پـيـش از ايـن گفتيم كه سليمان زبان پرندگان را مى فهميد و هرگاه مى خواست آن ها را به دنبال ماءموريّتى مى فرستاد و پرندگان نيز مانند جنّيان و شياطين و باد در اختيار او بودند.
بـيـن راه در جـسـت وجـوى آب مـقـدارى كـاوش كـردنـد، ولى آبـى نـيـافتند و سليمان براى بـرطـرف شـدن ايـن مـشـكـل ، متوجه پرندگان شد، اما هدهد را كه مى توانست در اين باره كـمـكـى بـدو بـنـمايد و به جاى گاه آب راهنمايى اش كند، نديد(1062) و سوگند ياد كرد كه اگر براى غيبت خود عذرى موجّه و حجتى روشن نياورد، او را به سختى تنبيه كرده يا ذبحش كند.
طـولى نكشيد كه هدهد آمد و گفت : به چيزى اطلاع يافتم كه تو از آن خبر ندارى و براى تـو از سـبـا خـبرى قطعى آورده ام . من در آن جا زنى را ديدم كه بر مردن آن سامان فرمان روايـى مـى كـرد و داراى هـمـه گونه قدرتى بود و نيز تخت بزرگى داشت .(1063) ولى او و قـومـش ‍ آفـتاب را به جاى خدا مى پرستند و شيطان اين كار را براى آن ها جلوه داده و از راه حق بازشان داشته است و راستى چرا نبايد آن ها خدايى را بپرستند كه آن چه در آسمان ها و زمين است را آشكار مى سازد و آشكارا مى داند، خداى يكتايى كه جز او معبودى نيست و پروردگار عرش بزرگ است .
سـليـمـان پـس از شنيدن سخن هدهد فرمود: ما در اين باره تحقيق خواهيم كرد تا ببينيم تو راسـت مـى گـويـى يااز دروغ گويانى ؟ آن گاه نامه اى نوشت و مهر كرده به هدهد داد و فـرمـود: ايـن نـامـه مـرابـبر و نزد ايشان بيفكن ، آن گاه از آن ها دور شو و در گوشه اى گوش فرا دار و ببين چه مى گويند.
هـدهـد نـامـه را گـرفـت و بياورد و نزد بلقيس افكند. ملكه سبا نامه را خواند و بزرگان مـمـلكـت و امـراى لشـكـر خـود را جـمع كرد و به ايشان گفت : نامه اى گرامى به سوى من افـكـنـده شـد و آن نـامـه از سـليمان است ك اين چند جمله در آن نوشته شده است : بسم اللّه الرحمن الرحيم ، بر من برترى مجوييد و مطيعانه پيش من آييد.
پس از خواندن نامه از آن ها نظر خواست تا راءى خود را درباره آن بگويند و گفت : اكنون بـگـويـيـد چـه بايد كرد كه من بدون نظر شما كارى نخواهم كرد؟ بزرگان مملكت سبا و امـراى لشـكـر بـلقـيـس ك بـه نـيرو و قدرت خود مغرور بودند و تحت تاءثير احساسات سـلحـشورانه خود قرار گرفته بودند، گفتند: ما از هر نظر نيرومند و آماده و مجهز براى جنگ و نبرد هستيم ، اما كار به دست توست و ما مطيع فرمان توييم تا چه باشد و چه حكم فرمايى .
مـلكـه سـبا به فكر عميقى فرو رفت و بدون آن كه تحت تاءثير احساسات حماسى آن ها قرار گيرد، زير و روى كار را سنجيد و صلح را بهتر از جنگ ديد و زيان هايى را كه جنگ و ستيز به دنبال داشت ، پيش خود مجسم ساخت و به آن ها گفت : پادشاهان وقتى شهرى را بـگيرند و با جنگ و نبرد آن را فتح كنند ويران و تباهش مى كنند و عزيزانش را خوار و زبون مى سازند و كارشان اين گونه است .(1064)
من مصلحت ديده ام كه هديه اى به سوى آن ها بفرستم تا ببينم فرستادگان ما چه خبر مى آورند و آيا هديه ما را مى پذيرند يا نه ؟
مولوى دراين باره مى گويد:

هدهدى نامه بياورد و نشان

از سليمان چند حرفى با بيان

خـوانـد او آن نـكـتـه هـاى بـاشـمـول

و از حـقـارت نـنـگـريـد او در رسول

چـشـم هـدهـد ديـد و جـان عـنـقـاش ديـد

حـسّ چـو كـفـّى ديـد و دل درياش ديد

مـفـسـران گفته اند: بلقيس با اين كار خواست بداند كه سليمان پادشاه است يا پيغمبر و فـرسـتـاده الهـى ، چون مى دانست عادت و شيوه پادشاهان آن است كه از هديه خوششان مى آيد و معمولاً آن را مى پذيرند، ولى پيغمبران الهى آ را نپذيرفته و باز مى گردانند.
درباره اين كه هديه بلقيس كه به دربار سليمان فرستاد چه بوده ميان تاريخ ‌نگاران و مـفـسران اختلاف اس و از مجموع گفتارشان به دست مى آيد كه هديه مزبور مقدار زيادى جـواهـر قـيـمـتـى و غـلام و كـنـيـزانـى زيبا بود كه آن ها را به همراه چند تن از خردمندان و بزرگان دربار خود به نزد سليمان فرستاد.
هـدهد پيش از رسيدن فرستادگان بلقيس خود را به سليمان رسانيد و موضوع را به آن حضرت اطلاع داد و سليمان خود را آماده ورود حمل كنندگان هداياى بلقيس ، پيش روى آن ها صف كشيدند تا عظمتش در دل آن ها جاى گيرد.
فرستادگان بلقيس وارد بيت المقدس شدند و از مشاهده آن همه زيبايى و شكوه خيره و بهت زده گـرديـدنـد و بـا ديده حقارت به خود و هدايايى كه آورده بودند نگريسته و شرمنده شدند. سپس وارد قصر سليمان شده و هداياى بسيارى را كه همراه خود آورده بودند تقديم كردند.
سـليـمـان هـدايـاى ايـشـان را نـپـذيـرفـت و بـه آن هـا فـرمـود: آيـا مـرا بـه مـال و مـنـال كمك مى دهيد؟ آن چه را خداوند به من عطا فرموده ، بهتر است از آن چه كه شما آورده ايـد و ايـن شـمـايـيـد كـه بـه هـدايـاى خـود شـادمـان و دل خـوشـيـد. مـن هـرگـز با مال به طمع نمى افتم و از دعوت به حق و پرستش خداى يكتا دست نخواهم كشيد.
مولوى در اين جا چه لطيف سروده است :

هديه بلقيس چل استر بد است

بار آن ها جمله خشت زر بد است

چون به صحراى سليمانى رسيد

فرش آن را جمله زر پخته ديد

بر سر زر تا چهل منزل براند

تا كه زر را در نظر آبى نماند

تا آنجا كه مى گويد:

پس روان گشتند هديه آوران

تا به تخت آن سليمان جهان

خنده ش آمد چون سليمان آن بديد

كز شما من كى طلب كردم مزيد

من نمى گويم مرا هديه دهيد

بلكه گفتم لايق هديه شويد

كه مرا از غيب نادر هديه هاست

كه بشر آن را نيارد نيز خواست

مى پرستيد اخترى كو زر كند

رو به او آريد كو اختر كند

مى پرستيد آفتاب چرخ را

خوار كرده جام عالى نرخ را

آفتاب از امر حق طباخ ماست

ابلهى باشد كه گوييم او خداست

سـپـس فـرسـتـادگـان را مـخـاطـب سـاخـتـه و فرمود: به سوى مردم سبا بازگرديد كه من لشـكـرى به جنگ آن ها خواهم فرستاد كه تاب مقاومت در برابر آن ها را نداشته باشند و اگر سر به فرمان ننهند از آن سرزمين به خوارى بيرونشان خواهيم كرد.
فـرسـتـادگـان بـلقـيس هداياى خود را به نزد ملكه سبا بازگرداندند و آن چه را ديده و شـنـيـده بـودنـد بدو بازگفتند. بلقيس دانست كه تاب مقاومت و نبرد با سليمان را ندارد، ازايـن رو تـصميم گرفت به عنوان تسليم و اطاعت ، با سران قوم و بزرگان مملكت خود بـه دربـار سـليـمـان و شـهـر اورشـليـم بـرود و بـه دنبال آن به سوى بيت المقدس حركت كند.
جـبـرئيـل مـجـرا را بـه اطـلاع سـليمان رسانيد و او براى آن كه بزرگى خود و نعمت هاى بسيارى را كه خدا بدو عنايت كرده بود به بلقيس ‍ بنمايد يا چنان كه برخى گفته اند: بـراى ايـن كـه مـعـجـزه اى بـه عنوان اثبات نبوت خويش بدو نشان دهد، يا براى اين كه عـقـل و زيـركـى او بـيـازمـايـد، خواست تا به وسيله اى پيش از آمدن بلقيس ، تخت عظيم و قـيمتى او را به اورشليم و نزد خود بياورد، ازاين رو به ياران و لشكريان خود فرمود: كدام يك از شما مى تواند پيش از ورود آن ها تخت بلقيس را نزد من حاضر سازد؟
ديـوى نـيـرومند از جنّيان گفت : من مى توانم پيش از آن كه از جاى خود برخيزى آن را به نزد تو آورم و من بر اين كار توانا و امين هستم كه در آوردن آن نيز شرط امانت را به جاى مى آورم .
سـليمان كه به گفته برخى مى خواست تا كسى را بيابد كه زودتر از آن تخت مزبور را نـزدش بـيـاورد بـاز هـم نـگـريـست تا اين كه آصف بن خيا وزير و برادر زاده سليمان (1065) كـه از علم كتاب نيز بهره مند بود و چنان كه در روايات آمده و جمعى از مفسران نيز گفته اند، قسمتى از اسم اعظم الهى را مى دانست به سليمان عرض كرد: من پيش از آن كـه چشم برهم زدنى آن را نزد تو حاضر مى كنم و چنان كه در حديثى از امام صادق (ع ) روايـت شـده ، آصـف بـن بـرخـيـا از طريق طىّ الارض تخت را نزد سليمان حاضر كرد. هنگامى كه سليمان آن تخت را نزد خود ديد، سپاس خدا را به جاى آورد و گفت : اين از كرم پروردگار من است تا بيازمايد كه آيا سپاس او را مى دارم يا كفران مى كنم .
ضـمناً سليمان دستور داد تا براى ورود و پذيرايى بلقيس قصرى از آبگينه بسازند و وضـع تـخـت بـلقـيـس را عـوض كـنـند و تغييراتى در آن پديد آرند تا در وقت ورود او را بيازمايند و ببينند آيا تخت را مى شناسد يا نه ؟
وقتى بلقيس وارد شد، بدو گفتند: آيا تخت تو چنين است ؟ بلقيس گفت : گويى همان است . و سـخـت در حـيـرت فرو رفت ، زيرا آن تخت بزرگ را در شهر سبا به جاى گذاشته و نـگـهـبـانانى بر آن گماشته بود و همين سبب بالا رفتن شناخت وى به مقام نبوت سليمان گرديد.
سـپـس دسـتـور ورود بـه قـصر آبگينه را به وى دادند و چون به قصر درآمد، شيشه هاى بـلوريـن را آب پـنـداشـت و سـاق هـا را بـرهـنـه كـرد تـا از آن بـگـذرد. سـليـمـان گـفت : پـروردگـارا! مـن بـه خويشتن ستم كردم كه سال ها را در كفر به سر بردم و اكنون به سليمان ايمان آورده و مطيع پروردگار جهانيان هستم .
در آخـر كار بلقيس نيز اختلاف است جمعى گفته اند كه سليمان او را به ازدواج خويش در آورد و سـلطـنـتـش رابـه او بـازگـردانـد و بـعـضـى از پـادشـاهـان حـبـشـه خـود خود را از نـسـل سليمان و بلقيس دانسته اند. برخى هم گفته اند كه او را به عقد پادشاهى به نام تبّع درآورد.
وفات سليمان
سـليـمـان پـيـغـمـبـر بـا هـمـه حـشـمـت و سـلطـنـتـى كـه داشـت و مـال و مـنـال بـسـيـارى كـه در اخـتـيـارش بـود، خـود در كمال زهد و بى اعتنايى به دنيا زندگى مى كرد و خوراكش نان جو سبوس دار بود.
ديلمى در ارشاد القلوب گويد: سليمان با همه سلطنتى كه داشت ، جامه مويى مى پوشيد و در تاريكى شب ، دست هاى هود را به گردن مى بست و تا به صبح گريان به عبادت حق مى ايستاد و خوراكش از زنبيل بافى اداره مى شد كه به دست خود مى بافت و اين كه از خـدا آن سـلطـنـت عـظـيـم را درخـواسـت كرد، براى آن بود كه پادشاهان كفر را مقهور خويش سـازد.(1066)بـه نـظـر مى رسد آن چه ديلمى در اين باره ذكر كرده ، مضمون حديث يا احاديثى باشد كه بدان تصريح نكرده است .
