1- اعراف (7) آيه 176 .
2-يوسف (12) آيه 111 .
3- نهج البلاغه ، نامه 31 .
4- بقره (2) آيه 30.
5- اين جمله معروف را جبرئيل در شب معراج به پيغمبراكرم عرض كرد.

اگر يك سرموى برتر پرم

فروغ تجلى بسوزد پرم

6- شيخ صدوق (ره ) در كتاب علل الشرائع از امام هشتم (ع ) روايت كرده ايت كه فرمود: علت طواف خانه كعبه آن بود كه فرشتگان در پاسخ خداوند كه فرمود: انّى جاعل فى الارض خليفة گفتند: اتجعل فيها من يفسد فيها... بعد از كار خود پشيمان شدند و آن را گناه خود دانسته و به عرش پناهنده شده و زبان به عذرخواهى و استعاذه گشودن ، خداى سبحان نيز خواست تا در روى زمين بندگان همانند آنان خدا را پرستش كنند به اين سبب دستور بناى خانه كعبه را صادر فرمود.
در حديث ديگرى از امام چهارم (ع ) روايت كرده است كه فرمود: فرشتگان هفت هزار سال به اطراف عرش الهى پناه بردند تا خدا توبه شان را پذيرفت و در آسمان چهارم بيت المعمور را براى عبادت و طواف ايشان قرار داد و آن را جايگاه امن و امان ساخت ، چنان كه بيت الحرام و خانه كعبه را در زمين براى مردمان جايگاه امان و محل عبادت و طواف ساخت .
7- بقره (2) آيه 32.
8- چنان كه در بالا اشاره شد، قرآن كريم نسل انسان را از نسل جداگانه و مستقلى مى داند كه سرسلسله آن ها آدم ابوالبشر بوده و او را نيز از خاك آفريده است و موضوع تبدّل انواع كه مدّتى است در اروپا مورد بحث قرار گرفته و طبق آن انسان را از نوع كاملى از ساير حيوانات فرض كرده و نسل انسان را به ميمون با نوعى از ماهى ها رسانده اند پايه و اساس علمى نداشته و فرضيه اى بيش نيست و چندسالى از ظهورش نگذشته بود كه مردود شناخته شد و مانند بسيارى از فرضيه هاى ديگر در كتاب ها و كتاب خانه ها مدفون گرديد. در صورت تمايل به تحقيق در اين زمينه ، بايد به كتاب هاى مفصلى كه در ردّ فرضيه داروين و نظريه نشو و ارتقا نوشته شده ، مراجعه كنيد.
9- آن چه در اين جا مورد بحث جمعى از مفسران و دانشمندان قرار گرفته اين است كه سجده فرشتگان بر آدم (ع ) چگونه بدان ها اشاره شده اين است كه سجده عبادت ذاتى نيست ، بلكه به معناى غايت خضوع و احترام براى موجود برتر است ، ولى اگر اين خضوع و احترام به عنوان پرستش صورت گيرد بايد براى خدا باشد، و اما اگر به سبب احترام شخص بزرگ و برترى باشد، به ويژه كه خداى تعالى هم بدان فرمان و دستور دهد، دليلى بر ناروا بودن آن وجود ندارد.
10- اعراف (2) آيه 12.
11-نهج البلاغه ، خطبه 190.
12- ص (38) آيات 77 و 78.
13- همان ، آيات 79-81.
14- همان ، آيات 79-81.
15- اعراف (7) آيات 16 و 17.
16- زخرف (43) آيه 62.
17- يس (36) آيه 60.
18- ص (38) آيه 85؛ اسراء(17) آيه 63؛ مجادله (58) آيه 19.
19- بقره (2) آيه 31.
20- بقره (2) آيات 31-33.
21- بقره (2) آيات 31-33.
22- رازى ، تفسير مفاتيح الغيب ، ج 3، ص 191؛ بحارالانوار، ج 11، ص 156.
23- بقره (2) آيه 35.
24- طه (20) آيه 117.
25- طه (20) آيه 118.
26- بحارالانوار، ج 11، ص 193.
27- طه (20) آيه 120.
28- اعراف (7) آيه 20.
29- بحارالانوار، ج 11؛ ابن كثير، قصص الانبياء، ج 1، ص 51.
30- مجمع البحرين ، ماده حبل .
31- تفسير على بن ابراهيم ، ص 213.
32- بحارالانوار، ج 11، ص 188.
33- طه (20) آيات 123 و 124.
34- بحارالانوار، ج 11، ص 143، 161، 165.
35- اعراف (7) آيه 27.
36- همان ، آيات 22 و 23.
37- بقره (2) آيه 37.
38- تفسير على بن ابراهيم ، ص 37؛ الدّر المنثور، ج 1، ص 59 و 60.
39- الدّر المنثور، 1، ص 60.
40- معانى الاخبار، ص 42؛ ابن كثير، قصص الانبياء، ج 1، ص 59.
41- بقره (2) آيه 38.
42- طه (20) آيات 123 و 124.
43- در تورات و برخى كتاب هاى ديگر((قاين )) يا((قائين )) به جاى ((قابيل )) نقل شده است .
44- تاريخ طبرى ،ص 98؛ ابن كثير قصص الانبياء، ج 1، ص 92؛ بحارالانوار، ج 11، ص 225 به بعد.
45- ابن كثير، قصص الانبياء، ج 1، ص 85 و 86؛ كامل ابن اثير، ج 1، ص 41-43.
46- علل الشرائع ، ص 17 و 18؛ بحارالانوار، ج 11، ص 223 به بعد.
47- تفسير عياشى ، ج 1، ص 312.
48- بحارالانوار، ج 11، ص 227 و 228.
49- مائده (5) آيات 27-29.
50- همان ، آيه 30.
51- همان ، آيه 30.
52- تفسير قمى ، ص 153؛ راوندى ، قصص الانبياء، ص 62.
53- تفسير ابن كثير، ج 1، ص 98؛ بحارالانوار، ج 11، ص 261 به بعد.
54- تاريخ طبرى ، ج 1، ص 85.
55- سعد السعود، ص 37.
56- كامل ابن اثير، ج 1، ص 47؛ تاريخ طبرى ، ج 1، ص 101 و 102.
57- بحارالانوار، ج 11، ص 257.
58- اصول كافى ، ج 2، ص 44.
59- تاريخ طبرى ، ج 1، ص 107؛ كامل ابن اثير، ج 1، ص 47.
60- تاريخ طبرى ، ج 1، ص 110 و 111.
61- مجمع البيان ، ج 6، ص 519؛ راوندى ، قصص الانبياء، ص 79-79.
