در تـفـسـيـر جـمـله لَمْ يـَكـُنْ جـَبّ اراً عـَصـِيًّا مـحـدثـان شـيـعـه و سـنـى از رسـول هـدا روايـت كـرده انـد كه فرمود: يحيى هيچ گاه در عمر خود گناهى نكرد. در حديث ديـگرى است كه فرمود: هر كس در روز قيامت خدا را با گناهى ديدار كند، جز يحيى بن زكريا.(1097)
در تفسير آيه وَ سَلا مٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ يَمُوتُ وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا .(1098)
يك حديث جالب
در كتاب من لا يحضره الفقيه از امام صادق (ع ) روايت شده ك مردى نزد عيسى بن مريم آمد و گـفـت : اى پـيـغـمبر خدا! مرا تطهير كن . دستور داد ندا كنند تا مردم براى تطهير فلان شـخـص از گـنـاه حـاضـر شـونـد. هـنـگـامـى كـه مـردم حـاضـر شـدنـد و آن مـرد در گودال قرار گرفت تا حدّ بر او جارى كنند، فرياد زد: كسى كه مانند من از خداى تعالى بـه گـردن او حـدّى است ، نبايد به من حدّ بزند. مردم همگى رفتند جز يحيى و عيسى . در اين وقت يحيى نزديك آن مرد آمد و بدو فرمود:اى مرد گناه كار! مرا موعظه كن .
آن مـرد گـفـت : هـيـچ گـاه مـيـان نـفـس خـود و خـواسـتـه اش را آزاد مـگـذار (و دل را به خواهش و خواسته اش نسپار) كه هلاك شوى .
يـحـيـى از او خـواست تا جمله ديگرى بگويد. آن مرد گفت : هيچ گاه شخص خطاكار را به خطايش سرزنش مكن .
يحيى فرمود: باز هم برايم بگو. وى گفت : هيچ گاه خشم نكن . يحيى فرمود: مرا كافى است .(1099)
عبادت و زهد يحيى
ديـلمـى در كتاب ارشاد القلوب گويد: يحيى جامه اش از ليف (1100) و خوراكش برگ درخـتان بود ابن اثير در كامل التواريخ گويد: خوراك يحيى از علف هاى صحرا و برگ درخـتـان تـاءمـيـن مـى شـد. برخى گفته اند: نان جو مى خورد و جامه اش پشمين بود و هيج درهـم و دينارى و خانه و مسكنى هم كه در آن سكونت گزيند، نداشت . در هر جا شب فرا مى رسيد به سر مى برد و همان نقطه سراى او بود.
در حـديـثـى كـه كـليـنـى از امـام هـفـتـم روايت كرده ، آن حضرت فرمود: يحيى پيوسته مى گريست و خنده نمى كرد.(1101)
دربـاره عبادت او و گريه هاى زيادى كه مى كرد، داستان ها نوشته اند. در حديثى از امام صـادق (ع ) نـقـل شـده كـه يـحـيـى آن قـدر گريست كه گوشت گونه اش آب شد. پدرش زكـريـا بـدو گـفـت : فـرزندم ! من از خداى تعالى درخواست كردم تو را به من ببخشد تا ديده ام به وجود تو روشن گردد.
يـحيى گفت : پدر جان ! در دوزخى كه خدا دارد، پرت گاهايى است كه جز آن مردمانى كه از تـرس خدا بسيار گريه مى كنند، ديگرى از آن نمى گذرد و من ترس آن را دارم كه از آن جا نگذرم . در اين وقت زكريا آن قدر گريست كه بى هوش شد.(1102)
گفت وگوى يحيى با شيطان
در امالى شيخ طوسى حديثى از اام هشتم از پدران بزرگوارش درباره گفت وگوى يحيى بـا شـيطان نقل شده است . گزيده اش آن است كه شيطان از زمان آدم تا زمان بعثت حضرت مـسـيـح بـه تـزد پـيغمبران مى آمد و با آن ها سخن مى گفت و از همه بيشتر با يحيى انس ‍ داشت .
روزى يحيى بدو فرمود حاجتى با تو دارم .
شيطان گفت : قدر و مقام تو نزد من به قدرى است كه هر چه بخواهى انجام مى دهم .
يـحـيـى فـرمـود: مى خواهم دام ها و وسايلى كه فرزندان آدم را با آن ها گمراه و شكر مى كنى ، به من نشان دهى .
شـيـطـان پـذيـرفـت و روز ديـگـر بـا شـكـل مـخـصـوص و ابـزار و آلات بسيار و رنگ هاى گـونـاگـون به نزد يحيى آمد و خاصيت آن ابزار و رنگ ها را براى يحيى توضيح داد و كيفيت گمراه ساختن فرزندان آدم را به وسيله آن ها شرح داد.
آن گاه يحيى بدو فرمود: آيا هيچ گاه بر من ظفر يافته و غالب گشته اى ؟
ـ يه ، ولى در تو خصلتى است كه من آن را خوش دارم .
ـ آن خصلت چيست ؟
ـ هنگامى كه افطار مى كنى ، سيز غذا مى خورى و همان سيرى مانع قسمتى از نمازها و شب زنده دارى تو مى گردد (و همين موجب خوشحالى و سرور من است ).
يـحيى كه اين سخن را شنيد فرمود: من از اين ساعت با خدا عهد مى كنم كه ديگر غذاى سير نخورم تا وقتى كه او را ديدار كنم .
شـيـطـان نـيـز گـفـت : من نيز با خدا عهد مى كنم كه از اين پس مسلمانى را نصيحت نكنم تا وقتى كه خدا را ديدار كنم . پس از اين گفتار برفت و ديگر نزد يحيى نيامد.(1103)
قتل و شهادت يحيى
از داسـتـان شـهـادت يـحـيـى بـه دسـت پـادشـاه زمان خود، در قرآن كريم ذكرى نشده و در روايات نيز درباره انگيزه و علت آن اختلاف است .
در حـديـثى است كه در زمان يحيى بن زكريا پادشاه شهوت رانى بود كه زنان خودش او را كـفـايـت نمى كردند تا اين كه با زنى بدكار آشنا شد و آن زن پيوسته نزد او مى آمد تـا وقتى كه سال مند شد و پس از پيرى دهترش را براى رفتن به نزد پادشاه آماده كرد و بدو گفت : من مى خواهم تو را به نزد پادشاه بفرستم . هنگامى كه با تو درآميخت و از تـو پـرسـيـد حـاجـتـت چـيـسـت ؟ بـگـو حـاجـت مـن آن اسـت كـه يـحـيـى بـن زكـريـا را بـه قـتـل رسـانـى .(1104) آن دخـتـر بـهـدسـتـور مـادرش عـمـل كـرد و چـون پـادشـاه بـه وى درآمـيـخـت ، درخـواسـت قـتـل يـحيى را كرد و پس از اين كه اين عمل سه بار تكرار شد، پادشاه يحيى را طلبيد و سرش را بريد و در طشتى از طلا گذاشتند.
در خـبـر ديـگـرى اسـت كـه آن زن بـدكـار از پـادشـاه قـبـل از او دخترى پيدا كرده بود. سپس پادشاه زمان يحيى را به ازدواج خود درآورد و چون آن زن سـال مـنـد شـد، خـواسـت تـا آن دخـتر را به ازدواج اين پادشاه درآورد. پادشاه (به دليـل ارادتـى كـه بـه حـضـرت يـحـيى داشت ) بدو گفت : من بايد حكم آن را از يحيى بن زكريا بپرسم كه آيا چنين ازدواجى جايز است يا نه ؟ وقتى از يحيى پرسيد، آن حضرت فـرمـود: چـايـز نـيـسـت . هـمـيـن سـبـب شـد كـه آن زن كـيـنـه يـحـيـى را در دل گـيـرد و عـاقـبت روزى آن دختر را آرايش كرد و هنگامى كه پادشاه مست شراب بود او را به نزد وى برد و همن موضوع منجر به قتل يحيى گرديد.(1105)
در نـقل ديگرى است كه پادشاه دختر خواهد زيبايى داشت كه شيفته او گرديد و خواست با او ازدواج كـنـد و يـحـيـى طبق دين مسيح او را از اين ازدواج نهى كرد. مادر آن دختر كه فهميد يـحـيـى بـن زكريا چنين ازدواجى را نهى كرده ، دختر خود را آرايش كرده و به نزد پادشاه فـرسـتاد و چون پادشاه چشمش بدان دختر افتاد، شيفته او شد و از وى پرسيد: چه حاجتى دارى ؟ دخـتـر گـفـت : حـاجـت مـن آن اسـت كـه يـحـيـى بـن زكـريـا را بـه قتل رسانى . پادشاه گفت : حاجتى جز اين بخواه . دختر گفت : حاجت من همين است و غير از اين حاجتى ندارم . پادشاه در اين وقت يحيى را خواست و سرش را بريد.(1106)