شـيـخ طـبـرسـى در مـجـمـع البـيـان نـقـل كـرده كـه سـليـمـان گـاهـى يـك سال يا دو سال و يك ماه و دو ماه و بيشتر و كمتر در مسجد بيت المقدس اعتكاف مى كرد و آب و غـذاى خـود را هـمـراه خـود مـى بـرد و بـه عـبـادت پـروردگـار مشغول بود تا در آن وقتى كه مرگش فرا رسيد. روزى گياهى را ديد كه سبز شده از وى نـامش را پرسيد و او گفت : نام من خرنوب است . سليمان دانست كه به زودى خواهد مرد، از ايـن رو بـه خدا عرض كرد: پروردگارا! مرگ مرا از جنّيان پنهان دار تا انسان ها بدانند كـه جـنـّيـان عـالم بـه غـيـب نـيـسـتـنـد و از بـنـاى سـاخـتـمـان او يـك سال مانده بود و به خاندان خود نيز سپرد كه جنّيان را از مرگ من آگاه نكنيد تا از بناى سـاخـتـمـان فـراغـت يـابـنـد، سـپـس ‍ بـه مـحـراب عـبـادت داخـل شـد و تـكـيـه زده بـر عـصـاى خـود ايـسـتـاد و از دنـيـا رفـت و يـك سـال هـم چـنـان بـر سـر پـا بـود تـا بـنـاى يـزبـور بـه پـايـان رسـيـد، آن گاه خداى متعال موريانه را ماءمود كرد تا عصا را بخورد و سليمان بر زمين افتاد و جنيان از مرگ آن حـضـرت مـطـلع شـدنـد در روايتى است كه خداى تعالى سليمان را از فرا رسيدن زمان مرگش مطلع ساخت . پس آن حضرت غسل و حنوط كرد و كفن پوشيد. از امام صادق (ع ) روايت شده كه در اين مدت كه سليمان بر سر پا ايستاده بود، آصف بن برخيا كارها را اداره مى كرد تا وقتى كه موريانه عصارا خورد.(1067)
در حـديـثـى كـه صدوق در عين الاخبار و علل الشرائع از امام صادق (ع ) روايت كرده ، همين داسـتـان بـا اخـتـلاف و شـرح بـيـشـتـرى نـقـل شـده اسـت . در آن حـديـث ، ذكـرى از مدت يك سال نشده و امام (ع ) آن مدت را به اجمال بيان فرموده است .
تـرجـمـه حـديـث اين است كه امام هشتم از پدرش از حضرت صادق (ع ) روايت كرده است كه روزى سـليـمـان بـن داود بـه اصحاب خود فرمود: خداى تعالى چنين سلطنتى كه شايسته ديگرى نبود به من عنايت كرده ، باد و انس و جن و پرندگان و وحوش را در اختيار من قرار داده و زبـان پـرنـدگـان را بـه مـن آمـوخـتـه و از هـمـه چـبـز بـه مـن داده و بـا هـمـه ايـن احـوال ، خـوشـى يـك روز تـاشـب بـراى مـن كـامـل نـشـده و مـن مـيـل دارم فردا به قصر خود درآيم و به بالاى آن بروم و بر آن چه در فرمان روايى من است بنگرم . كسى را اجازه ندهيد بر من وارد شود تا يك روز را به آسايش بگذرانم .
اصـحـاب پـذيـرفـتند و فرداى آن روز سليمان عصاى خود را به دست گرفت وارد قصر شـده بـه بـلنـدتـريـن نـقـطـه آن رفت و هم چنان تكيه بر عصا زده و با خوش حالى به اطراف قصر مى نگريست و از آن چه خدا بدو عطا كرده بود مسرور بود كه ناگاه جوانى زيبا صورت و خوش لباس را ديد كه از گوشه قصر پديدار شد.
سـليمان كه او را ديد گفت : چه كسى تو را وارد اين قصر كرده است و به اجازه چه كسى داخل شدى ؟
جوان پاسخ داد: پروردگار قصر مرا داخل آن كرده و به اجازه او وارد شدم .(1068)
سليمان گفت : البته پروردگار آن سزاوارتر از من بوده ، اكنون بگو كه كيستى ؟
جوان گفت : من فرشته مرگ (و ملك الموت ) هستم .
سليمان پرسيد: براى چه آمده اى ؟
جوان گفت : آمده ام تا جانت را بگيرم و قبض روحت كنم .
سليمان گفت : ماءموريت خود را انجام ده كه اين روز خوشى و سرور من بود و خدا نخواست كه من جز به وسيله ديدار او سرورى داشته باشم .
فـرشـته مرگ جان سليمان را هم چنان كه به عصا تكيه داده بود بگرفت و تا وقتى كه خدا مى خواست با اين كه مرده بود هم چنان سر پا ايستاده و بر عصا تكيه رده بود و مردم او را مـى نـگـريـسـتند و خيال مى كردند زنده است . همان وضع سبب شد كه مردم درباره آن حـضـرت سـخـنـانـى بـگويند: جمعى مى گفتند: او كه در اين مدت بسيار سر پا ايستاده و احـسـاس خـستگى نمى كند و نمى خوابد و احتياج به آب و غذا ندارد، پروردگار ماست كه شايسته پرستش است .
دسته اى مى گفتند: او ساحر است و ما را جادو كرده است ، ولى مردمان مؤ من گفتند: سليمان بنده خداو پيغمبر اوست كه خدا هر چه مى خواهد درباره اش انجام مى دهد. چون گفت وگو و اخـتـلاف در آن هـا پـديـد آمـد، خـداونـد موريانه را فرستاد تا درون عصاى او را بخورد و بدين ترتيب عصاى مزبور بشكست و سليمان از بالاى قصر بر زمين افتاد.(1069)
آرى اميرمؤ منان (ع ) در اين باره فرموده است :
وَ لَوْ اَنَ اَحَداً اِلَى البَقاءِ سُلَمَاً اَو الى دَفْع المُوتِ سَبيلاً لَكانَ ذ لِكَ سُليمانُ بنُ داود عليه السلام الذُّى سُخِّرَ لَهُ مُلْكُ الجِن و الانس ‍ مَعَ النَّبُوةِ و عظيم الزُّلفَةِ، فلَما اسْتوف ى طـُعمَتَه و استكْمَلَ مُدَّتَهُ رَمَقَهُ قسىُّ الفنا بِنَبالِ الموتِ، وَ اءَصْبَحتِ الدِّار مَنْهُ خاليِةً و المساكين مُعَطَّلةً و وَرثها آخرونَ؛(1070) اگـر كـسـى بـراى مـانـدن در دنـيا وسيله اى به دست مى آورد يا براى جلوگيرى از مرگ راهـى داشـت آن كـس سـليـمـان بـن داود بـود كـه جـن و انس مسخر او بودند، علاوه بر منصب پيغمبرى و منزلت والايى كه داشت ، ولى هنگامى كه از روزى مقدّر خود بهره مند گرديد و مـدّتـش بـه سـر آمـد، كـمـان نـيستى با تيرهاى مرگ او را ز پاى درآوردو ديار از وجود او خالى و خانه ها تهى ماند و ديگران آن ها را به ارث بردند.
بـيـشتر مورخان مدت عمر سليمان را 55 سال نوشته اند. البته برخى هم مانند يعقوبى 52 سال ذكر كرده اند. قبر آن حضرت در كنار قبر پدرش داود در بيت المقدس است .
قوم سبا
چـون در داسـتان سليمان و بلقيس نام قوم سبا برده شده و خداى تعالى نيز داستان آن ها را در قـرآن كـريـم نـقـل فـرمـوده و سـوره اى بـديـن نـام نازل كرده است ، در اين جا اجمال سرگذشت مردم سبا را از نظر شما مى گذرانيم .
اما آن چه قرآن كريم درباره آن ها فرموده است :