62- رها يا اورفا نام شهرى در تركيه است كه سابقه تاريخى آن به قرن ها قبل از ميلاد مى رسد.
63- نجّار، قصص الانبياء، ص 26.
64- صدوق ، اكمال الدين ، ص 71-78.
65- راوندى ، همان ، ص 78.
66- مريم (19) آيات 56 و 57.
67- مجمع البيان ، ج 6، ص 519؛ بحارالانوار، ج 11، ص 277.
68- راوندى ، همان ، ص 77.
69- تاريخ يعقوبى ، ج 1، ص 14؛ اثبات الوصيه ، ص 14.
70- اثبات الوصيه ، ص 12.
71- بحارالانوار، ج 95، ص 453-472.
72- همان ، ج 11، ص 282.
73- قصص الانبياء، ص 28.
74- در قرآن كريم 43 بار نام نوح ذكر شده و در شش سوره از سوره هاى قرآنى ، داستان آن بزرگوار و قومش به تفصيل نقل شده است . آن سوره ها عبارت است از: اعراف ، مؤ منون ، شعراء، قمر، هود و نوح كه در سوره هود تفصيل بيشترى در اين باره داده شده است .
75- بحارالانوار، ج 11، ص 341.
76- بحارالانوار، ج 11، ص 291.
77- همان ، ص 290.
78- اثبات الوصيه ، ص 18.
79- ر.ك : منتخب الاثر، ص 283-284؛ شيعه در اسلام ، ص 151؛ دادگستر جهان ، ص 213-222.
80- هود (11) آيات 25 و 26.
81- همان ، آيه 27.
82- مؤ منون (23) آيه 23 به بعد.
83- اعراف (7) آيه 60.
84- هود(11) آيه 27 به بعد.
85- هود (11) آيه 27 به بعد.
86- شعراء(26) آيه 111.
87- اعراف (7) آيه 61.
88- هود(11)آيه 28.
89- اعراف (7) آيه 63.
90- نوح (71) آيات 10-20.
91- هود(11) آيه 29.
92- همان ، آيات 29-32.
93- همان ، آيات 29-32.
94- همان ، آيات 29-32.
95- شعراء(26) آيه 116.
96- نوح (71) آيه 23.
97- اكمال الدين ، ص 79.
98- همان .
99- مجمع البيان ، ج 4، ص 433-435.
100- انبياء(21) و صافات (37) آيه 76.
101- قمر(54) آيه 10.
102- شعراء(26) آيات 117 و 118.
103- هود(11) آيه 36.
104- هر دو حديث را صدوق (ره ) در كتاب اكمال الدين ، ص 79 نقل كرده است ، البته در خبرى كه نعمانى در كتاب غيبت ، ص 154 روايت كرده ، اين موضوع ده بار تكرار شد تاوقتى كه عذاب نازل گرديد.
105- هر دو حديث را صدوق (ره ) در كتاب اكمال الدين ، ص 79 نقل كرده است ، البته در خبرى كه نعمانى در كتاب غيبت ، ص 154 روايت كرده ، اين موضوع ده بار تكرار شد تاوقتى كه عذاب نازل گرديد.
106- نوح (71) آيه 26.
107- هود(11) آيه 37.
108- همان .
109- همان (11) آيات 38 و 39.
110- مجمع البيان ، ج 5، ص 159.
111-مجمع البيان ، ج 5، ص 159.
112-هود(11) آيات 37-40.
113- بحارالانوار، ج 11، ص 333-335.
114- هود(11) آيات 41 و 42.
115- همان .
116- شعراء(26) آيات 119-121.
117- يونس (10) آيه 73.
118- هود(11) آيه 40.
119- مجمع البيان ، ج 4، ص 434.
120- هود(11) آيه 42.
121- هود(11) آيات 42 به بعد.
122- هود(11) آيات 42 به بعد.
123- هود(11) آيات 42 به بعد.
124- هود(11) آيات 42 به بعد.
125- بحارالانوار، ج 11، ص 32.
126- سلمان فارسى اهل يكى از روستاهاى اصفهان بود.
127- نوح (71) آيه 26.
128- هود(11) آيه 37.
129- همان ، آيه 47.
130- نوح (71) آيه 26.
131- همان ، آيه 40.
132- اعلام قرآن ، ص 647.
133- كامل التواريخ ، ج 1، ص 25-26؛ مروج الذهب ، ج 1، ص 18.
134- علل الشرائع ، ص 22؛ اخبارالرضا،ص 231.
135- بحارالانوار، ج 11، ص 334؛ تاريخ يعقوبى ، ج 1، ص 18.
136- هود(11) آيه 44.
137- مجمع البيان ، ج 5، ص 165.
138- تاريخ يعقوبى ، ج 1، ص 19؛ تاريخ طبرى ، ج 1، ص 131؛ بحارالانوار، ج 1، ص 340-341.
139- صدوق ، امالى ، ص 306.
140- اثبات الوصيه ، ص 18.
141- كامل التواريخ ، ج 1، ص 73.
142- خصال ، ج 1، ص 65.
143- مريد چنان كه راغب گفته است ، به كسى گويند كه از كارهاى نيك دور باشد.
144- راوندى ، قصص الانبياء، ص 85.
145- همان ، ص 86.
146- ولى عبدالوهاب نجّار در قصص الانبياء خود قول ديگرى را نقل و اختيار كرده و آن اين است كه حضرت هود از فرزندان ارفخشد و شالخ نيست و نسبت او به ارم مى رسد كه برادر ارفخشد و فرزند ديگر سام بوده است
147- فصلت (41) آيه 15.
148- شعراء(26) آيات 126-136.
149- شعراء(26) آيات 124-136.
150- هود(11)؟
151- همان ، آيه 52.
152- شعراء(26) آيه 128.
153- مجمع البيان ، ج 7، ص 198؛ بحارالانوار، ج 11، ص 348.
154- شعراء(26) آيه 130.
155- همان ، آيه 139.
156- هود(11) آيه 53.
157- اعراف (7) آيه 70.
158- همان ، آيه 71.
159- هود(11) آيه 57.
160- تفسيرقمى ، 622-623.
161- مجمع البيان ، ج 9، ص 189-190.
162- مجمع البيان ، ج 9، ص 189-190.
163- تفسير قمى ، ص 306.
164- احقاف (46) آيه 24.
165- همان كه در فارسى به آن سرماى پيرزن و (برد العجوز)مى گويند.
166- احقاف ، (46) آيه 26. 167- فصّلت (41) آيه 13.
168- كنزالفوائد، ص 179.
169- اثبات الوصيه ، ص 22.
170- بحارالانوار، ج 11، ص 360.