در قـصـص قـرآن جـادالمـولى و قـصـص الانـبـيـاء نجّار نام آن پادشاه هيروديس و نام دختر هـيـروديـا نـقـل شده و در دو كتاب مزبور هيروديا را دختر برادر پادشاه ذكر كرده اند، نه دخـتر خواهر او. در انجيل مرقس ، هيروديا را زن برادر هيرودس دانسته كه هيروديس او را در نـكـاح خـويـش درآورده بـود. در آن جـا داسـتـان را انـجـيـل مـرقـس ايـن گـونـه نقل كرده است : هيروديس فرستاده يحيى را گرفتار نمود او را به زندان بست و به سبب هيروديا زن برادر او فيليپس كه او را در نكاح خويش درآورده بود. به آن سبب يحيى به هيروديس گفته بود: نگاه داشتن زن برادرت بر تو روا نيست . پس هيروديا از او كينه داشـت و مـى خـواست او را به قتل رساند، اما نمى توانست ، زيرا كه هيروديس از يحيى مى تـرسـيـد و در ضـمـن او را مـردى عـادل و مـقـدس مى دانست و رعايتش مى نمود و هرگاه از او سـخـنـى مى شنيد به آن عمل مى كرد و به خوشى سخن او را اصغا مى نمود. اما چون هنگام فـرصـت رسـيـد كـه هـيـروديـس در روز مـيـلاد خـود امـراى خـود و سـرتـيـپـن و رؤ سـاى جـليـل را يـافـت نـمـود و دخـتـر هـيـروديـا بـه مـجـلس درآمـد و رقـص كـرد و هـيـروديـس و اهل مجلس را شاد نمود. پادشاه بدان دختر گفت : آن چه خواهى از من بطلب تا به تو بدهم . و قـسـم خـورد كـه آن چـه را از مـن خـواهـى حتى نصف ملك مرا هر آينه به تو عطا كنم . او بـيرون رفته به مادر خود گفت كه چه بطلبم ؟ و مادرش گفت كه سر يحيى تعميد دهنده را. در همان ساعت به حضور پادشاه آمد و خواهش نمود و گفت : مى خوهم كه الآن سر يحيى تـعـمـيـد دهـنده را در طبفى به من عنايت نمايى . پادشاه به شدت محزون گشت ، ليكن به سـبـب پـاس قـسـم و خـاطـر اهـل مـجلس نخواست او را محروم نمايد. بى درنگ پادشاه جلادى فرستاده و فرمود تا سرش ‍ را بياورد و او به زندان رفته سر او را از تن جدا ساخته و بـر طـبـقـى آورده بـدان دخـتر داد و دهتر آن را به مادر خود سپرد. چون شاگردانش شنيدند آمدند و بدن او را برداشته دفن كردند.(1107)
در چـنـد حـديـث از اام بـاقـر(ع ) و امـام صـادق (ع ) روايـت شـده فـرمـودنـد: قـاتل يحيى بن زكريا فرزند زنا بود، چنان ك كشندگان على بن ابى طالب و حسين بن عـلى نـيـز زنـازاده بـودنـد.(1108) در حـديـث هـاى ديـگـرى اسـت كـه آسـمـان در قـتـل دو نـفـر گـريـسـت : يـكـى در قـتـل يـحـيـى ب ن زكـريـا و ديـگـر در قتل حضرت اباعبداللّه الحسين (ع ).(1109) در معناى گريستن آسمان و توجيه آن گفته انـد: گـريـسـتـن آسـمان همان قرمزى هنگام طلوع و غروب خورشيد است و برخى گفته اند: يـعـنـى اهـل آسمان كه مقصود فرشتگان هستند، گريه كردند و مرحوم مجلسى گفته : ممكم اسـت اين جمله كنايه از شدت مصيبت باشد.(1110) در روايات آمده كه چون يحيى را به قـتـل رسـاندند، يك قطره از خون آن پيغمبر معصوم روى زمين ريخت . اين قطره هون جوشش كـرد و بـالا آمـد و هـر قـدر مـردم روى آن خـاك ريختند، آن خون هم چنان بالا آمد و از جوشش نايستاد تا اين كه تل بسيار بزرگى شد و باز هم جوشيد و پيوسته مى جوشيد تا پس از گذشت آن قرن ، خداى تعالى بخت نصر را بر آن ها مسلط كرد و هفتاد هزار يا بيشتر از آن ها را كشت و خون از جوشش ايستاد.(1111)
نـگـارنـده گـويـد: بـخـت نـصـر كـه در ايـن روايـات آمـده بخت نصر معروف كه شش قرن قبل از ميلاد مسيح مى زيسته و دوبار به شهر بيت المقدس حمله كرد نيست ، چنان كه مسعودى در اثـبـات الوصـيـه گـويـد: بـخـت نـصـرى كـه مـردم بـيـت المـقـدس را بـه انـتـقـام قـتـل يحيى كشت ، نوه يخت نصر معروف و فرزند ملت بن بخت نصر بزرگ بوده است ، و اللّه اعـلم . و بـعـضـى هـم احـتـمال داده اند كه بخت نصر از معمرين (1112) بوده و عمر طـولانى كرده ، چنان كه از عرائس الفنون نقل شده كه گويد: بخت نصر بيش از پانصد و پـنـجـاه سـال در دنيا زندگى كرد.(1113) برخى گفته اند: كسى كه به شهر بيت المقدس حمله كرد و براى ايستادن خون يحيى بن زكريا بيشتر مردم را كشت ، پادشاهى از شاهان بابل به نام كردوس بوده است . او به سردار خود بنواراز ادان گفت : من به خداى مـردم ايـن شـهـر قـسـم خـورده ام كـه بـر آن هـا پـيـروز شـوم ، آن قـدر از ايـشـان را بـه قـتـل بـرسـانـم كـه سيلاب خونشان ميان لشكريانم جارى شود. و بعد از پيروزى ، مردم بسيارى را كشت تا وقتى كه آن خون بايستاتد.(1114)
كـلينى از امام صادق (ع ) روايت كرده كه فرمود: عيسى بن مريم بر سر قبر يحيى آمده و از خداى تعالى خواست تا او را زنده كند. خداوند دعايش را مستجاب كرد و يحيى زنده شد و از قبر بيرون آمد و به عيسى گفت : با من چه حاجتى دارى ؟ عيسى فرمود: مى خواهم همانند گـذشـتـه كـه در دنيا بودى مونس من باشى . يحيى گفت : اى عيسى ! هنوز تاخى مرگ در كـام مـن اسـت . تـو مـى خـواهـى دوباره مرا به دنيا بازگردانى و تلخى مرگك را در كامم تازه كنى . اين سخن را گفت و دوباره به قبر بازگشت .(1115)
23: عيسى (ع )
عـيـسـى از پـيغمبران بزرگوارى است كه نامش در قرآن كريم بسيار آمده است و در بيشتر آيـاتـى كـه ذكـرى از آن حـضرت به ميان آمده ، نامش با فضيلت و عظمت تواءم است و با عـنـوان هـايـى چـون عـبـداللّه ، كـلمه خدا، روح خدا و تاءييد شده به روح القدس و ساير افتخارات مفتخر گشته است .
در چهل و پنج جاى قرآن با نام عيسى و در يازده جاى با لقب مسيح از آن حضرت ياد شده و در مجموع در سيزده سوره داستان آن بزرگوار آمده است .
مادرش مريم دختر عمران ، به عنوان يكى از زنان برگزيده و پاك دامن عالم كه به قرب مـقـام حـق تـعـالى نـايل گشته ، عبادت و خدمتش به پيش گاه خداوند پذيرفته شده ، بى حـسـاب و بـدون وسـيله از جانب خدا روزى اش مى رسيده ، فرشتگان الهى و در راءس آن ها جـبرئيل بر وى نازل گشته و او را به ولادت فرزندش مسيح مژده دادند، در قرآن معرفى شـده اسـت . بـه موجب روايات نيز پيغمبر گرامى رهبران بزرگوار اسلام ، مريم را يكى از چـهـر زن مـقـدس و بـرگـزيـده عـالم دانـسـتـه و فضايل بسيارى درباره آن بانوى پاك دامن بيان فرموده اند. براى بزرگ داشت مقام وى ، لازم اسـت پـيـش از ورود بـه احـوالات حـضـرت عـيـسـى ، شـمـه اى از حـالات و فضايل او را بيان داريم و سپس به شرح حال فرزند بزرگوارش بپردازيم :
مريم
پيش از اين در سرگذشت حضرت زكريا بيان داشتيم كه عمران (پدر مريم ) از فرزندان سـليـمـان بـن داود و از بـزرگـان و رؤ سـاى بـنـى اسـرائيـل بـود و حـتـى در حديثى است كه وى يكى از پيغمبران بوده و به سوى قوم خود مبعوث گشته است .
دربـاره پـدر عـمـران اخـتـلاف اسـت : بـرخـى او را فـرزند ماثان دانسته و عده اى نيز نام پدرش را اشهم يا ياشهم ذكر كرده اند.
هـمـسـر عـمـران ـ كـه طـبـق مـشـهـور نـامـش حـنـّه بـوده اسـت ـ(1116) سال ها در آرزوى داشتن فرزندى به سر مى برد و اندك اندك از آن ماءيوس شده بود تا يك روز كه در زير درختى نشيته بود پرنده اى را ديد كه با منقار خود به جوجه اش غذا مـى دهـد. ايـن مـنـظـره حـنّه را دوباره به ياد فرزند انداخت و با حسرت و اندوه به درگاه خداى تعالى دعا كرد كه خداوند اين آرزويش را برآورد و فرزندى به او عنايت كند و به دنـبـال آن دعـا، نـذر كـرد كـه اگـر صـاحب فرزندى شد، او را به خدمت كارى بيت المقدس بگمارد.(1117)