لَقـَدْ ك انَ لِسـَبـَإٍ فـِي مـَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّت انِ عَنْ يَمِينٍ وَ شِم الٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَ اشـْكـُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْن ا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَ بَدَّلْن اهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَو اتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَ أَثْلٍ وَ شَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ ذ لِكَ جَزَيْن اهُمْ بِم ا كَفَرُوا وَ هَلْ نُج ازِي إِلا الْكَفُورَ مـردم سـبـاء را در جـايگاهشان برهانى بود: دو باغستان از راست و چپ (به آن ها گفت شد) بـخـوريد از روزى پروردگارتان و سپاس ‍ گزارى و شكر وى را بجا آريد، كه شهرى پـاكـيـزه و پـروردگـارى آمـرزنـده داريـد، ولى آن ها (از اطاعت حق و سپاسگزارى او) روى گـردانـدنـد و مـا نيز سيلى سخت بر آن ها فرستاديم ، و در باغستان (پر نعمت ) آن ها را به دو باغستان تبديل كرديم كه بار درختانش ميوه تلخ و شوره گز و اندكى سدر بود، و اين كيفر ما بدان جهت بود كه كفران نعمت كردند، و آيا ما جز كفران پيشه را كيفر كنيم ؟
و امـا وضـع جـغـرافـيـايـى سـبـا و اجـمـال داستان مردم آن :
كـشـور يـمـن در جـنـوب غـربـى شـبـه جزيره عربستان قرار دارد و از زمان هاى قديم بين كـشـورهاى بزرگ آن زمان بر سر تصرف آن ناحيه جنگ و اختلاف بوده است و يك بار هم در زمـان سـاسـانـيـان بـه دسـت ايـرانـيان افتاد. گاهى هم دولت هاى خود مختارى در آن جا تـشـكـيـل مـى شـد، از آن جـمـله بـه گـفـتـه يـكـى از دانـشـمـنـدان ، در حـدود سـال 850 قـبـل از مـيـلاد، مـلوك سـبـا در يـمـن دولتـى تـشـكـيـل دادنـد كـه بـيـش از شـشـصـد سـال حـكـومـتـشـان طـول كـشـيد و از آثار و اكتشافاتى كه اين اواخر به دست آمده و اكنون در موزه هاى اروپا نمونه ها آن موجود است ، معلوم شده كه مردم سبا از عالى ترين تمدن ها بر خوردار بوده انـد و در سـاخـتـن ظـروف طـلا و نـقـره و بـناهاى باشكوه و آبادى و نزيين شهرها مهارتى كامل داشته اند.
از كارهاى مهم پادشاهان سبا كه با نبودن وسايل امروزى انجام داده اند، ساختن سدّ ماءرب است و ماءرب پايتخت سلاطين سبا بود.
اين شهر در دامنه درّه اى قرار داشت كه بالاى آن كوه هاى بزرگى وجود داشت . در آن درّه ، تنگه اى كوهستانى و در دو طرف آن تنگه ، دو كوه معرو به كوه بلق است كه فاصله آن ها ششصد قدم است .
خاك يمن پهناور و حاصل خيز بود، ولى در آن جا هم مانند ساير نقاط عربستان ، آب كمياب بـود و رودخانه هاى مهمى نداشت و گاه گاهى بر اثر باران هاى فصلى ، سيلى بر مى خـاسـت و در دشت پهناور به هدر مى رفت ، از اين رو مردم يمن به فكر ساختن سدّ افتادند تـا زيـادى آب بـاران رادرپـشـت آن سـدهـا ذخـيـره كـنـنـد و در فصل تابستان از آن ها استفاده نمايند.
طـبـق ايـن فكر و چنان چه برخى گفته اند: سدهاى بسيارى ساختند و مهم ترين آن ها، سدّ مـاءرب در فـاصـله دو كـوه بـلق بود كه طبق اصول هندسى ، در دو طرف آن دريچه هايى بـراى اسـتـفاده از آب سد قرار دادند و در اوقات لازم مى توانستند به وسيله آن دريچه ها آب را كم و زياد كنند.
طول اين سد به گفته مورخان ، در حدود هشت صد قدم و عرض آن حدود پنجاه قدم بود .
بـعـد از سـاخـتـن ايـن سـد، دو طـرف آن بـيـابـان بـه شـهـرهـاى سـر سـبـزى تبديل شر كه به گفته بعضى مجموعاً سيزده شهر بود و آن ريگ هاى سوزان ، به باغ جـنـان مـبـدّل گـشـت و دربـاره تـوصيف آن شهرها و فراوانى نعمت در آن جا سخن هاى اغراق آميزى گفته اند:
به گفته برخى ، كسى كه در آن باع ها قدم مى گذشت ، درختان ميوه آن طورى بود كه ده بـوز راه ، رنـگ آفتاب را نمى درد و اين راه بسيار رادر زير سايه درختان خرم و پر ميوه طى مى كرد.
برخى گفته اند: زن ها زنبيل ها را روى سر مى گذاشتند و چون چند قدم از زير درختان مى گذشتند، زنبيل هاشان پر از ميوه مى شد.
بـه هـر صورت بر اثر بستن آن سدها، از هواى لطيف و ميوه هاى فراوان و آب هاى روان و سـاير نعمت هاى بى حساب آن جا استفاده مى كردند و البته شايسته بود كه مردم سبا در برابر آن همه نعمت بى كران ـ كه خداوند به ايشان بخشيده بود ـ سپاس گزارى كند و خـدايى را كه از آن بى چارگى و گرسنگى نجاتشان داده بود شكر گويند، ولى اندك اندك غفلت برآن ها چيره گشت و به سركشى و خود پرستى دچار شدند.
خـداى تـعـالى بـراى ارشـاد و هدايتشان پيمبرانى فرستاد، ولى آن مردم به جاى اين كه سـخـنـان پـيـمـبـران الهـى را بـشـنـونـد و بـه مـوعـظـه هـا و نـصـيـحـت هـاشـان گـوش دل فـرا دهـند، به تكذيب آن ها پرداخته و در خوش گذرانى و شهوت رانى غرق گشتند و شايد مانند ساير ملت هاى سركش و شهوت ران ـ كه انبيا را سدّ راه لذت و شهوت خود مى ديدند ـ به آزار آن ها نيز كوشيدند و بدين ترتيب مستحق عذاب الهى گشتند.
خداى تعالى سيل عرم را بر آن سدّ بزرگ گماشت تا آن را ويران ساخت و آب ، تـمـام دشت و باغ ها و خان ها ر بگرفت و همه را ويران كرد و پس از چندى آن وادى خرم را بـه صـحـراى خشك و سوزان تبديل كرد و به جاى آن همه درختان ميوه و باغ ها سر سبز، چـنـد درخـت اراك و درخـت شـوره گـز و انـدكـى درخـت سدر به جاى ماند و آن بلبلان خوش الحان جاى خود را به فغان بومان سپردند.