171- همان ، ص 360.
172-احتجاج ، ص 211.
173- نجّار، قصص الانبياء، ص 58.
174- نجّار، قصص الانبياء، ص 58.
175-نجّار، قصص الانبياء، ص 58.
176-نجّار، قصص الانبياء، ص 58.
177-نجّار، قصص الانبياء، ص 58.
178- اعراف (7) آيه 74.
179- اعراف (7) آيه 74.
180- شعراء(26) آيات 146-149.
181- مجمع البيان ، ج 4، ص 440.
182-مجمع البيان ، ج 4، ص 440.
183- همان ، ج 5، ص 174.
184- هود(11) آيه 61.
185- اعراف (7) آيه 74.
186- شعراء (26) آيات 143 و 144.
187- همان ، آيه 145.
188- همان ، آيه 146.
189- هود(11) آيه 62.
190- همان ، آيه 63 و 64.
191- همان ، آيه 63 و64.
192- همان ، آيه 63 و 64.
193- شعراء (26) آيه 150.
194- شعراء (26) آيه 151.
195- همان ، آيه 152.
196- همان ، آيه 153.
197- همان ، آيه 154.
198- همان ، آيه 154.
199- در نقلى كه على بن ابراهيم (ره ) در تفسير خود روايت كرده ،چنين است كه به صالح گفتند: از خدا بخواه ، شترى سرخ مو و كرك دار كه ده ماه از مدت حمل آن گذشته باشد را براى ما بياورد و شانه اش به دو طرف كوه بخورد و همان ساعت بچه اش را بزايد وشير دهد... تا آخر.
200- بحارالانوار، ج 11، ص 379.
201- در كامل التواريخ داستان احتجاج صالح بامردم خود اين گونه نقل شده كه صالح پيوسته آن مردم را به خدا دعوت مى كرد و به جز اندكى از مردمان ناتوان ، كسى از آن حضرت پيروى نكرد. چون در دعوت خود پافشارى نمود، از وى خواستند كه با آن ها در مراسم عيدشان شركت كند و رسمشان چنان بود كه در آن عيد بت ها را با خود مى بردند. به صالح گفتند: تو هم همراه ما بيرون بيا تا ما خدايان خود را بخوانيم و تو هم خداى خود را بخوان و معجزه اى به ما نشان ده تا اگر خداى تو پاسخت را داد، ما از تو پيروى كنيم و گرنه تو از ما پيروى كن . صالح حاضر شد در مراسم مذكور شركت كند و بدين ترتيب ، با آن ها بيرون رفت و بزرگ آن مردم كه شخصى بود به نام جندح بن عمرو از وى درخواست كرده گفت : اى صالح براى ما از اين سنگ شترى ده ماهه بيرو بياور و اگر چنين كنى ما به تو ايمان آورده و تو را تصديق خواهيم كرد.
صالح پيمان هاى محكمى در اين باره از ايشان گرفت . بعد نزد سنگ آمد و نماز خواند و به درگاه خداى عزوجل دعا كرد. ناگاه ناله اى مانند ناله حيوانات باردار از سنگ شنيده شد و آن گاه شكافت و شترى به همان وصف كه خواسته بودند، از وسط آن بيرون آمد و به دنبال او بچه شترى هم مانند وى از كوه درآمد. باديدن اين معجزه جندح بن عمرو با جمعى بدو ايمان آوردند... تا آخر داستان .
202- اعراف (7) آيه 76.
203- شعراء (26) آيه 155.
204- مجمع البيان ، ج 4، ص 440 و 441؛ روضه كافى ، ص 187-189.
205- تفسير قمى ، ص 306-308.
206- مجمع البيان ، 4، ص 441-443.
207- هود(11) آيه 64.
208- روضه كافى ، ص 187-189؛ بحارالانوار، ج 11، ص 390.
209- كامل التواريخ ، ج 1، ص 90-91.
210- مجمع البيان ، ج 4، ص 441-443؛ بحارالانوار، ص 391 و 392.
211- مجمع البيان ، ج 4، ص 441-443؛ بحارالانوار، ج 11، ص 391 و392.
212- نجّار، قصص الانبياء، ص 65 به نقل از روح المعانى آلوسى .
213- قمر(54) آيه 27.
214- مجمع البيان ، ج 10، ص 498-499.
215- همان ، ج 4، ص 441-443.
216-همان ، ج 4، ص 441-443.
217- كامل التواريخ ، ج 1،ص 38.
218- نمل (27) آيات 48-51.
219- كامل التواريخ ، ج 1، ص 91.
220- همان .
221- خداى تعالى در سوره شعراء مى فرمايد: فعقروها فاصبحوا نادمين ؛ ناقه را پى كردند، ولى پس از آن از كرده خود پشيمان شدند.
222- مجمع البيان ، ج 4، ص 441-443.
223- روضه كافى ، ص 187-189؛ بحارالانوار، ج 11،ص 389.
224-نجّار، قصص الانبياء، ص 65 و 66.
225- هود(11) آيه 65.
226- روضه كافى ، ص 187-189.
227- هود(11) آيات 67-68.
228- فصّلت (41) آيه 17.
229- فصّلت (41) آيه 17.
230- فصّلت (41) آيه 18، نمل (27) آيه 53.
231- نجّار، قصص الانبياء، ص 67؛ مجمع البيان ، ج 7، ص 227.
232- همان .
233- معناى حنيف ، اوّاه ، منيب و صديق را در صفحات آينده مطالعه خواهيد كرد.
234- توبه (9) آيه 114.
235- مجمع البيان ، ج 6، ص 391.
236- همان ، ج 3، ص 116.
237- علل الشرائع ، ص 23؛ عيون اخبار الرضا، ص 231.
238- فروع كافى ، ص 217.
239- علل الشرائع ، ص 13.
240- همان ، ص 23.
241- همان ، ص 23-24.
242- تفسيرقمى ، ص 141.
243- بقره (2) آيه 124.
244- اصول كافى ، ج 1، ص 175.
245- الميزان ، ج 2، ص 275.
246- نحل (16) آيه 120. 247- انعما(6) آيه 74.
248- انبياء (21) آيه 52.
249- مريم (19) آيه 42.
250- همان ، آيات 44 و 45.
251- بقره (2) آيه 133.
252- انعام (6) آيات 84 و 85.
253- بحارالانوار، ج 12، ص 49 به نقل از مسعودى ، اثبات الوصيه و مجمع البيان ، ج 4، ص 321-322.