خـداى تـعـالى دعـاى حـنـّه را مـسـتـجاب فرمود و به شوهرش عمران وحى كرد كه ما ره تو فـرزنـدى مـبـارك خـواهـيـم داد كـه بيماران مبتلاى به مرض خوره و پيسى را شفا بخشد و مـردگـان را بـه اذن خـدا زنـده كـنـد و او پـيـامـبـرى بـراى بـنـى اسرائيل قرار خواهيم داد.
عـمـران ايـن مـژده را به حنّه داد و طولى نكشيد كه حنّه در خود احساس آبستنى كرد و آرزوى ديدار فرزند، فروغى در چشمان او دميد و شادى و سرور زندگى آن ها را فراگرفت .
حـنـّه طـبـق مـژده عـمـران ، پـيـش خـود فـكـر مـى كـرد كـه ايـن فـرزنـد پسرى خواهد بود و خـوشـحـال بـود كـه نـذرش هـم دربـاره او مـناسب است و پس از تولد او را به خدمت معبد و متوليان بيت المقدس مى سپارد و به همين اميد شبت و روز خود را پشت سر مى گذاشت .
در خـلال ايـن مـاجرا ـ پيش از اين كه نوزاد به دنيا آيد ـ مرگ عمران فرا رسيد و روزگار شـادى حـنـّه را بـه انـدوه مـبـدّل ساخت و او را با مصيبت از دست دادن شوهر روبه رو كرد و ديگر كسى آن شادى را در چهره حنّه مشاهده نمى كرد.
دوران آبـسـتـنـى بـه پـايان رسيد و كودك به دنيا آمد، اما برخلاف انتظار حنّه ، نوزادش دختر بود. اين هم اندوه ديگرى بود كه بر قلب مادر داغ ديده وارد شد، زيرا او نذر كرده بـود فـرزنـدش را بـه خـدمـت مـعـبد بسپارد و دختر شايسته اين كار نبود. از سوى ديگر، هـداونـد به عمران وعده كرده بود كه فرزندى بدو عنايت خواهد كرد كه به مقام پيغمبرى برسد و معجزاتى از وى بروز كند. ازاين رو، چنان كه خداى تعالى در قرآن فرموده است ، از روى حسرت و اندوه رو به درگاه خداى تعالى كرده و عرض كرد: پروردگارا! من او را دخـتـر زايـيـدم ولى بـاز هم نوميد نشد و تصميم گرفت او را به معبد ببرد و بـه بـزرگـان مـعـبـد بـسپارد، به همين مناسبت نامى مناسب هم براى او انتخاب كرد و او را مريم ناميد كه به معناى زن عبادت كار و خدمت كار معبد است .
از آن سـو از وعـده اى هم كه پروردگار متعال به شوهرش عمران داده بود ماءيوس نشد و پـيـش خود فكر كرد اگر آن رسول و پيغمبرى كه خدا وعده كرده بود از من به دنيا نيامده اسـت ، بـعـدهـا از هـمـيـن دختر به دنيا خواهد آمد، ازاين رو درباره مريم و فرزندانى كه از نـسل او پديد خواهد آمد، دعا كرد و گفت : من او و فرزندانش را از شرّ شيطان رجيم به تو مى سپارم .
خـداى سـبـحان دعاى حنّه را مستجاب كرد و تقديمى اش را پذيرفت و مريم را تحت حمايت و تـربـيـت خـويـش قـرار داد، و در سـوره آل عـمـران بـه دنبال دعاى مادر مريم مى فرمايد:
فـَتـَقـَبَّلَه ا رَبُّه ا بـِقَبُولٍ حَسَنٍ وَ أَنْبَتَه ا نَب اتاً حَسَناً وَ كَفَّلَه ا زَكَرِيّ ا كُلَّم ا دَخـَلَ عـَلَيـْه ا زَكـَرِيَّا الِْمحْر ابَ وَجَدَ عِنْدَه ا رِزْقاً ق الَ ي ا مَرْيَمُ أَنّ ى لَكِ ه ذ ا ق الَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللّ هِ إِنَّ اللّ هَ يَرْزُقُ مَنْ يَش اءُ بِغَيْرِ حِس ابٍ (1118)
خـداونـد او را بـه پـذيـرشى نيكو پذيرفت و به پاكى و خوبى او را نموّ و رشد داد و زكريا را به سرپرستى او گماشت و هرگاه زكريا به محراب نزد او مى رفت روزى اى نـزد او مـى يـافـت ، بـدو مـى گـفـت : اى مـريم ! اين روزى از كجا است ؟ مى گفت : از جانب خداست كه خدا هر كه را خواهد بى حساب روزى مى دهد.
حـنـّه پـس از نـام گـذارى نـريـم و دعـايـى كـه دربـاره او كـرد، دل بـه وعده الهى و حفظ و حراست او محكم ساخت و نوزاد را در پارچه اى پيچيد و به بيت المقدس برد و به بزرگان سپرد.
ادامـه داسـتـان كـه منجر به كفالت زكريا و سرپرستى وى از مريم گرديد، در احوالات حضرت زكريا گذشت .
شمه اى از فضايل مريم
بـه مـوجـب دو آيه از سوره آل عمران فرشتگان با مريم سخن مى گفتند و او از جانب خداى تـعـالى به مقام پاكى و برگزيدگى بر زنان جهان مفتخر كرده و فرشتگان او را به ولادت كلمة اللّه (حضرت مسيح ) مژده دادند.
وَ إِذْ ق الَتِ الْمـَلا ئِكـَةُ ي ا مـَرْيـَمُ إِنَّ اللّ هَ اصْطَف اكِ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَف اكِ عَلى نِس اءِ الْع الَمِينَ .(1119)
إِذْ ق الَتِ الْمَلا ئِكَةُ ي ا مَرْيَمُ إِنَّ اللّ هَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهاً فِي الدُّنْي ا وَ الْآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ .(1120)
و طـبـق دو آيـه از سـوره مـريـم ، جـبـرئيـل بـه صـورت بـشـرى بـر وى نازل گشت و خود را به وى معرفى كرد تا پسرى پاكيزه به وى بخشد.(1121)
وَ اذْكُرْ فِي الْكِت ابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِه ا مَك اناً شَرْقِيًّا فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِج اباً فَأَرْسَلْن ا إِلَيْه ا رُوحَن ا فَتَمَثَّلَ لَه ا بَشَراً سَوِيًّا ق الَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْم نِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا ق الَ إِنَّم ا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلا ماً زَكِيَّا. (1122)
خـداونـد در آيـه 74 سـوره ماءده ، حضرت مريم را به صديقه ملقب فرموده و در سـوره مـؤ مـنـون هـم او را به مثابه آيت خدا معرفى فرموده و سرانجام در سوره انبياء، ضـمن توصيف مريم به عفت و پاكى ، پس از آن كه نام شانزده نفر از انبياى بزرگ خود را چون موسى ، هارون ، ابراهيم ، لوط، اسحاق ، يعقوب ، و ديگران مى برد، عيسى را به وسـيـله مادرش معرفى فرموده و او را با مادرش ‍ مريم آيتى از آيات الهى قرار داده و چنين مى گويد:
وَ الَّتـِي أَحـْصـَنَتْ فَرْجَه ا فَنَفَخْن ا فِيه ا مِنْ رُوحِن ا وَ جَعَلْن اه ا وَ ابْنَه ا آيَةً لِلْع الَمِينَ (1123)؛
و بـه يـاد آور زنـى را كه دامان خود را پاك نگه داشت و ما از روح خود در او دميديم و او و فرزندش را با نشانهئ بزرگى براى جهانيان قرار داديم .
با توجه و دقت در همين آيه كمال بزرگى و فضيلت مريم به خوبى معلوم مى شود.
شـيـخ طـبـرسـى در مـجـمـع البـيـان و زمـخـشـرى در كـشـاف از رسـول خـدا روايـت كـرده انـد كـه فـرمـود: از مـردان گـروه بـسـيـارى بـه كـمـال رسـيـدنـد، ولى از زنـان فـقـط چـهـار زن بـه كـمـال رسـيدند: 1ـ آسيه دختر مزاحم همسر فرعون ؛ 2ـ مريم دختر عمران ؛ 3ـ خديجه دختر خويلد؛ 4ـ فاطمه دختر محمد(ص ).(1124)
شسخ صدوق به سندهاى متعددى از رسول خدا(ص ) روايت كرده كه فرمود: بهترين زنان بـهـشـت چـهـار زن هـستند: مريم دختر عمران ، خريجه دختر خويلد،فاطمه دختر محمد و آسيه دختر مزاحم همسر فرعون .(1125)