از رهـروان عـشـق جـز افـسـانـه اى نـمـانـد

آشـفـتـه را زسيل بلا خانه اى نماند

بلبل زدست بُرد خزان خامشى گرفت

الّا فغان بوم به ويران هاى نماند

20: يونس
داستان يونس پيغمبر(ص ) در قرآن به اجمال ذكر شده و سوره اى نيز به نام آن حضرت آمـده اسـت ، و در آن سوره نيز تنها در يك آيه ، اشاره به تو به و ايمان قوم يونس شده اسـت . در مـجـمـوع در شـش مـوره نـام يـونس ذكر شده كه در دو سوره ، يعنى سوره نساء و سـوره انـعام فقط نام آن حضرت همراه با نام جمعى از پيمبران ديگر آمده و در چهار سوره ديـگـر بـا تـفـصـيـل بـيشترى ـ كه مربوط به قوم آن حضرت يا قسمتى از حالات خود آن بزرگوار است ـ ذكر گرديده است .
خـداونـد در مـورد قـوم يـونـس مـى فـرمايد: چرا نبود قريه اى كه مردم آن (هنگام مشاهده عـذاب ) ايـمـان آورنـد و ايـمان آوردنشان به آن ها سود دهد، مگر قوم يونس كه چون ايمان آوردنـد، عـذاب خـوارى و ذلّت را از آن هـا بـر طـرف نـمـوده و تـا مـدتى از زندگى بهره مندشان كرديم .(1071)
در سـوره انـبـيا آمده است : و ذالنون ـ يعنى يونس ـ را ياد كن آن گاه كه خشمناك از ميان مـردم بـرفت و گمان داشت كه بر او سخت نخواهيم گرفت ، پس در ظلمات (و تاريكى ها) نـدا كـرد كـه معبودى جز تو نيست و من در زمره ستمكاران بوده ام . پس اجابتش كرديم و از اندوه نجاتش داديم و مؤ منان را اين چنين نجات مى دهيم .(1072)
در سـوره صـافـات نـيـز آمده است : و يونس از پيغمبران بود، هنگامى كه به صورت فرار به سوى كشتى (پر از مردم بود) رفت . پس ‍ قرعه زدند و او مغلوب قرعه شد (و قـرعـه به نام وى اصابت كرد). ماهى او را بلعيد در حالى كه وى خود راملامت مى كرد (يا از مـلامـت شدگان بود) و اگر نبود كه او از تسبيح گويان بود تا روز قيامت و آن روزى كـه مردمان بر انگيخته مى شوند، در شكم آن ماهى مى ماند. پس او را به صحرا افكنديم و در آن وقت بيمار بود و درخت كدويى بر او رويانديم و او را به سوى صد هزار نفر يا بـيـشتر از مردم فرستاديم . پس ايمان آوردند و تا مدتى كه (مقدّر شده بود) از زندگى بهره مندشان ساختيم .(1073)
در سـوره قـلم هـم آمـده اسـت كـه خـداى تـعـالى پـس از آن كه پيغمبر اسلام (ص ) را مخاطب سـاخـتـه و مى فرمايد: در برابر حكم پروردگارت صبور باش (1074) به دنـبـال آن فـرمـود: و مـانـنـد صـاحـب مـاهـى نـبـاش كـه در حـال غـم زدگـى ندا داد و اگر رحمت پروردگارش او را فرانگرفته بود، در صحرا به حـال نـكـوهـيـدگـى افـتـاده بـود. پـس پـروردگـارش او را بـرگـزيـد و از شايستگانش ‍ كرد.(1075)
در روايات و تفاسير نيز داستان بعثت يونس و ايمان و توبه قوم آن حضرت و رفتن به كـشـتـى و سـايـر مـطـالب بـه طـور اجمال و تفصيل ذكر شده كه ما ان شاء اللّه با رعايت اختصار مجموعه اى از آن چه را نقل كرده اند در زير براى شما ذكر مى كنيم :
يـونـس پـيـغـمـبـر مـاءمـور راهـنـمـايـى مـردم شـهـر نـيـنـوا در سـرزمـيـن مـوصـل شد. در روايتى آمده كه وقتى آن حضرت به پيامبرى مبعوث گرديد، بيش از سى سـال (1076) از عـمـرش نگذشته بود. در نقل ديگرى است كه بيست و هشت ساله بود و طـبـق حـديث عياشى ،(1077) سى و سه سال ميان آن مردم به كار تبليغ ماءموريت الهى قـيـام فـرمـود، ولى در طـول ايـن مـدت ، جـز دو نـفـر بـه نـام روبـيـل و تـنـوخـا شـخـص ديـگـرى بـه او ايـمـان نـيـاورد. روبـيل از خاندان علم و نبوت بود و پيش از بعثت يونس نيز با آن حضرت ماءنوس و آشنا بود، ولى تنوخا مردى عابد و زاهد بود كه از علم و حكمت بهره اى نداشت .
يـونس در آن مدت طولانى مردم را موعظه و ارشاد كرد، ولى ديد غير از آن دو نفر، ديگران بـدو ايـمـان نـمـى آورنـد و پـيـوسـتـه او را تـكـذيـب كـرده و حـتـى در صـدد قـتـل و آزار او بـر آمـده انـد. او نـيـز بـه درگـاه خـدا شـكـايـت كـرده و نـزول عـذاب الهـى را بـراى آن مـردم خـواسـتـار شـد، روبيل به خاطر دل سوزى بر ان مردم و علم و حكمتى كه داشت ، از يونس خواست تا نفرين نـكـند، ولى تنوخا با يونس ‍ هم عقيده و تعجيل عذاب و نفرين بر آن قوم را خواستار بود. عـاقـبـت يـويـس بـه طـور جـدّى از خـدا خـواسـت تـا بـر آن قـوم عـذاب نـازل كـنـد. خـداى مـتـعـال نـيـز بـه يـونـس خـبـر داد كه ما رد فلان روز عذاب را بر آن ها نازل خواهيم كرد و تو اين جريان را به ايشان اطلاع بده و آگاهشان كن .
يـونس ماجرا را به روبيل اطلاع داد. روبيل هر چه خواست آن حضرت را منصرف كند تا وى از خـدا بـخـوهـد عـذاب را از آن هـا باز گرداند، نتوانست و يونس پيش مردم آمده و آن چه را هـداونـد دربـاره نـازل شدن عذاب در روز موعودبدو خبر داده بود، به اطلاع مردم رسانيد. مردم نينوا هم چون دفعات پيش او را تكذيب كرده و با تندى او را از خود براندند.
يونس همراه با تنوخا از شهر بيرون آمدند و در نزديكى شهر جايى كه مشرف به ايشان بود مسكن گزيده و به انتظار ديدن عذاب الهى در آن جا توقف كردند.
از آن سو روبيل نزد مردم نينوا آمد و بر جاى بلندى ايستاد و با صداى رسا فرياد زد:
اى مـردم ! مـن روبـيـل هـسـتـم كـه بـه شـمـا مـهـربـان و دل سوز مى باشم . اكنون شما را آگا مى كنم كه يونس پيغمبر شما بود و به شما خبر داد خـداونـد بـدو وحـى كـرده و در فـلان روز عـذاب بـر شـمـا نـازل مـى شـود و وعـده اى كـه خداوند به پيغمبران خود مى دهد، تخلّف پذير نيست . اينك بنگريد تا چه مى خواهيد بكنيد؟
سـخـن روبـيـل در دل مـردم اثـر كـرد و از روى پـشـيـمـانـى نـزد او آمـدنـد و گـفـتـنـد: اى روبيل تو مرد حكيم و دانشمندى هستى . اكنون بگو ما چه بايد بكنيم ؟
روبيل به آن ها گفت : هنگامى كه روز موعود فرا رسيد، پيش از آن كه آفتاب طلوع كند زن هـا و بـچـه هـاى خـود را بـرداريـد و بـه صـحـرا برويد و ميان مادران و فرزندان جدايى بـيـنـدازيـد و چـون بـاد زردى را ديـديـد كه از سمت مشرق متوجه شما شده و پيش مى آيد، آوازهـا را بـه گـريـه و تـضرع به درگاه خدا بلند كنيد و راه توبه و استغفار را پيش گـيـريـد. سـرهـا را بـه سـوى آسـمـان بـلنـد كـرده بـاحـال تـضـرع و زارى بـگـويـيـد: پروردگارا! ما به خود ستم كرديم و پيغمبر تو را تـكـذيـب نـوديـم ، اكـنون از گناهان خود توبه مى كنيم و اگر تو ما را نيامرزى از زيان كـاران خـواهـيـم بـود. اى مـهـربـان ترين ! توبه ما را بپذير و هم چون بى آن كه خسته شويد به گريه و زارى ادامه دهيد تا وقتى كه خداوند عذاب را از شما برطرف سازد.