254- بحارالانوار، ج 12، ص 42 به نقل از راوندى ، قصص الانبياء.
255- همان ، ج 4، ص 325.
256- همان ، ج 4، ص 325.
257- اكمال الدين ، ص 82-83.
258- اكمال الدين ، ص 82 و 83 با اندكى تفاوت .
259- ياقوت حموى ، معجم البلدان ، ج 4، ص 487 و 488.
260- اعلام المنجد، ص 192.
261- نجّار، قصص الانبياء، ص 79.
262- همان ، ص 83.
263- مريم (19) آيات 41-48.
264- انبياء(21) آيات 51-56.
265- شعراء(26) آيات 69-86.
266- همان ، آيه 86.
267- توبه (9) آيات 113 و114.
268- مريم (19) آيه 49.
269- ابراهيم (14) آيه 41.
270- بحارالانوار، ج 12، ص 43 به نقل از مهذّب البارع .
271- صافات (37) آيات 88-93.
272- تفسيرقمى ، ص 429-431.
273- انبياء(21) آيات 59-60.
274- انبياء(21) آيات 59-60.
275- همان ، آيه 62-63.
276- همان ،آيه 62-63.
277- تفسيرقمى ، ص 429-431.
278- انبياء(21) آيات 66 و 67.
279-همان ، آيه 68.
280- مجمع البيان ، ج 7، ص 55.
281- تفسير قمى ، ص 429-431.
282- انبياء(21) آيات 69-70.
283- صافات (37) آيه 98.
284- بقره (2) آيه 258.
285- همان .
286- تفسير قمى ، ص 76.
287- همان ، ص 76.
288- همان ، ص 76.
289- همان ، ص 76.
290- همان ، ص 77.
291- انعام (6) آيه 79.
292- همان ، ص 80.
293- بقره (2) آيه 260.
294- تفسير قمى ، ص 194؛ علل الشرائع ، ص 195.
295- معانى الاخبار، ص 42-44.
296- بقره (2)آيه 26.
297- توحيد صدوق ، ص 121-122؛ عيون الرضا، ص 110.
298- بحارالانوار، ج 12، ص 64.
299- بحارالانوار، ج 12، ص 64.
300- مجمع البيان ، ج 2،ص 371.
301- علل الشرائع ، ص 195.
302- همان ، ص 24؛ خصال ، ص 127.
303- صرد، مرغى است كه سرش بزرگ ، شكمش سفيد و پشتش سبز مايل به سياه است كه معمولا پرندگان كوچك و گنجشك را شكار مى كند؛ خصال ، ج 1، ص .127
304- بحارالانوار، ج 12، ص 73 به نقل از تفسير عياشى .
305- بحارالانوار، ج 12، ص 73 به نقل از تفسير عياشى .
306- بقره (2) آيه 260.
307- انبياء(21) آيه 71.
308- عنكبوت (29) آيه 26.
309- صافات (37) آيه 99.
310- نجّار، قصص الانبياء، ص 84.
311- منظور دختر بى واسطه نيست ، بلكه ساره دختر دختر لاجح بوده چنان كه مجلسى و ديگران در شرح حديث گفته اند و اين ساره كه همسر ابراهيم گرديد هم نام ساره مادر آن حضرت است .
312- صافات (37) آيه 99.
313- روضه كافى ، ص 370-373؛ بحارالانوار، ج 12، ص 46-47.
314- روضه كافى ، ص 370-373؛ بحارالانوار، ج 12، ص 46-47.
315- صدوق امالى ، ص 178-179؛ بحارالانوار، ج 12، ص 76.
316- مجمع البيان ، ج 10، ص 476؛ كامل التواريخ ، ج 1، ص 124؛تاريخ طبرى ، ج 1،ص 219.
317- معانى الاخبار، ص 95، خصال ، ج 2، ص 104.
318- خصال ، ج 2، ص 104-105؛ كامل التواريخ ، ج 1،ص 124؛ تاريخ طبرى ، ج 1، ص 220.
319- كامل التواريخ ، ج 1، ص 124.
320- كامل التواريخ ، ج 1،ص 124.
321- علل الشرائع ، ص 24؛ امالى صدوق ، ص 118.
322- علل الشرائع ، ص 20-24.
323- كامل التواريخ ، ج 1،ص 124؛ تاريخ طبرى ، ج 1،ص 219.
324- كامل التواريخ ، ج 1،ص 124؛ تاريخ طبرى ، ج 1،ص 219.
325- اكمال الدين ، ص 289.
326- تاريخ ‌طبرى ، ج 1، ص 219.
327- ممكن است هر دو پادشاه يكى بوده كه سرزمين شام و مصر هر دو در حكومت او اداره مى شده است .
328- در روايت كلينى و صدوق و برقى (ره ) چنين است كه وقتى هاجر هفت بار فاصله ميان صفا و مروه را طى كرد و هربار فرياد زد: آيا در اين وادى هم دمى هست ؟ جبرئيل نزد وى آمد و بدو گفت : تو كيستى ؟ گفت : من كنيز ابراهيم خليلم كه خدا از وى فرزندى به من داده است .
جبرئيل پرسيد: ابراهيم شما را به كه سپرده است ؟
هاجر گفت : هنگامى كه ابراهيم مى خواست برود، بدو گفتم كه ما را به كارى مى سپارى ؟ گفت : به خداى عزوجل .
جبرئيل گفت : شما را به سرپرستى كافى سپرده است . در اين هنگام هم چنان كه اسماعيل پاى خود را به زمين مى ساييد چشمه زمزم پديدار گشت و هاجر از مروه نزد فرزند آمد وديد كه آب از زير پايش جوشيده ، از ترس آن ها كه آب ها به هدر رود، خاك ها را اطراف آن جمع كرد و اگر چنين نمى كرد آب ها بر زمين جارى مى شد. پرندگان كه چنان ديدند در اطراف آن آب حلقه زدند. در اين وقت كاروانى از مردم يمن از آن جا عبور مى كرد و چون حلقه پرندگان را ديدند، با هم گفتند كه حتما در اين جا آبى پيدا شده و نزديك شدند و از هاجر آب گرفته و به جاى آن خوراكى و طعام به او دادند و نيز ساير كاروان ها بدان جا مى آمدند و از او آب مى گرفتند و خوراكى مى دادند.
329- تفسير قمى ، ص 51 و 52.