در حـديـث ديگرى است كه فرمود: خداى عزوجل از زنان عالم چهار زن را برگزيد: مريم ، آسيه ، خديجه و فاطمه .(1126)
چنان كه شيخ كلينى در روضه كافى از امام صادق (ع ) روايت كرده ، مريم از نظر عفت و پـاكـى در مـرتـبـه اى اسـت كـه خداى تعالى در روز قيامت او را نمونه و حجت براى زنان ديگر قرار مى دهد و با او بر ديگران احتجاج مى كند. متن حديث اين است :
عـَن عـَبـدِ الاعـْلى مـَول ى آلِ سـامٍ قـالَ: سـَمـِعـَتُ اَبا عَبداللّ ه السَّلام يَقُولُ: تُوءْتى بـِالْمَرْاءةِ الحَسْناءِ يَومَ الْقِيامَة الّتى قَد افْتُتِنَتْ فى حُسنِها فَيَقولٌ: يا رَّب حُسْنتَ خـَلقـى حـَتـّى لَقـيـتُ مـا لَقـيـتُ، فـيـُجـاءُ بـِمـَريـَمَ عـَلَيـهـا السـَلامـُ فـيـُقـال : اَنـتَ احـْسـَنُ اؤ ه ذه ؟ قـَد حـَسـَنـّاهـا فـَلَم تـَفـْتـَتـنْ، ويـُجـاءُ بـالرَّجـُل الْحـَسـَنِ الذى قـَد اُفـِتـِتـِنَ فـى حـُسـنـِهِ فـَيـَقـُولُ: يـل رَبـّز شـَدَّدْتَ عَلَىَّ البَلاءَ حَتّى اُفتَتِنْتُ، فيُؤُتى باءَيّوبَ عَليهِ السّلامُ فَيُق الُ: اءَبليّتُكَ اءَشَدُّ اَوْبليَّةُ هذا؟ فَقَد ابْتُلى فَلَم يُفْتَتَنْ.(1127)
ولادت عيسى
مـريـم بـا سـرپـرسـتـى حـضرت زكريا دوران كودكى را پشت سر نهاده ، و قدم د رسنين بلوغ گذاشت و چنان كه برخى از مفسران گفته اند، گاه گاهى براى رفع نيازهاى خود به خانه زكريا و نزد خاله اش مى رفت . روزى در گوشه خانه زكريا، در قسمت شرقى آن بـراى شـسـت وشـوى بـدن و غـسـل ، پـرده اى زده بـود و به پشت پرده رفته بود كه نـاگـهـان جوانى بسيار زيبا و دل فريبى را ديد كه به طرف او مى آيد. اين جوان زيبا، فرشته بزرگ الهى جبرئيل امين بود كه به صورت انسانى پيش مريم آمده بود تا روح عـيـسـى را در وى بـدمـد. مـريـم كـه تـا بـه آن روز در كـمـال عـفـت و پـاكى زندگى كرده و شب و روز خود را به عبادت و تقوا گذرانده و خلوت سـراى دل را بـه مـعـشـوق حـقيقى سپرده بود،(1128) بدون آن كه بداند آن جوان زيبا كيست و از نام و نشان او پرسش كند، به پروردگار خويش پناه برد و با يك جماه كوتاه و موعظه آميز از آن جوان خواست تا بى درنگ از كنار او دور شود.
بهتر است اين قسمت را از خداى تعالى و قرآن كريم بشنويد، چنان كه در سوره مريم آمده اسـت : در ايـن كتاب مريم را ياد كن آن دم كه در مكانى در سمت شرق از كسان خود كناره گرفت و در برابر آن ها پرده اى زد. در اين وقت ما روح خود را به سوى او فرستاديم و او بـه صـورت انـسانى خلقت تمام بر او نمودار شد. مريم گفت : از تو به خداى رحمان پـناه مى برم اگر پرهيزكار هستى . وى گفت : من فرستاده پروردگار تو هستم (آمده ام ) تا پسرى پاكيزه به تو عطا كنم .(1129)
مـريـم كـه بـا شـنيدن اين جمله اطمينان خاطرى پيدا كرد و دانست كه اين جوان بشر نيست و مـنـظـور سوئى ندارد، به فكر فرو رفت كه چگونه ممكن است زنى بدون تماس با جنس مـخـلف فرزنددار شود، ازاين رو با تعجب پرسيد: چگونه ممكن است مرا پسرى باشد، با اين كه بشرى به من دست نزده و زن آلوده اى هم نبوده ام ؟(1130)
فرشته الهى قدرت پروردگار تعالى را به ياد او آورده و اين جمله را در پاسخش گفت : ايـن گـونـه اسـت ، پـروردگـار تـو گـفـته كه اين كار را بر من آسان است و (ما مى خـواهـيـم )تـا او را از جـانـب خـويـش نـشـانـه و رحـمـتـى قـرار دهـيـم و كـارى گـذشته است .(1131)
مـريـم دانـست كه مشيّت حق تعالى كار خود را كرده و قرار است مولود بزرگوار و پاكيزه اى بـدون وجـود پـدر از مـريم پديد آيد و آيت و رحمتى از جانب خدا باشد. از آن پس آثار حـمـل در شـكـم مـريـم پـديـد آمـد و پـس از مـدتـى هـنـگـام وضـع حـمـل فـرا رسـيـد. از آن زمـان كـه حضرت مريم آثار حاملگى در خود مشاهده كرد، به جاى دورى رفت و آن گاه كه هنگام وضع حمل فرا رسيد، خود را به كنار درخت خرمايى كشيد.
اخـتـلاف در كـيـفـيـت حـمـل و مـدت آن و مـكـان وضـع حمل عيسى
در ايـن جـا بـد نـيـسـت قـبـل از شـرح و تـوضـيـح ايـن قـسـمـت ، ايـن را بـدانيد كه در كيفيت حـمـل و مـاجـراهـاى ديگرى كه به دنبال آ به وقوع پيوست ، ميان مفسران و هم چنين روايات اختلاف است .
دربـاره كـيـفـيت حمل جمعى گفته اند: جبرئيل آستين مريم را گرفت و در آن دميد و همان ساعت مـريـم حـامـله شـد و آثـار آبـسـتـنـى در وى ظـاهـر گـرديـد. قـول ديـگـر آن اسـت كـه گـريـبـان جـامه اش را گرفت و در آن دميد. در خديثى از حضرت ابـوالحـسـن (ع ) ـ كـه ظـاهـراً حـضـرت مـوسـى بـن جـعـفـر اسـت ـ روايـت شـده كـه فـرمود: جـبـرئيـل نـوعـى خـرمـا از بهشت آورد و به مريم داد و مريم هفت دانه از آن خورد و همان سبب حاملگى او گرديد.
در مـدت حـمـل نـيـز اخـتـلاف بسيارى است : برخى چون ابن عباس و ديگران گفته اند: مدت حـمـل و فـاصـله آن تـا زايـمـان يـك سـاعت بود كه در اين يك ساعت عيسى به اندازه نه ماه پـرورش يـافـت . بـعـضـى چـون مـقـاتـل گـفـتـه انـد: مـدت حـمـل سـه سـاعـت بـود. بـرخى گفته اند: نه ساعت كه هر ساعتى به مقدار يك ماه ديگران بـود. در چـنـد حـديـث از امـام صـادق (ع ) و اهـل بـيت روايت شده كه فرمودند: فاصله مابين حمل و وضع آن شش ماه بود و هيچ مولودى جز عيسى و حيسن بن على شش ماه به دنيا نيامدند و در حـديـث ديگرى است كه زنده نماندند؛ يعنى اگر هم شش ماهه به دنيا آمدند، زندگى نـكـردنـد و از جهان رفتند. قولى هم هست كه عيسى هفت ماهه يا هشت ماهه به دنيا آمد. به هر صورت ، ولادت او نيز مانند ماجراى غير عادى بود.
د رجايى هم كه عيسى متولد شد و درخت خرمايى كه مريم به پاى آن آمد و از آن رطب تازه خـورد، اخـتـلاف اسـت : مـشهور آن است كه عيسى در بيت اللحم (نزديكى شهر بيت المقدس ) بـه دنـيـا آمـد و هـم اكـنـون بـنـاى عـظـيـم و زيـبـايـى بـديـن نام در آن شهر برپاست كه محل زبارت مسيحيان جهان است . قول ديگر آن است ك مريم به مصر يا به دمشق آمد. در چند حـديث هم روايت شده كه حضرت مريم به طى الارض به نينوا و سرزمين عراق رعت و كنار فـرات يـا نـزديـكـى بـغـداد در مـحـله بـراثـا وضـع حمل كرد و سپس با عيسى به همان ترتيب به سرزمين بيت المقدس بازگشت .(1132)
با توجه به اين كه همه اين امور از امور غير عادى بوده و به صورت معجزه انجام شده ، هـيـچ يـك از آن هـا بـعـيـد به نظر نمى رسد و با اعتقاد به قدرت حق تعالى و انجام امور خـارق العـاده بـه وسـيـله انـبـيـا و اوليـاى الهـى و مـقـام مـريـم و عـيسى در پيش گاه خداى عـزوجـل ، هـمـه آن هـا ممكن است و جاى هيچ استبعادى نيست ، چنان كه داستان هاى ديرى هم كه پـس از آن پـيـش آمـد، مانند سبز شدن درخت خرما و ريختن رطب تازه براى مريم همه از همين قبيل است .
مولوى مى گويد:

چشم بر اسباب از چه دوختيم

گر ز خوش چشمان كرشم آموختنم

هست بر اسباب اسبابى دگر

در سبب منگر در آن افكن نظر

انبيا در قطع اسباب آمدند

معجزات خويش بر كيوان زدند

بى سبب مر بحر را بشكافتند

بى زراعت جاش گندم يافتند

ريگ ها هم آرد شد از سعيشان

پشم بز ابريشم آمد كشكشان

جمله قرآن است در قطع سبب

عزّ درويش و هلاك بولهب

مرغ با بيلى دو سه سنگ افكند

لشكر زفت حبش را بشكند

پيل را سوراخ موراخ افكند

سنگ مرغى كو به بالا پر زند

دم گاو كشته بر مقتول زن

تا شود زنده همان دم در كفن

حلق ببريده جهد از جاى خويش

خود به خود جويد ز خون پالاى خويش

هم چنين ز آغز قرآن تا تمام

رفض اسباب است و علّت والسلام

و در همين داستان آمدن جبرئيل به نزد مريم گويد:

ديـد مـريـم صـورتـى بـس جـان فـزا

جـان فـزاى دل رباى در خلا

پيش او بر رست از روى زمين

چون مه و خورشيد آن روح الامين

از زمين بر رست خوبى بى نقاب

آن چنان كز شوق رويد آفتاب

لرزه بر اعضاى مريم اوفتاد

كو برهنه بود و ترسيد از فساد

صورتى كه يوسف ازديدى عيان

دست از حيرت بريدى چون زنان

هـم چـو گـل پـيـشـش بـرويـيـد او ز گـِل

چـون خـيـالى كـه بـرآرد سـر ز دل

گشت مريم بى خود و بى خويش او

گفت بجهم در پناه لطف هو

زان كه عادت كرده بود آن پاك جيت

در هزيمت زخت بردن سوى غيب

چون جهان را ديد ملكى برقرار

حازمانه ساخت ز آن حضرت حصار

تا به گاه مرگ حصنى باشدش

كه نيابد خصم راه مقصدش

از پناه حق حصارى به نديد

يورتگه نزديك آن دژ برگزيد

تا اين كه گويد:

بانگ بر وى زد نمودار كرم

كه امين حضرتم از من مرم

از سر افرازان عزت سر مكش

از چنين خوش محرمان دم در مكش

اين همى گفت و ذباله نور پاك

از لبش مى شد پياپى بر سماك

خود بنه بنگاه من در نيستى است

يك سواره نقش من پيش ستى است

مـريـمـا بـنـگـر كـه نـقـشـى مـشـكـلم

هـم هـلالم هـم خيال اندر دلم

بـارى مـريـم كـه ديـد بـا نـدااشتن شوهر و تماس نگرفتن با هيچ مردى باردار شده ، از تـرس آن كـه مـردم به او تهمت بزنند و ياوه گويان بگويند، خود را به كنارى كشيد و دور از كـسـان خـويـش بـه سـر مـى بـرد و چـون هـنـگـام وضـع حـمـل فـرا رسـيـد، از روى نـاچارى خود را به تنه درخت خرمايى رسانيد و در آن جا نوزاد مـبـارك و بـزرگـوار خـود را بـر زمـيـن نـهـاد.(1133) در آن حـال از شـدت نـاراحـتى گفت : اى كاش ‍ نبودم و اين وضع را بر خود نمى ديدم ، چنان كه خـداى تـعـالى فـرمـوده : درد زايـيـدن او را بـه سـوى تـنـه نـخل كشانيد و گفت : اى كاش ‍ پيشاز اين مرده بودم و چيز حقيرى بودم كه فراموشم كرده بودند.(1134)
از هـمـيـن جـمـله ، شـدت اضطراب و ناراحتى مريم را از زخم زبان و تهمت مردمان مى توان فـهـمـيـد و راسـتـى هـم بـراى دخـتـرى هـم چـون مـريـم كـه تـا آن سـاعـت در كـمـال عـفـت و تـقـوا زنـدگـى كرده و هيچ مردى او را لمس نكرده و از نظر خانوادگى هم از خـانـدانـى اصـيـل و پـاكـدامـن بـه دنـيـا آمـده اسـت ، بسيار تاخ و نگوار است كه او را به آلودگـى و بـدكارگى متهم سازند و با توجه به اين كه زنان از نظر احساس ‍ و عواطف ضـعيف تر از مردان هستند و پيش آمدهاى ناگوار و ناملايمات زودتر آن ها را تحت تاءثير قـرار مـى دهـد، مى توان فهميد كه ان ساعت ها چقد براى مريم دشوار و سخت گذشته ، اما خداى رحمان كه همه جا او را با حمايت خود حفظ كرده و رد هر دشوارى او را به پناه خويش در آورده بـود، در چـنـيـن وضـعـى نـيـز او را بـه حـال خـود نـگـذاشـت و مـورد نـوازش و دل دارى قرار داد. قرآن مى گويد: در اين وقت از زير پاى خود ندايش داد: غم مخور كه پـروردگـارت بـراى تـو در زيـر پـايـت نـهـر آبـى قـرار داد و تـنـه نخل را حركت بده (يا به جانب خود بكش ) تا خرماى تازه براى تو بريزد. پس بخور و بـنـوش و روشـنـى ديـده گـيـر (يـعـنـى خـرسـنـد بـاش و دل خـوش دار) و اگـر از آدمـيـان كـسـى را ديـدى ، بگو من براى خدا روزه اى نذر كرده ام و امروز با هيچ بشرى سخن نگويم .(1135)
اين نداى جان بخش كه به گفته بسيارى از مفسران از دهان فرزندش عيسى خارج شد و آن نـوزاد بـه سـخـن آمـده و ايـن سـخـنـان را بـه مـادر گـفـت دل او را آرام كـرد و انـدوهش را برطرف ساخت ، زيرا احتياجش را از نظر آب و غذا برطرف سـاخـت و راه روبـه رو شـدن با مردم را نيز به وى ياد داد. مريم دست به آن درخت خشكيده گرفت و حركت داد، نخل سبز شد و خرماى تازه برايش ريخت و به گفته جمعى نهر آبى نـيـز بـه مـعـجـزه فـرزنـدش عيسى پديدار گشت كه پاى خود را بر زمين كوبيد و نهرى گوارا از آب جوشش كرد.
مريم كودك عزيز و بزرگوار خود را به نزد قوم خود آورد و همان طور كه پيش بينى مى كـرد، آن هـا بـه تـهـمـت زبان گشودند و گفتند: اى مريم ! چيز شگفت انگيزى آورده اى ؟(1136) و بـه دنـبـال آن از روى سـرزنـش بـدو گـفـتـنـد: اى خـواهـر هـارون !(1137) پـدرت مـردى بـد و مـادرت هـم بـدكـار نـبـود و بـا ايـن اصالتى كه از نظر خـانوادگى دارى اين كودك را از كجا آورده اى و بى شوهر، چگونه به اين فرزند آبستن شدى ؟
مريم كه طبق دستور قبلى ، خود را براى چنين پيش آمد و سؤ الى آماده كرده بود، به سوى كـودك اشـاره كرد و آن ها را به گفت وگو و تكلّم با كودك خود راهنمايى فرمود تا ضمن گفت وگوى با او، پاك دامنى وى نيز براى آنان روشن شود.
مـردم باكمال تعجب گفتند: چگونه با كودكى كه در گهواره است سخن گوييم و ايـن نـوزاد گـهـواره اى چـگـونـه مـى تـوانـد پـاسـخ سـؤ ال مـا را بـدهـد و دامـن تو را پاك كند؟ ناگاه ديدند كودك به سخن آمد و گفت : من بنده خـدايـم كـه مـرا كتاب داده و پيغمبر قرار داده و هر جا كه باشم بابركتم كرده (كه از راه تـعـليـم و ارشـاد نـفـعـم بـه ديـگـران بـرسـد) و به نماز و زكات تا وقتى زنده باشم سفارشم كرده است و به مادرم (مريم ) نيكو كارم كرده و گردن كش و نافرمانم نكرده است و سـلامـت خـدا بـر مـن اسـت روزى كـه تـولد يافته ام و روزى كه بميرم و روزى كه زنده برانگيخته شوم .(1138)
دوران كودكى و نبوت عيسى (ع )
دربـاره تـاريـخ زنـدگى حضرت عيسى در تواريخ اختلاف زيادى ديده مى شود و گفتار مورخان اسلامى با مندرجات اناجيل مخلوط گشته و تميز دادن آن ها نيز كار مشكلى است و در روايات اهل بيت نيز تا آن جا كه به دست ما رسيده برخى از اين اختلافات مشاهده مى شود، گذشته از اين كه رواياتى كه دراين باره به ما رسيده بسيار اندك است .
مورخان عموماً نوشته اند: عيسى در سى سالگى (1139) نبوت خود را اظهار كرد و اين قـول مـوافـق بـا بـرخـى از انـاجـيـل مـوجـود اسـت . بـرخى هم گفته اند: در سى سالگى فـرشـتـه وحـى بـر او نـازل و دوره نـبـوت و رسـالتش آغاز گرديد، ولى در پاره اى از روايـات اهـل بـيت آمده كه آن حضرت در سنّ هفت يا هشت سالگى نبوت خود را اظهرا فرمود، چنان كه در روايتى ، كلينى از امام باقر(ع ) روايت كرده كه وقتى عيسى به هفت سالگى رسيد، خداى تعالى بدو وحى كرد و نبوت و رسالت خويش را اظهار فرمود.(1140)
با اين بيان امام ديگر جاى اين احتمال هم كه بعضى داده اند و خواسته اند ميان زمان نبوت و رسـالت آن حـضـرت فـرق بـگـذارنـد بـاقـى نـمـى مـاند، زيرا امام طبق اين حديث اظهار رسالت آن حضرت را نيز در همين سنين كودكى اش ذكر فرموده است و بلكه در چند حديث ، ائمـه اطـهـار نـبـوت عـيـسـى و يـحـيـى را در كـوكـى دليـل بر امامت امامان بزرگوارى چون حضرت جواد ـ كه در سنّ كودكى به امامت رسيدند ـ دانـسـتـه و بـدان اسـتـشـهـاد كـرده انـد؛ مـانـنـد حـديـثـى كـه كـليـنـى در اصـول كـافى از خيرانى از پدرش روايت كرده كه گويد: من در نزد امام هشتم در خراسان ايستاده بودم كه شخصى به من عرض كرد: اى آقاى من ! اگر پيش آمدى روى داد (و شما از دنـيـا رفـتـيد) ما به چه كسى بايد رجوع كنيم (و امام بعد از شما كيست ؟) حضرت فرمود: به فرزندم ابى جعفر. در اين جا مثل اين كه آن شخص سنّ ابى جعفر (حضرت جواد) را كم دانـسـت (و تـعجب كرد) پس حضرت رضا(ع ) فرمود: خداى تبارك و تعالى عيسى بن مريم را بـه رسـالت و پـيـغـمـبرى و شريعت تازه اى برانگيخت ، در سنّى كمتر از آن چه ابى جعفر در آن است .(1141)