مردم تصميم گرفتند دستور روبيل را عملى كنند و چون روز موعود فرا رسيد، طبق دستور او زنـان و كـودكـان را بـا خـود برداشته و به صحرا رفتند و ميان آن ها جدايى افكنده و وقتى آثار غذاب الهى را ديدند، صداها را به شيون و زارى بلند كردند و از گناهان خود تـوبـه نـمـوده و آمـرزش و مـغفرت حق را خواستار شدند تا وقتى كه آثار عذاب برطرف گردند.
طبرسى از سعيد بن جبير و ديگران نقل كرده است كه يونس به آن ها خبر داد: اگر توبه نـكـنـيـد، تـا سه روز ديگر عذاب خدا بر شما فرود خواهد آمد. مردم به هم ديگر گفتند: ما تـاكـنـون دروغـى از يـونـس نـشنيده ايم ، اينك بنگريد اگر يونس امشب ميان شما به سر بـرد، چـيـزى نـخواهد بود، ولى اگر از ميان شما رفت ، بدانيد كه فردا صبح عذاب بر شـمـا خـواهـد آمـد. نـيـمـه شـب يونس از ميان مردم بيرون رفت و صبح ، عذاب به سراغشان آمد.(1078)
بـرخى گفته اند كه ابر تاريكى آسمان را فرا گرفت و دود غليظى از ابر بيرون آمد و سـراسـر شـهـر را تاريك كرد و هم چنان پايين آمد تا پشت بام ها را نيز تاريك و سياه كـرد.(1079) ابـن عـبـاس گـفـتـه اسـت كـه عـذاب تـا دو سـوم ميل بالاى سرشان رسيد.(1080)
هنگامى كه مردم عذاب را ديدند، به هلاكت خويش يقين كردند و به سراغ يونس آمدند، امّا او را نـيـافـتند. پس همان دم سر به صحرا نهاده و زن ها و بچه ها و حيوانات را نيز با خود بـردنـد. جـامـه هاى زبر و خشن به تن كرده و با دلى پاك و نيّتى خالص ايمان آورده و توبه كردند و ميان زنان و بچه ها و حيوانات كوچك و مادرهاشان جدايى انداخته و آن ها را از هم دور كردند.(1081) در اين موقع صداى ضجّه و شيون از بچه ها و مادرها بلند شد و فـضـا را فـرا گـرفـت و خـودشـان نـيـز شـروع بـه تـضـرع و زارى كـردند و گفتند: پروردگارا! هر آن چه يونس پيغمبر آورده ما بدان ايمان آورديم .
در اين هنگام خداى تعالى دعايشان را اجابت كرد و عذابى را كه بر سرشان سايه افكنده بود از آن ها دور ساخت .
ابن مسعود گفته است : توبه مردم نينوا آن چنان بود كه هر كس حقى از ديگرى به گردن داشت همه را پرداخت تا آن جا كه اگر شخصى قطعه سنگى در زير پايه ديوار خانه اش مال مردم بود، آن را بيرون آورد و به صاحبش برگرداند.
بـه هـر ترتيب ، خداى تعالى بر آن ها ترحّم فرمود و عذابى را كه بالاى سرشان آمده بـود از آن هـا دور كرد، امّا يونس كه از تكذيب مردم و راندن وى از شهر افسرده بود، به شهر بازنگشت و خشمناك به جانب دريا پيش رفت . هنگامى كه به دريا رسيد، كشتى اى را ديد كه آماده مسافرت است و جمعى در آن نشسته اند. يونس از آن ها خواست تا او را نيز با خود سوار كنند و ايشان هم پذيرفتند و يونس را سوار كردند و كشتى به راه افتاد.
همين كه كشتى به وسط دريا رسيد، امواجى برخاست و كشتى دچار توفان شد. در اين جا برخى گفته اند كه اهل كشتى اظهار كردند: براى آن كه كشتى سبك شود، بايد يك نفر را از راه قرعه به دريا افكنيم . قول ديگر آن است كه كشتى از حركت ايستاد و پيش نرفت . كشتى بان به مسافران گفت : ميان شما بنده اى فرارى وجود دارد، زيرا عادت كشتى بر ايـن اسـت كـه چون بنده اى فرارى در آن باشد، پيش نمى رود. وقتى قرعه زدند، به نام يونس درآمد.
در پاره اى از روايات آمده است كه ماهى بزرگى سر راه كشتى آمد و مانع عبور كشتى شد. كشتى بان گفت : در اين جا بنده اى فرارى وجود دارد. يونس گفت : آرى آن بنده فرارى من هـسـتـم و خـود را بـه دريـا انـداخـت و مـاهـى او را بـلعـيـد. بـرخـى احتمال داده اند كه اهل كشتى به رب النوع دريا عقيده داشتند و توفان دريا را نشانه خشم او مـى دانـسته اند، از اين رو خواستند براى تسكين خشم رب النوع دريا، قربانى به آن تقديم كنند. پس هنگامى كه بدين منظور قرعه زدند، به نام يونس در آمد.
بـه هـر صـورت گـفـتـه انـد: سه بار يا هفت بار قرعه زدند و در هر بار قرعه به نام يـونـس اصـابـت كـرد و دانـسـتند در اين كار رمزى است و يونس ‍ را به دريا انداختند. ماهى بـزرگى كه ماءمور بلعيدن يونس شده بود، پيش آمد و يونس را بلعيد و ماءموريت او همين انـدازه بـود كـه يـونـس ‍ را در شـكـم خـود نـگـاه دارد نـه آن كـه گـوشـتـش را بـخـورد يا استخوانى را از وى بشكند.
در حـديـثـى آمـده كـه خـداونـد بـه مـاهـى وحـى كرد: من يونس را روزى تو نساخته ام ، مبادا استخوانى از وى بشكنى يا گوشت او را بخورى .(1082)
يـونـس ـ بـه اخـتـلاف اقـوال و روايات ـ مدت هفت ساعت يا سه روز(1083) يا بيشتر در شـكـم مـاهى بود و ماهى او را در تاريكى هاى دريا و ظلمات فرو برده و مى گردانيد. خدا مى داند كه در اين مدت چه بر يونس گذشت و در ظلمات شكم ماهى و قعر دريا و تاريكى هـاى شب كه ظلماتى علاوه بر ظلمات ديگر بود، چه هاله سنگينى از غم و اندوه آن پيغمبر بـزرگـوار را احـاطه كرد و چه اندازه زندگى بر آن حضرت دشوار و سخت شد؟ در چنين وضعى آيا جز توجه به آفريننده جهان و خداى مهربان ، وسيله ديگرى مى توانست موجب آرامش جان او گردد و آيا پناه دهنده اى جز پناه بى پناهان مى توانست يونس را پناه دهد و آيا دادرسى به غير از دادرس بى چارگان به داد او مى رسيد؟
يونس ـ كه خود معلّم مكتب يكتا پرستى و راهنماى مردم به سوى خداى يكتا بود ـ روى نياز به درگاه خالق بى نياز برده و از روى تضرع عرض كرد: اى خداى سبحان ! معبودى حز تو نيست . منزهى تو و من از ستم كاران به نفس خود هستم ..(1084)
خـداى تـعـالى نـيـز دعـاى اورا مـسـتـجاب كرد و از گرداب اندوه و غم نجاتش داد و ماهى را مـاءمـور كـرد تـا او را ـ كـه بـه حـال بـيـمـارى افـتـاره بـود ـ بـه ساحل دريا افكند.
در تـفـسـيـر اسـت كـه وقـتـى مـاهـى يـونـس پـيـغـمـبـر را بـه سـاحـل افـكـنـد، چـون جـوجـه بـى بـال و پـرى بـود كـه قدرت و رمقى در بدن او نمانده بود(1085) خداى تعالى كدويى براى او روياند تا يونس از سايه و ميوه اش استفاده كـنـد بـزى كـوهـى را ماءمور كرد كه به نزد وى برود تا يونس از شير او استفاده كند و بنوشد.