330- بعضى معتقدند كه ذبيح اسحاق بوده و رواياتى نيز در كتاب هاى اهل سنت چون تاريخ طبرى و كامل ابن اثير و بلكه در برخى از كتاب هاى شيعه طبق اين قول آمده ، لكن طبق روايات زياد ديگرى كه از طريق شيعه نقل شده و شواهدى كه در آيات قرآن كريم نيز به چشم مى خورد و دليل هاى ديگرى كه در اين مورد موجود است ، اين قول كه ذبيح همان اسماعيل بوده ، صحيح تر و بلكه مى توان گفت همين قول درست است ، از اين رو اشاره اى به اختلاف نكرده و همان را اختيار كرديم .
331- صافات (37) آيه 102.
332- صافات (37) آيه 102.
333- كامل التواريخ ، ج 1، ص 112؛ مجمع البيان ، ج 8، ص 452-454.
334- صافات (37) آيات 104 و 105.
335- تفسيرقمى ، ص 557-559.
336- تاريخ طبرى ، ج 1، ص 192-193.
337- علل الشرائع ، ص 437.
338- بحارالانوار، ج 12، ص 112 به نقل از راوندى قصص الانبياء و كامل التواريخ ، ج 1،ص 104 و 105.
339- علل الشرائع ، ص 195-196.
340- بقره (2) آيات 127-129.
341- تفسير قمى ، ص 53.
342- حج (22) آيات 27-29.
343- فروع كافى ، ج 1، ص 220-221.
344- تاريخ طبرى ، ج 1، ص 220-221؛ نجّار، قصص الانبياء، ص 109.
345- همان .
346- مسعودى ، اثبات الوصيه ، ص 35.
347- بحارالانوار، ج 12، ص 113.
348- تاريخ يعقوبى ، ص 30.
349- اثبات الوصيه ، ص 35.
350- مريم (19) آيات 54 و 55.
351- مجمع البيان ، ج 6، ص 518.
352- مجمع البيان ، ج 6، ص 518.
353- مجمع البيان ، ج 6، ص 518.
354- بحارالانوار، ج 12، ص 113 به نقل از ثعلبى ، عرائس الفنون .
355- فروع كافى ، ج 1، ص 223.
356- كامل التواريخ ، ج 1، ص 125.
357- بحارالانوار، ج 12، ص 113 به نقل از راوندى ، قصص الانبياء.
358- بحارالانوار، ج 12، ص 113 به نقل از راوندى ، قصص الانبياء.
359- فروع كافى ، ج 1، ص 23.
360- هود(11) آيات 69-73.
361- حجر، (15) آيه 54.
362- حجر(15) آيه 54. 363- همان ، آيه 55.
364- هود(11) آيه 72.
365- صدوق ، اكمال الدين ، ص 289.
366- كامل التواريخ ، ج 1،ص 127.
367- در تورات يقشان و در كامل ابن اثير نفشان ذكر شده است .
368- در كامل مدين به جاى مديان ذكر شده است .
369- درتورات يشباق و در كامل نشق است .
370- در تاريخ طبرى سوح ذكر شده است و به جاى مدان نيز بسر ضبط شده است .
371- كامل التواريخ ، ج 1، ص 123؛ تاريخ طبرى ، ج 1، ص 217.
372- كامل التواريخ ، ج 1، ص 123؛ تاريخ طبرى ، ج 1، ص 217.
373- فروع كافى ، ج 2،ص 72.
374- علل الشرائع ، ص 185.
375- مجمع البيان ، ج 5، ص 185.
376- مروج الذهب ، ج 1، ص 21.
377- كامل التواريخ ، ج 1، ص 48.
378- چنان كه يهود معتقدند، شهر سدوم را اكنون آب بحرالميت - كه به صورت درياچه اى است - پوشانده است .
379- مجمع البيان ، ج 8، ص 280.
380- همان .
381- تاريخ طبرى ، ج 1، ص 207.
382- خصال ، ج 1،ص 160 و 161.
383- علل الشرائع ، ص 184.
384- نجّار، قصص الانبياء، ص 112.
385- تفسيرقمى ، ص 308-313.
386- علل الشرائع ، ص 184.
387- ثواب الاعمال ، ص 255-257.
388- علل الشرائع ، ص 183-184.
389- شعراء(26) آيات 161-163.
390- همان ، آيه 165.
391- همان ، آيه 166.
392- همان .
393- نمل (27) آيه 28.
394- شعراء(26) آيه 167.
395- نمل (27) آيه 56.
396- عنكبوت (29) آيه 29.
397- عنكبوت (29) آيه 32.
398- هود(11) آيه 76-77.
399- هود(11) آيه 76-77.
400- هود(11) آيه 76-77.
401- حجر(15) آيه 70.
402- هود(11) آيه 79.
403- در معناى سخن لوط كه به آن ها گفت : اينا دختران من هستند وآن ها براى شما پاكيزه ترند ودر عرضه كردن دختران خويش به آن ها، وجوه ديگرى هم گفته اند، مثل اين كه منظور لوط عرضه برهمه آن ها نبود و آن مردم نيز كه بيش از هزار نفر ديگر بودند، آن سه نفر ميهمان را براى خود نمى خواستند بلكه ميان آن ها دو نفر زورمند و مقتدر بود كه سمت رياست بر مردم لوط داشتند و مردم مى خواستند تا ميهمانان را براى آن دو نفر ببرند و تصادفا قبل از اين موضوع نيز از دختران لوط خواستگارى كرده بودند، اما آن حضرت به خاطر كفرشان با وصلت آن دو مخالفت كرده بود. در اين وقت كه با هجوم مردم آبروى خود را در خطر ديد و سخت درمانده شد، به عنوان مواففت با اين وصلت اين سخن را اظهار كرد.
پاسخ ديگرى كه عبدالوهاب نجّار از فخر رازى و ديگران نقل كرده و آن را پذيرفته ، آن است كه لوط اين سخن را به طور جدى نمى گفت ، بلكه اظهار اين مطلب فقط براى آن ها بود كه آن ها شرم كنند و از رسوايى ميهمانانش دست بردارند، مانند اين كه اگر شما ببينيد كه شخصى ديگرى را كتك مى زند، براى وساطت ، به شخص كتك زننده مى گوييد: او را نزن و مرا بزن . مسلّم است كه شما اين سخن را فقط براى آن مى گوييد كه از زدن او دست بردارد و منظورتان اين نيست كه شما را هم بزند وگرنه حاضر نيستيد به خاطر آن شخص كتك خورده ، كتك بخوريد و هيچ گاه وساطت نخواهيد كرد.