آن چه قرآن كريم نيز از عيسى حكايت مى كند كه در زمان كودكى گفت : من بنده خدايم و خـدا بـه مـن كـتـاب داده و مـرا پـيـغـمـبـر قـرار داده (1142) مـؤ يـد هـمـيـن قـول اسـت . به هر صورت گفتار آن دسته كه گفته اند: حضرت عيسى در سى سالگى بـه نـبـوت مـبـعـوث شـد، از نـظـر قرآن و حديث شاهد و دليلى ندارد، بلكه قرآن و حديث دلالت بـر ايـن كـه آن بـزرگـوار در سـنين كودكى به مقام نبوت رسالت مفتخر گرديد. بـراى تـوضـيـح بـيـشـتـر هـم مـى توانيد به كتاب هاى تفسير راجعه كنيد و نيز مورخان نـوشـته اند كه حضرت عيسى در همان كودكى داراى نبوغ و استعداد فوق العاده اى بود و غـالبـاً در جـلسـات بـحـث احـبـار و عـلمـاى بـنـى اسـرائيـل شـركـت مـى كـرد و بـا آن ها در مسائل مذهبى گفت وگو مى نمود.
در روايـات ائمـه اهـل بـيـت نـيـز داسـتـان هـاى عـجـيـبـى از دوران كـودكـى عـيـسـى نـقـل شـده ، مـانـنـد تـفسير ابجد ـ كه صدوق در معانى الاخبار شرحش را روايت كرده ـ و در روايت است كه روزى مريم آن حضرت را به صباغى ـ كه پارچه و جامه ها را رنگ مى كردـ سـپـرد تـا شغل رنگ رزى را به او ياد دهد. رنگ رز به او گفت : اين ظرف جاى رنگ قرمز اسـت و ايـن يـكـى مـخـصوص زرد و آن يكى براى رنگ سياه . عيسى همه لباس ها را در يك ظـرف ريـخـت . صـباغ بر او فرياد زد، ولى عيسى فرمود كه چيزى نيست من همان طور كه مـيـل تـوسـت ، ايـن جامه ها را به رنگ هاى مختلف بيرون مى آورم و هر كدام را به رنگ خود رنـگ مـى كـنـم . رنگ رز كه آن واقعه را مشاهده كرد، با تعجب گفت : من شايستگى آن را ندارم كه استاد تو باشم و تو شاگرد من باشى .(1143)
ابـن اثـيـر در تـاريـخ خـود داسـتـان فـوق را بـا شـرح بـيـشـتـرى نـقل كرده و گفته است : صباغ مزبور از آن پس در زمره حواريين عيسى درآمد.(1144) هم چنين نقل شده است كه مريم ، عيسى را از ترس پادشاهى به نام هيروديس به مصر برد و دوازده سـال در آن جـا بـودنـد تـا وقتى كه هيروديس از جهان رخت بربست و سپس به شام بازگشتند.
هـنـگـامـى كـه در مصر بودند، چنين اتقاق افتاد كه مريم به خانه دهقانى رفت كه فقرا و مـسـاكين بدان خانه مى رفتند. روزى از خانه دهقان مالى به سرقت رفت و دهقان مسكينان را متّهم ساخت . مريم از يان پيش آمد غمناك شد. وقتى عيسى ديد مادرش غمگين است ، بدو گفت : مى خواهى دزد را به تو معرفى كنم ؟ مريم گفت : آرى . عيسى فرمود: آن شخص كور و آن ديـگـرى كـه زمـيـن گـيـر اسـت ، هـر دو بـه كـمـك يـك ديـگـر مـال را دزديـده انـد، بـديـن تـرتيب كه آن شخص كور، رفيق خود را كه زمين گير است به دوش خـود سـوار كـرده و او مـال را بـرداشـتـه اسـت . بـه دنـبـال گـفـتار عيسى به نزد آن كور آمدند و گفتند: زمين گير را بر دوش خود سوار كن . گـفـت : نـمـى تـوانـم . عـيـسـى فـرمـود: چـگـونـه ديـروزكـه مـى خـواسـتـيـد فـلان مـال را بـرداريـد توانستى او را بر دوش خود سوار كنى ؟ كور كه اين سخن را شنيد به كار خود اعتراف كرده و مال را برگرداند.
پـس از ايـن كـه دوازده سـال از تـوقـفـشـان در مـصر گذشت و خبر مرگ هيروديس به آن ها دسـيـد، به سوى شام بازگشتندو در روستايى كه نامش ناصره بود ماندند تا وقـتـى كـه سى سال از عمر عيسى گذشت و آن حضرت ماءمور شد نبوت خود را اظهار كند. وى گويد: به خاطر همين انتساب به ناصره ، پيروان عيسى را نصارى گويند. ثعلبى و ديگران نيز همين مطلب را در كتاب هاى خود ذكر كرده اند.
معجزات عيسى (ع )
عـيـسـى بـن مـريـم از پـيـغـمـبـران بـزرگـوارى اسـت كـه اصـل وجـود و آفـريـنـشش معجزه بود، بلكه آغاز و انجام زندگى اش با معجزه همراه بود. پـيـغـمـبـرى كـه بدون داشتن پدر از مريم متولد شد و از همان ساعت تولد، معجزات شگفت انـگـيـزى از وى بـه ظـهـور مـى رسـيـد؛ مـانـنـد سـخـن گـفـتـن او بـا مـادرش مـريـم و دل دارى دادنش ، سخن گفتن با ديگران و بيان خبرهاى غيبى و اخبار آينده و معجزات ديگرى كه قسمتى از آن ها در سوره مائده چنين ذكر شده است :
إِذْ ق الَ اللّ هُ ي ا عـِيـسـَى ابـْنَ مـَرْيـَمَ اذْكـُرْ نـِعـْمَتِي عَلَيْكَ وَ عَلى و الِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بـِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النّ اسَ فِي الْمَهْدِوَ كَهْلاً وَ إِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِت ابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ التَّوْر اةَ وَ الْإِنـْجـِيـلَ وَ إِذْ تـَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيه افَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِي وَ تُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْنِي (1145)؛
هـنـگامى كه خدا به عيسى گفت : اى عيسى بن مريم ! نعمت مرا به خود و مادرت ياد كن ، آن گـاه كـه تـو را بـه روح القـدس نـيرومند كردم كه در گهواره و بزرگى با مردم سخن بـگـويـى و آن گـاه كـه كـتـاب و حـكـمـت و تـورات و انـجـيـل بـه تـو تـعـليـم كـردم و آن گـاه كـه بـه اذن مـن از گـِل همانند شكل پرنده اى مى ساختى و در آن مى دميدى و به اذن من پرنده مى شد، و كور مـادرزاد و بـيـمـار بـرص دار را بـه اذن مـن شـفا مى دادى و آن دم كه مردگان را به اذن من بيرون مى آوردى (و زنده مى كردى ).
در سـوره آل عـمـران خـداونـد دربـاره آن حـضرت فرموده است : خدا او را كتاب و حكمت و تـورات و انـجـيـل مـى آمـوزد و پـيـامـبـرى بـه سـوى نـبـى اسرائيل باشد كه به آن ها گويد: من با معجزه اى از پروردگارتان به نزد شما آمده ام . بـراى شـمـا از گـِل چـون شـكـل مرغى مى سازم و در آن مى دمم كه به اذن خدا پرنده (و مرغى ) شود، كور مادرزاد و برص دار را شفا دهم و مرده را به اذن خدا زنده مى كنم و شما را از آن چه مى خوريد و رد خانه هايتان ذخيره مى كنيد، خبر مى دهم .(1146)
پـايـان زنـدگـى اش نـيز با معجزه انجام گرفت و خداى سبحان او را از دست دشمنان به طرز معجزه آسايى نجات داد و به آسمان برد.
مهم ترين معجزه عيسى در دوران زندگى ، زنده كردن مردگان و شفاى بيمارانى بود كه علاج آن ها از طريق عادى ممكن نبود. علت آن را امام هشتم (ع ) ـ در حديثى كه تمامى آن را در احـواالت حـضـرت مـوسـى نقل كرديم ـ اين گونه بيان فرموده كه خداى تعالى عيسى را وقـتـى مـبـعـوث فـرمـود كـه بـيمارى ها در آن زمان بسيار بود و مردم به پزشكان احتياج داشتند. عيسى نيز معجزه اى آورد كه از توان پزشكان آن عصر بيرون بود. مخجزه اى كه بـه اذن خـدا مـرده را زنـده مى كرد و كور مادرزاد و برص دار را شفا مى داد، بدين ترتيب حجت خود را بر مردم ثابت كرد.
ايـن اثـير نيز در كامل التواريخ گفته است : علم طب در زمان عيسى بر مردم آن زمان غالب بـود و عيسى معجزه اى آورد كه كور مادرزاد و بيمار برص دار را شفا مى داد و مردگان را زنده مى كرد، تا عجز آن ها را نشان دهد .(1147)
به دنبال اين گفتار نان عده اى از افرادى را كه به دعاى عيسى زنده شدند مانند سام بن نـوح ، يـحـيـى و ديـگـران را بـه طـور اجـمـال نـقـل كـرده كـه مـا تفصيل آن را از روى روايات براى شما ذكر مى كنيم :