چندى نگذشت كه آن كدو خشك شد و يونس براى آن گريست . خداى تعالى بدو وحى كرد: تـو بـراى خـشـك شـدن درخـتـى گريه مى كنى ، ولى براى صدخزار مردم يا بيشتر كه درخواست هلاكت آن ها را از من كرده بودى نمى گريى ؟
يـونـس از آن جـا بـرخـاسـت و مـاءمـوريت يافت تا دوباره به نزد قوم خود باز گردد. در نـزديـكـى شهر به پسركى برخورد كه گوسفند مى چرانيد، به آن پسرك فرمود: به شـهـر بـرو و مـردم را از بـازگـشـت مـن مـطـلع سـاز. پـسـرك رفـت و مـردم بـه استقبال يونس آمدند و او را وارد شهر كردند و فرمان بردار حق و پيامبر الهى گشتند.
برخى گفته اند كه بار دوم ماءمور تبليغ مردم ديگرى غير از مردم خويش گرديد.
در شـهـر كـوفـه در كـنـار شـط فـرات ، قـبـرى است كه گنبد و بارگاهى دارد و بنابر مشهور، قبر يونس پيغمبر است ، واللّه اءعلم .
21: زكريا
نـام زكـريـا در چـهار سوره از قرآن كريم ذكر شده كه به ترتيب عبارتند از سوره هاى آل عمران ، انعام ، مريم و انبيا. در سوره انعام فقط به ذكر نام آن حضرت در ضمن ساير انبيا اكتفا شده ، ولى در آن سه سوره ديگر، شمه اى از احوالات او نيز ذكر شده است .
در سوره آل عـمـران ،داسـتـان كـفـالت آن حـضـرت از مريم دختر عمران و مادر عيسى و دعايى كه براى فـرزنـد دار شدن خود كرد و مژده فرشتگان به ولادت يحيى و ساير مطالب مربوط به آن حضرت اين گونه ذكر شده است :
زكـريا سرپرستى مريم را به عهده گرفت و هرگاه به محراب نزد مريم مى رفت ، نـزد او رزق و روزى مى يافت . بدو مى گفت : اى مريم ! اين روزى تو از كجا آمده ؟ مريم مى گفت : از پيش خداست كه خداوند هر كه را خواهد بى حساب روزى مى دهد در اين جا بود كـه زكريا پروردگار خويش را خواند و گفت : پروردگارا! به من از جانب خود فرزندى پاكيزه بيخش كه تو شنواى دعا (و پذيراى درخواست ) هستى . فرشتگان به او در وقتى كـه در محراب به نماز ايستاده بودند ندا دادند كه خدا تو را به يحيى بشارت مى دهد و او تصديق كننده كلمه خدا (يعنى عيسى ) است و آقا و پارسا و پيغمبرى از شايستگان است . زكريا (با تعجب ) گفت : پروردگارا! چگونه مرا پسرى باشد كه پير شده ام و همسرم نازاست . خداوند فرمود: اين چنين (خواهد شد) و خدا هر چه خواهد انجام مى دهد. زكريا گفت : پـروردگـارا! بـراى من نشانه (و علامتى ) قرار بده (كه اين انعام چه خواهد بود) خداوند فـرمـود: نـشـانه تو آن است كه سه روز جز به رمز با مردم سخن نگويى و پروردگار خود را بسيار ياد كن و شبان گاه و بامداد او را تسبيح گوى .(1086)
توضيحى براى آيات فوق
1ـ داسـتـان كفالت زكريا از مريم بنابر قرعه اى بود كه خدمت كاران بيت المقدس براى سـرپـرسـتـى مـريـم زدنـد و قـرعـه بـه نـام زكريا اصابت كرد و قرار شد وى از مريم سرپرستى كند كه شرح آن خواهد آمد.
2ـ دعـاى زكـريـا بـراى صـاحـب فـرزنـد شـدن پـس از آن بـود كـه فـضـل و رحـمـت خـدا را دربـاره مريم ديد و مقام او را در پيش گاه خداوند مشاهده كرد كه هر گـاه به محراب او داخل مى شد، نزد او رزق و روزى مى يافت . پس چون زكريا فرزندى نـداشـت ، از خـدا درخـواسـت فـرزنـدى پـاكـيزه كرد كه مقامى هم چون مقام مريم در نزد خدا داشـتـه بـاشـد. خـداونـد هم مژده پسرى به او داد كه شبيه ترين مردم به عيسى (فرزند مريم ) باشد، چنان كه شرحش در احوالات يحيى خواهد آمد.
3ـ از آيات فوق استفاده مى شود كه نام گذارى يحيى به وسيله خداى تعالى انجام شد، چنان كه آيات سوره مريم نيز بدان دلالت دارد.
4ـ دربـاره ايـن كـه چـرا زكريا از خداى تعالى درخواست نشانه كرد اختلاف است . برخى گـفـتـه انـد: بـراى آن بـود كـه مى خواست يقين كند كه اين بشارت و خطاب از جانب خداى رحمان است و نه از وساوس شيطان ، ولى دسته ديگر گفته اند كه پيمبران الهى با مقام عصمتى كه دارند، هيچ گاه چنين خيالى نخواهند كرد وچنين ترديدى براى آن ها پيدا نخواهد شـد واسـاسـاً شـيـطـان به آن ها دسترسى ندارد تا چنين القايى بكند و آن ها به ترديد بـيـفـتـند، از اين رو گفته اند: درخواست نشانه فقط براى آن بود كه به وسيله آن ، وقت حمل همسرش را بداند و از روى ان نشانه بفهمد كه اين مژده چه وقت تحقق مى يابد تا به خاندان خود، از پيش اين خبر خوشحال كننده را بدهد.(1087)
5ـ در اين كه نشانه اى كه خداوند به زكريا فرمود چگونه بود، اختلاف است ؛ يعنى در ايـن كه خداوند فرمود: نشانه اش آن است كه سه روز جز از راه رمز و اشاره با مردم گفت وگـو نـكـنـى ، اخـتلاف كرده اند كه آيا به صورت اختيار بوده يا بى اختيار و آيا در آن سـه روز، زبـان زكريا به فرمان الهى از سخن بازماند كه جز از راه رمز و اشاره نمى تـوانست سخنى بگويد، يا آن كه اين جملات به منزله دستورى مذهبى بود وترين وسيله خـداونـد بـه زكريا دستور داد كه هرگاه اين مژده تحقق يافت ، به شكرانه آن بايد سه روز روزه سـكـوت بـگـيـرى يـا چنان كه برخى گفته اند: خود زكريا از خداوند درخواست كرد تا وظيفه و عبادتى را براى او تعيين كند كه به شكرانه اين نعمت آن را انجام دهد كه خداوند هم بدو دستور روزه سكوت داد، ولى فهم وجه دوم از آيه و تطبيق آن با كلام خداى تعالى در اين سوره مشكل و بعيد به نظر مى رسد، چنان كه تطبيق آن با آيه سوره مريم مشكل تر خواهد بود و ظاهر همان وجه اول است ، واللّه اءعلم .
اما آياتى كه در سوره مريم درباره زكريا آمده چنين است :
ايـن خـبـر رحمت پروردگار تو با بنده اش زكرياست ، هنگامى كه پروردگارش را در پـنهانى ندا كرد و گفت : پروردگارا! استخوانم سست شده و سرم از پيرى سپيد شده و در مـورد دعـاى تـو پـروردگـارا مـحـروم و بـدبـخـت نبوده ام (و هرگاه دعا كرده ام اجابت فرموده اى ) و از وارثان پس از خود بيم دارم و همسرم نازاست ، و خودم از پيرى فرتوت گـشـتـه ام ؟ خـداونـد فرمود: اين چنين است پس پروردگار تو فرمود: اينكار بر من آسان است و من خود تو را (با اين كه هيچ نبودى ) پيش از اين آفريدم (و از عدم به وجود آوردم ) زكريا گفت : پروردگارا! براى من نشانه اى قرار ده . خداوند فرمود: نشانه آن است كه سـه شب تمام با مردم سخن نگويى . پس زكريا از عبادت گاه خود به نزد قوم آمد و به آن هـا اشـاره كـرد (و بـه صـورت رمـز و اشـاره گفت ) كه بامداد و شبانگاه خدا را تسبيح گوييد.(1088)