و به اين پاسخ كه ما در متن ذكر كرده ايم ايراد كرده و گفته اند: اين پاسخ صحيحى نيست ، زيرا چگونه لوط پيغمبر، پدر آن مردم كافر بود و چگونه آن ها را دختران خود مى خواندبا اين كه آن ها منكر نبوت او بودند و او را به رسالت و پيغمبرى قبول نداشتند؟ ولى اگر اشكال اين جواب فقط همين باشد، پاسخ آن روشن است . زيرا پدر بودن پيغمبران خدا براى امت هاى خود به خاطر ايمان آوردن و نياوردن آن ها نيست كه تنها برآن دسته كه ايمان آورده اند اطلاق پدرى صحيح باشد، بلكه به خاطر برترى و امتيازى است كه انبيا نسبت به امت خويش دارند. چنان كه مقام خداوندگارى پروردگار متعال بر بندگان ، به فرمان بردارى و شناختن او به يگانگى از طرف آن ها نيست و بنده فرمان نيز بنده نافرمان نيز بنده خداست ، چنان كه بنده فرمان بردار بنده اوست و خداى تعالى نيز نافرمانان را بنده خويش خوانده است و در سوره زمر آن ها را مخاطب ساخته و مى فرمايد: قل يا عبادى الذين اسرفوا على انفسهم لاتقنطوا من رحمة اللّه ان اللّه يغفر الذنوب جمعيا؛اى بندگان من كه درباره خويش زياده روى (وستم ) كرده ايد از رحمت خدا نوميد نشويد كه البته خدا همه بندگان را (چون توبه كنيد) خواهد بخشيد.
404- هود(11) آيه 80.
405- هود(11)آيه 80.
406- تاريخ طبرى ، ج 1، ص 212.
407- هود(11)آيه 81.
408- هود(11) آيه 81.
409- بحارالانوار، ج 12،ص 169 به نقل از تفسير عياشى .
410- هود(11) آيه 83.
411- عنكبوت (29) آيه 35.
412- آل عمران (3) آيه 93.
413- مجمع البيان ، ج 2،ص 475.
414- بحارالانوار،ج 12، ص 299 به نقل از تفسير عياشى .
415- علل الشرائع ، ص 26.
416- همان .
417- معانى الاخبار، ص 19.
418- مجمع البيان ، ج 5، ص 209-216.
419- بقره (2) آيات 132-133.
420- علل الشرائع ، ص 26.
421- ص (38) آيات 45-47.
422- نجّار، قصص الانبياء، ص 119.
423- تاريخ طبرى ، ج 1،ص 225.
424- تاريخ يعقوبى ، ج 1، ص 33.
425- مجمع البيان ، ج 5، ص 209-216.
426- يعقوبى به جاى جادكاذ و به جاى اشير، آشر ذكر كرده و هم چنين گفت است : كاذ و آشر ونفتالى از زلفا و دان از بلها متولد شدند.
427- مجمع البيان ، ج 5، ص 209-216.
428- اثبات الوصيه ، ص 36.
429- نجّار، قصص الانبياء، ص 119.
430- مروج الذهب ، ج 1،ص 59.
431- تاريخ طبرى ، ج 1، ص 225.
432- قول اوّل را صدوق را اكمال الدين از رسول خدا نقل كرده و يعقوبى و مسعودى و ديگران نيز همين قول را اختيار كرده اند و قول دوم را طبرى و ابن اثير ذكر كرده و عبدالوهاب نجّار نيز در قصص الانبياء آن را اختيار كرده است . طبرسى نيزدر تفسير مجمع البيان آن را از ابوحمزه نقل مى كند.
433- مجمع البيان ، ج 5، ص 226 و 227؛ بحارالانوار، ج 12، ص 252.
434- اثبات الوصيه ، ص 36.
435- مجمع البيان ، ج 5، ص 226.
436- تاريخ يعقوبى ، ج 1، ص 35.
437- يوسف (12) آيه 9.
438- علل الشرائع ، ص 27-28.
439- الكامل فى التاريخ ، ج 1، ص 138.
440- يوسف (12) آيه 6.
441- همان ، آيه 5.
442- همان ، آيه 7.
443- مجمع البيان ، ج 5، ص 209-213 و 216.
444- همان ، ص 212؛ بحارالانوار، ج 12، ص 276.
445-تفسير عياشى ، ج 2، ص 178.
446- يوسف (12) آيات 10-11.
447- بعضى گفته اند كه پيشنهاد قتل يوسف از طرف شخص بيگانه اى غير از فرزندان يعقوب صادر شد. بدين گونه كه آنان با شخصى مشورت كردند و از وى چاره جويى خواستند و او چنين توصيه اى كرد وگرنه اين كار از فرزندان يعقوب - كه در خانه پيغمبر الهى تربيت شده بودند - بسيار بعيد به نظر مى رسد، و شايد كسى بتواند براى اين قول از جمله بنديهاى خود آيه شريفه و اختلاف تعبير و تغيير ضماير تكلم به خطاب نيز تاءييد بياورد و بدين وسيله دامن فرزندان يعقوب را از اين كار زننده و فكر جنايت كارانه پاك سازد، و بگويد: از اين كه در اين آيه ضماير به صورت خطاب آمده و لكم و ابيكم وتكونوا ذكر شده ، به دست مى آيد كه گوينده اين كلمات شخصى غير از فرزندان يعقوب بوده و گرنه روى قاعده خوب بود لنا و ابينا و كنّا مى گفتند، چنان كه در آيه پيش ابينا و نحن و اءبانا را به صورت تكلم گفته اند.
اما اثبات اين مطلب مشكل است ، لذا بيش تر مفسران حتى اشاره اى هم به اين وجه نكرده و گوينده را همان برادر يوسف با يكى از آنان دانسته اند.
448- يوسف (12) آيه 10.
449- در واقعه جان گداز طف و شهادت سرور شهيدان حضرت ابا عبداللّه الحسين (ع ) نيز نمونه و شاهدى براى اين مطلب ديده مى شود، عمربن سعد چون با دين سروكار داشت و خود را شخص دين دارى مى دانست ،هنگامى كه قتل امام (ع ) و به دنبال آن حكومت رى بدو پيشنهاد شد، به فكر فرو رفت و سرانجام با همين منطق نادرست خود حاضر به انجام آن جنايت بزرگ تاريخى شد. از وى اشعارى در اين باره نقل كرده اند:

فواللّه ؛ ما اءدرى وانّى لحائر

اءفكّر فى اءمرى على خطرين

اءترك ملا الرى و الرى منيتى

اءم اءصبح ماءثوما بقتل حسين

حسين بن عمّى و الحوادث جمّة

لعمرى ولى فى الرى قرّة عين

و ان اله العرش يغفر زلّتى

و او كنت فيها اءظلم الثقلين

يقولون : انّ اللّه خالق جنّة

ونار و تعذيب و غلّ يدين

فان صدقوا فيما يقولون انّنى

اتوب الى الرحمن فى سنتين

و ان كذبوا فزنا بدنيا عظيمة

و ملك عقيم دائم الحجلين

450- نساء(4) آيه 17 و 18.
451- يوسف (12) آيه 12-13.
452- همان ، آيه 14.
453- همان ، آيه 15.
454-الكامل فى التاريخ ، ج 1، ص 139.
455- در حديثى عيّاشى از امام صادق (ع ) روايت كرده كه حضرت در آن روز هفت سال داشته است . در مجمع البيان آمده است روزى كه يوسف را در چاه انداختند هفده ساله و به نقلى ديگر ده ساله بوده است و برخى نيز گفته اند كه دوازده سال داشت و قول ديگرى هست كه هفت ساله يا نه ساله بوده است . مجمع البيان ، ج 5،ص 209-213.
456- در الكامل آمده است كه يوسف به پدر گفت : پدرجان مرا با اينان به صحرا بفرست . يعقوب از وى پرسيد: ميل دارى با آن ها بروى ؟ يوسف جواب داد:((آرى در اين وقت يعقوب اجازه داد و يوسف جامه خود را پوشيد و همراه برادران رفت .
457- مجمع البيان ، ج 5، ص 219-220.
458- تفسير روح البيان ، ج 4،ص 233.
459- از اين آيه شريفه كه مى فرمايد: يكى از آن ها گفت :... لاتقتلوا يوسف و القوه فى غيابت الجب يلتقطه بعض السّيارة چنين استفاده مى شود كه اولا، اين چاه معروف بوده است . ثانيا سر راه كاروانيان و رهگذران بوده است ، زيرا بعيد نيست الف و لام در الجب الف و لام عهد باشد و از اين جمله هم كه گفت : يلتقطه بعض السّيارة مى توان فهميد كه چاه بر سر راه بوده است ، نه در جاى پرت و دور افتاده اى . (مجمع البيان ، ج 5،ص 220.
460- يوسف (12) آيه 17.
461- مجمع البيان ، ج 5،ص 217.
462- يوسف (12) آيه 18.
463- همان ، ص 218.
464- همان .
465- يوسف (12) آيه 19.
466- همان ، آيه 16.
467- مجمع البيان ، ج 5، ص 217.
468- يوسف (12) آيه 20.
469- همان ، آيه 21.
470- مجمع البيان ، ج 5، ص 220.
471- تفسير قمى ، ص 317-318.
472- يوسف (12) آيه 22.
473- همان .
474- عنكبوت (29) آيه 69.
475- طلاق (65) آيه 3.
476- نحل (16) آيه 97.
477- يوسف (12) آيه 22.
478- همان ، آيه 24.
479- همان ، آيه 24.
480- همان ، آيه 25-26.
481- همان ، آيه 23.
482- در معناى اين آيه بيش از هفت قول ذكر شده كه شايد با توجه به جوانب قضيه اين معنا از همه بهتر و مناسب تر با شاءن يوسف و مقام آن بزرگوار باشد. ر.ك : تفسير مجمع البيان و الميزان ، ذيل آيه فوق .
483- يوسف (12) آيه 27.
484- در اين جا برخى از مفسران نكته جالبى گفته اند كه از تهمت زدن زليخا در آن موقع حساس به يوسف معلوم مى شود عشق و علاقه وى حقيقى نبود و پايه و اساس آن را شهوت تشكيل مى دهد و او يوسف را فقط به سبب جمال و زيبايش دوست مى داشت و گرنه هيچ گاه حاضرنمى شد او را متّهم سازد و تقاضاى زندان و تنبيه بكند و اين مصداق شعر مولانااست كه مى گويد:

عشق هايى كز پى رنگى بود

عشق نبود عاقبت ننگى بود

485- در بعضى از نقل ها و روايت ها نيز هست شاهد مزبور كودكى گهواره اى بوده كه خداى تعالى او را به سخن آورد تا به پاك دامنى يوسف گواهى دهد يا يوسف از وى خواست كه به سخن آيد و گواهى و او به صورت اعجاز و خرق عادت به سخن آمده و گواهى مزبور را به نفع يوسف داد. مجمع البيان ، ج 5، ص 227؛ تفسير قمى ، ص 318-320.
486- يوسف (12) آيه 27-28.
487- همان ، آيه 29.
488- همان ، آيه 30.
489- همان ، آيه 30.
490- همان ، آيه 31.
491- همان ، آيه 31.
492- همان ، آيه 33.
493- همان ، آيه 34.
494- همان ، آيه 34.
495- همان ، آيه 35.
496- همان ، آيه 36.
497- همان ، آيه 37.
498- همان ، آيه 37.
499- همان ، آيه 37.
500- همان ، آيه 38.
501- همان ، آيه 38.
502- همان ، آيه 39.
503- همان ، آيه 40.
504- همان ، آيه 42.
505- همان ، آيه 42.
506- همان ، آيه 43.
507- همان ، آيه 44.
508- همان ، آيه 45.
509- همان ، آيه 46.
510- همان ، آيه 47-48.
511- همان ، آيه 48.
512- همان ، آيه 48.
513- همان ، آيه 48.
514- همان ، آيه 48.
515- همان ، آيه 48.
516-همان ، آيه 48.
517- همان ، آيه 48.
518- همان ، آيه 48.
519- همان ، آيه 48.
520- همان ، آيه 51.
521- همان ، آيه 52.
522- همان ، آيه 52.
523- همان ، آيه 52.
524- همان ، آيه 52.
525- همان ، آيه 50-51.
526- همان ، آيه 51.
527- همان ، آيه 52.
528- همان ، آيه 53.
529- همان ، آيه 29.
530- همان ، آيه 55.
531- همان .
532- همان .
533- علل الشرائع ، ص 90؛ عيون الاخبار، ص 278.
534- يوسف (12) آيه 57.
535- اگر كسى خيال كند خداى تعالى بى سبب كسى را عزيز يا خوار مى سازد و آيه شريفه تعزّ من تشاء و تذلّ من تشاء را اين گونه معنا كند سخت در اشتباه است ، زرا يكى از دليل هاى بزرگ خداشناسى مسئله نظم و حساب دستگاه خلقت است و ما از روى نظم و حساب دقيقى كه در موجودات حكم فرما است به آفريننده آن پى مى بريم ، با اين وصف چگونه ممكن است در اعطاى موهبت ها و نعمت ها حساب و نظمى در كار خدا نباشد و تبعيض و بى عدالتى در آن راه داشته باشد!
536- مجمع البيان ، ج 5، ص 244؛ بحارالانوار، ج 12،ص 293 به نقل از نسخه خطى قصص الانبياء راوندى .
537- مجمع البيان ، ج 5، ص 254.
538- يوسف (12) آيه 60-61.
539- يوسف (12) آيه 60-61.
540- همان ، آيه 62.
541- مجمع البيان ، ج 5،ص 246.
542- همان ، ص 247.
543- يوسف (12) آيه 64.
544- يوسف (12) آيه 64.
545- همان ، آيه 66.
546- همان ، آيه 64.
547- همان ، آيه 65.
548- همان ، آيه 66.
549- همان ، آيه 67.
550- براى اطلاع بيشتر، ر.ك : تفسيرمجمع البيان و تفسير فخر رازى ذيل يوسف (12) آيه 69.
551- مجمع البيان ، ج 5، ص 249.
552- يوسف (12) آيه 68.
553- همان ، آيه 69.
554- تاريخ طبرى ، ج 1، ص 247.
555- امالى صدوق ، ص 149-152.
556- همان ، آيه 70-76.
557- همان ، آيه 70.
558- مجمع البيان ، ج 5،ص 255.
559- يوسف (12) آيه 78.
560- مجمع البيان ، ج 5،ص 255.
561- يوسف (12) آيه 78.
562- همان ، آيه 79.
563- همان ، آيه 80.
564- در اين كه برادر بزرگ تر نامش چه بوده و اساسا كدام يك از فرزندان يعقوب بزرگ تر بوده اند و آيا بزرگ تر از نظر سن منظور است يا از نظر علم و خرد و تدبير، اختلاف است . برخى چون قتاده و سدّى گفته اند: بزرگ از نظر سنّى منظور است و او روبين بوده است و مجاهد نيز گفته : بزرگ تر اى نظر علم و عقل است و او شمعون بوده است . برخى چون وهب و كلبى گفته اند: يهودا از نظر عقل از همه شان بزرگ تر بود و او منظور است و در تفسيرقمى آمده است لاوى بزرگشان بود.
565- يوسف (12) آيه 81.
566- همان .
567- همان .
568- همان .
569- همان ، آيه 82.
570- همان ، آيه 82.
571- همان ، آيه 82.
572- همان ، آيه 82.
573- همان ، آيه 84.
574- همان ، آيه 84.
575-همان ،آيه 83.
576-همان .
577-همان ، آيه 86.
578-همان ، آيه 87.
579-همان ، آيه 88.
580-همان ، آيه 89.
581-همان ، آيه 90.
582-همان ،آيه 90.
583-بعيد نيست در عبارت حديث تصحيفى رخ داده باشد، زيرا از روزى كه پسران يعقوب يوسف را از پدر جدا كردند تا سومين سفر كه آن ه به مصر رفتند و يوسف خود را به آنان معرفى كرد، روى اين حساب بيش از بيست سال طول كشيده است .
584-امالى صدوق ، ص 149152؛ مجمع البيان ، ج 5، ص 261.
585-يوسف (12) آيه 90.
586-همان ، آيه 91.
587-همان .
588-همان .
589-همان ، آيه 92.
590-همان ، آيه 94.
591-مجمع البيان ، ج 5، ص 262.
592-يوسف (12) آيه 95.
593-يوسف (12) آيه 95.
594-همان ، آيه 96.
595-همان ، آيه 97.
596-همان ، آيه 98.
597-علل الشرائع ، ص 2930.
598-مجمع البيان ، ج 5، ص 263.
599-همان ، ص 264.
600-يوسف (12) آيه 100.