عـيـاشى در تفسير خود در حديث مرفوعى روايت كرده كه اصحاب عيسى از وى خواستند تا مرده اى را براى آن ها زنده كند. عيسى آن ها را كنار قبر سام بن نوح آورد و بدو گفت : اى سام ! به اذن خدا برخيز. در اين وقت قبر شكافته شد. عيسى براى بار دوم همان سخن را تكرار كرد و سام حركتى كرد. وقتى بار سوم آن كلمات را گفت ، سام از جا برخاست و از قـبـر بـيـرون آمـد. عـيـسـى بـدو فـرمـود: آيـا دوست دارى در دنيا بمانى يا مى خواهى به حـال خـود بـازگـردى ؟ سـام عرض كرد: نه يا روح اللّه مى خواهم برگردم ، زيرا هنوز سختى مرگ در كام من است و تا به امروز تلخى آن برطرف نشده است .(1148)
ابـن اثـيـر داسـتـان را ايـن گـونـه نـقـل كـرده كه روزى حضرت عيسى با حواريان بود و داستان نوح و كشتى را براى آن ها نقل كرد. حواريان عرض كردند: چه خوب بود كسى را بـه مـا نـشـان مـى دادى كه خود شاهد آن ماجرا بوده و در آن زمان حضور داشته است . عيسى بـه كـنـار تـلّى آمد و فرمود: اين قبر سام بن نوح است . آن گاه دعا كرد و سا زنده شد و فـريـاد زد: قـيامت بر پا شده ؟ عيسى فرمود: نه ، اما من دعا كردم تا خدا تو را زنده كند. سـپـس حـواريان داستان غرق شدن مردم زمان نوح و كشتى را از او پرسيدند و او به آن ها خبر داد و دوباره به حال خود بازگشت .(1149)
كـليـنـى در روضـه كـافى رفيقى داشت كه از نظر دين و آيين برادر او محسوب مى شد و عـيـسـى به نزد او رفت و آمد مى كرد تا اين كه مدتى از او دور شد و پس از آن وقتى به در خـانـه اش بـه سـراغ او رفت تا از وى احوال پرسى كند. مادرش از خانه بيرون آمد و گفت : اى رسول خدا! او از دنيا رفت .
عيسى فرمود: آيا دوست دارى او را ببينى ؟
مادر عرض كرد: آرى .
عـيـسـى فرمود: چون فردا شود به نزد تو خواهم آمد تا او را به اذن خدا براى تو زنده كنم .
روز بـعـد عيسى نزد آن زن آمد و بدو فرمود: مرا بر سر قبر او ببر. زن بيرون آمد و با عـيـسـى سـر قـبـر فـرزنـدش رفـتـنـد. عـيـسـى ايـسـتـاد و بـه درگـاه خـداى عـزوجـل دعـا كرد، پس قبر شكافته شد و پسر آن زن زنده از قبر بيرون آمد. همين كه چشم مـادر و فـرزنـد بـه يـك ديـگـر افـتـاد گـريـسـتـنـد. عـيـسـى دلش بـه حال آن دو سوخت و رو به مرد كرد و فرمود: آيا دوست دارى با مادرت در دينا زندگى كنى ؟ عـرض كـرد: اى پـيـغـمـبـر خـدا! آيا با روزى و خوراك و مدت معين يا بدون اين ها؟ عيسى فـرمـود: بـا خـوراك و روزى و مـدت مـعـيـن و بـيـسـت سال كه در آن ازدواج كنى و فرزنددار هم بشوى . مرد عرض كرد: با اين ترتيب آرى .
حـضـرت عـيـسـى آن مـرد را بـه مـادرش سـپـرد و رفـت و او بـيـسـت سال ديگر زندگى كرد و صاحب همسر و فرزند شد.(1150)
در نـقـل مـجـمع البيان طبرسى و نيز در كامل التواريخ ابن اثير (1151) نام مردى كه به دعاى عيسى زنده شد، عازر)) آمده است .
داسـتـان ديـگـر هـم زنـده كـردن يـحـيـى بـن زكـريـا بـود كـه مـا داسـتـانـش را در آخـر احـوال حـضـرت يـحـيـى نـقـل كـرديـم . نـيـز داسـتـان زنـده كـردن عـزيـز را بـراى بـنـى اسرائيل نقل كرده و گويد: بنى اسرائيل به عيسى گفتند: كه عزيز را براى ما زنده كن و گرنه ما تو را مى سوزانيم . عيسى به درگاه خداوند دعا كرد و خدا عزيز را زنده ساخت . بـنـى اسـرائيـل به عزيز گفتند به چه چيز گواهى مى دهى ؟ گفت : گواهى مى دهم كه عـيـسـى بـنـده و رسـول خـداسـت . در پـايـان سـخـنـان خـود بـه طـور اجـمال مى گويد: از معجزات آن حضرت اين بود كه بر آب راه مى رفت . مرحوم كلينى در اصـول كـافـى داسـتـانـى از راه رفـتـن آن حـضـرت بـر روى آب نقل كه از نظر اخلاقى نيز آموزنده است :
از داود رقى روايت شده كه گويد: از امام صادق (ع ) شنيدم كه مى فرمود: از خدا بترسيد و به يك ديگر حسد نبريد. همانا عيسى بن مريم ـ كه از شريعت او گردش در شهرها بود ـ در يـكـى از گـردش هـاى خـود ـ با مرد كوتاه قدى از يارانش كه بسيار ملازم خدمت عيسى بـود ـ به دريا رسيد و از روى يقين بسم اللّه گفت و بر روى آب به راه افتاد. مرد كوتاه قد هم با يقين بسم اللّه گفت و بر روى آب به راه افتاد و به عيسى رسـيـد. در ايـن وقـت خودبينى او را گرفت و پيش خو گفت كه اين عيسى روح اللّه است كه روى آب راه مى رود و من هم روى آب راه مى روم ، پس چه برترى اى بر من دارد؟
امام (ع ) فرمود: به محض اين كه اين فكر را كرد، پايش در آب فرو رفت و از عيسى كمك طـلبـيـد. عـيسى پيش رفته و و را از آب بيرون آورد، آن گاه به او فرمود: اى كوتاه قد! چـه گـفـتى ؟ عرض كرد: با خو گفتم كه اين روح اللّه است كه بر آب راه مى رود و من هم مـى روم و بـديـن تـرتـيـب خـودبـينى مرا گرفت . عيسى فرمود: از خدا بترسيد و به يك ديگر حسد نبريد.
داستان نزول مائده
از معجزات بزرگ عيسى داستان نزول مائده بود كه خداى تعالى در سوره پنجم از سوره هاى قرآن كريم داستانش را بيان فرموده و به همين مناسبت آن سوره مائده ناميده شده است .
خداوند مى فرمايد: حواريان گفتند: اى عيسى بن مريم ! آيا پروردگار تو مى تواند از آسمان براى ما مائده اى نازل كند. گفت : اگر (واقعاً) ايمان داريد از خدا بترسيد. آن ها گـفـتـنـد: مـا مـى خـواهـيم از آن بخوريم و اطمينان قلب پيدا كنيم و بدانيم كه به ما راست گـفـتـه اى و گـواه بـر آن بـاشـيـم . عـيـسى گفت : پروردگارا! مائده اى از آسمان بر ما نازل فرما كه براى حاضران و آيندگان ما عيدى باشد و نشانه اى از جانب تو باشد و بـه مـا روزى بـده كـه تـو بـهترين روزى دهندگانى . خدا فرمود: من آن مائده را بر شما نـازل مـى كـنـم و پـس از آن هـر كـسى از شما (بدان ) كافر شود او را عذاب مى كنم ، به عذابى كه هيچ يك از جهانيان را بدان عذاب نكنم .(1152)
البته جاى سؤ ال و بحث در اين آيه و اصل اين درخواستى كه حواريان كردند بسيار است ، كـه مـفـسـّران بـه آن هـا پـرداخـتـه انـد؛ مـانـنـد ايـن سـؤ ال كه آيا چنين درخواستى به اين صورت و با اين تعبير كه : آيا پروردگار تو مى تـوانـد بـراى ما از آسمان مائده اى نازل كند؟ از حوارى هاى عيسى با آن مقامى كه از نـظـر ايمان به خدا داشتند چگونه صادر شد؟ مگر آن ها در قدرت خدا ترديدى داشتند كه بـا ايـن تعبير درخواست خود را اظهار كردند؟ و يا در نبوت عيسى با آن همه معجزاتى كه از وى ديده بودند، ترديدى داشتند؟ و اساساً براى حواريان درخواست معجزه از عيسى معنا نداشت ، زيرا اظهار معجزه براى كسى كه به پيغمبرى ايمان نداشته باشد و بخواهد از راه ديدن معجزه به او ايمان بياورد.
آيا معناى اين سؤ ال آن ها اين بود كه تو مى توانى از پروردگارت چنين چيزى بخواهى ، چـنـان كـه در حـديـثـى آمـده (1153) يـا ايـن درخـواسـت در ابـتـداى كـار حـوارى هـا و قـبـل از مـحـكـم شـدن پايه معرفتشان صدور يافته ؟ يا معناى گفتارشان اين بود كه آيا اگر چنين درخواستى از خداوند بنمايى ، دعايت را مستجاب مى كند؟ (چنان كه برخى گفته انـد) يـا ايـن سـؤ ال كـه آيـا ايـن تـهـديـد سـخـتـى كـه خـداى تـعـالى بـه دنـبـال آن فـرمود: هر كس بدان كافر شود او را عذابى مى كنم كه كسى را اين گونه عـذاب نـكـنـم . بـه چـه عـلتـى بـود؟ در صـورتـى كـه امـت هـاى قـبـل از امت عيسى نيز نظير اين درخواست را از پيغمبران خود مى كردند، ولى چنين تهديدى براى آن ها نبود؟