در سوره انبيا نيز به داستان زكريا اشاره اى اجمالى كرده و در ضمن دو آيه چنين فرموده است : ياد كن زكريا را هنگامى كه پروردگار خويش را ندا داد و گفت : پروردگارا! مـرا تنها مگذار و البته تو از همه وارثان بهترى . پس دعايش را مستجاب كرديم و يحيى را بـدو بـخـشـيـديـم و هـمـسـر او را شـايـسـتـه (بـراى حـمـل و زايـيـدن ) كـرديـم ، بـه راسـتـى كـه آن هـا بـه كـارهـاى خـيـر مـى شـتـافـتند و در حال بيم و اميد ما را مى خواندند و براى ما فروتن بودند.(1089)
اين آيات قرآنى درباره حضرت زكريا بود كه با مختصر توضيحى در پاره اى از جاها از نظر شما گذشت .
امـا نـظـر تـاريـخ ‌نگاران و مفسران چنين است كه گفته اند: زكريا يكى از پيغمبران بنى اسرائيل و از فرزندان هارون بود.(1090) نام پدر آن حضرت را برخيا ضبط كـرده انـد و نـام هـمـسـرش را ايشاع دانسته و گفته اند: ايشاع خاله حضرت مريم بـود و بـرخـى هـم ايـشـاع را خـواهـر مـريـم دانـسـتـه انـد، ولى قول اوّل مشهورتر است .
هـنـگـامى كه مريم به دنيا آمد، طبق نذرى كه پدرش عمران كرده بود تا چون وى به دنيا بـيـايـد او را بـه خـدمـت كـارى كـليـسـا بـگـمـارد، مـريـم را بـه مـسـجـد الاقصى آوردند و سـرپـرسـتـى او را بـه احـبـار و رؤ سـاى آن جـا واگذار كردند. البته به گفته برخى پـدرش عـمـران ، هـنـگامى كه هنوز مريم به دنيا نيامده بود از دنيا رفت . پس وقتى مريم به دنيا آمد، مادرش حنّه او را در پارچه اى پيچيد و نزد بزرگان قوم آورد تا او را سرپرستى كنند.
آن هـا بـراى سرپرستى او نزاع كردند. در اين ميان زكريا ـ كه سمت رياست احبار را به عـهـده داشـت ـ پـيـش آمـد و گفت : من به سرپرستى او سزاوارترم ، زيرا خاله اش همسر من است . ولى بزرگان به اين سخن قانع نشده و گفتند: اگر بناى شايستگى بود، مادرش ‍ از همه كس شايسته تر و سزاوارتر براى پرستارى و كفالت او بود. اكنون قرعه مى زنيم و قرعه به نام هر كه اصابت كرد، سرپرستى او را به عهده وى واگذار مى كنيم .
آن هـا نوزده نفر بودند و براى قرعه به جاى گاه مخصوص ـ كه نهر آبى بود ـ رفتند و طـبـق مـعـمول تيرهاى نشانه دار خود را در آب انداختند و با قرار گرفتن تير زكريا در روى آب ، قـرعـه بـه نـام او اصـابـت كـرد و كـفـالت مـريـم بـه عـهـده او مـحـوّل گـرديـد. زكريا مريم را به خانه و پيش خاله اش آورد و او دوران شيرخوارگى و كـودكـى را در خـانه زكريا و با پرستارى خاله اش ايشاع پشت سرگذارد. چون به سنّ رشـد رسـيـد، زكـريـا اتاقى براى عبادت او در مسجد بساخت و درى براى آن قرار داد كه بـه وسـيـله نـردبـان بدان بالا مى رفتند و كسى جز زكريا پيش مريم نمى رفت و آب و غذاى او را خودش پيش او مى برد.
هرگاه زكريا به اتاق مريم وارد مى شد، ميوه هاى گوناگون و تازه در نزد او مى يافت . در زمستان ميوه تابستانى و در تابستان ميوه زمستانى و چون از وى مى پرسيد كه اين ها از كجاست ؟ حضرت مريم مى گفت : كه از جانب خداست كه هر را خواهد بى حساب روزى مى دهد.
زكريا كه تا آن وقت فرزند دار نشده بود و به سبب نازا بودن همسرش ايشاع نيز اميدى بـه فرزنددار شدن خود نداشت و شايد از اين ماجرا رنج مى برد، با ديدن آن منظره بار ديگر به فكر فرزند افتاد و به ويژه كه مى ديد با نداشتن فرزند كسى را ندارد كه پـس از وى وارث حـكـمـت و پـاسدار دين و آيين او گردد و پيوسته در اين آرزو بود، اما با گذشت سنين بسيار از عمر زكريا و همسرش ايشاع و پشت سرگذاشتن دوران جوانى و به خـصـوص عـقـيـم بـودن هـمـسـرش ، ديـگـر امـيـد زكـريـا كـم كـم بـه نـومـيـدى تـبـديـل مـى شـد. امـا وقـتى مشاهده كرد خداى تعالى بدون هيچ وسياه و با نبودن اسباب و عـلل عـادى مـيـوه هاى گوناگون و غذا براى مريم مى فرستد، بارقه اميدى در دلش پيدا شد و به فكر آرزوى ديرين خود افتاد و با خود گفت : آن خداى قادرى كه مى تواند ميوه زمـسـتـانـى را در فـصـل تـابـسـتـان و مـيـوه تـابـسـتـانـى را در فصل زمستان براى مريم بفرستد، مسلماً قادر است كه در سن پيرى و با عقيم بودن همسرم ايشاع نيز به من فرزندى عنايت كند.
در ايـن جـا بـود كـه روى نـيـاز بـه درگـاه پـروردگـار بى نياز كرده و از وى درخواست فـرزنـدى پـاك و شـايـسـتـه نـمـود(1091) و طـولى نـكـشـيد كه دعاى او مستجاب شد و فرشتگان ، مژده ولادت يحيى را از همسرش ايشاع بدو دادند.
زكـريا با شنيدن اين مژده بى اندازه خوشحال شد، ولى چون خودش طبق نقلى 120 ساله و همسرش نيز 98 ساله و نازا بود، براى اطمينان خاطر بيشتر در اين باره براى اين كه بداند آيا چنين فرزندى از ايشاع به دنيا خواهد آمد يا از زن ديگرى ، پرسيد كه چگونه مـمـكـن اسـت با اين وضع من فرزند دار شوم ؟ اما وقتى كه فرشتگان قدرت حق تعالى را بـه او تـذكـر دادنـد، مـطـمـئن شـد و از خدا خواست تا براى وى پيش از عملى شدن آن مژده علامتى قرار دهد كه به همسرش و ديگران بگويد.
چـنـان كه در ترجمه و تفسير آيات گذشت ، خداوند نشانه اين كار را آن قرار داد كه سه روز زبانش در بند شود و جز به رمز و اشاره نتواند سخن بگويد.
وعـده حـق تـعـالى تحقق يافت و يحيى به دنيا آمد. د رحديثى است كه فاصله بين بشارت خـداونـد و ولادت يـحـيـى ، پـنـج سـال طـول كـشـيـد، و پـس از گـذشـت پـنـج سال از مژده اى كه خداوند به زكريا داده بود، يحيى به دنيا آمد و از همان كودكى ، مورد لطـف خـداى مـهـربـان قـرار گـرفت و مقام پيامبرى به او داده شد و از زاهدان گرديد و رد عـبـادت حـق تـعـالى بـسـيـار كـوشـا و جـدّى بـود، بـه شـرحـى كـه در احوال آن حضرت پس از اين خواهد آمد.
شهادت زكريا
حـضـرت زكـريا بيشتر اوقات خود را به عبادت حق تعالى و موعظه و اندرز بندگان خدا مـى گـذرانـيـد تـا وقـتـى كـه بـه دسـتـور پـادشـاه جبّار آن زمان فرزندش يحيى را به قتل رساندند. زكريا از ترس وى از شهر خارج و در يكى از باغ هاى اطراف بيت المقدس پنهان شد. ماءموران شاه در تعقيب او وارد باغ شدند. درختى در آن جا بود و زكريا ميان آن درخـت رفـتـه و پـنـهـان گـرديـد. ماءموران به راهنمايى شيطان ـ كه به صورت انسانى درآمـده بـود ـ بـه كـنار آن درخت آمدند و با ارّه آن درخت را دو نيم كردند و زكرياى پيغمبر نيز در وسط درخت به دو نيم شد.
در پاره اى از نقل هاست كه علت خروج زكريا از شهر بيت المقدس آن بود كه يهوديان آن بـزرگوار را متّهم به زناى با مريم كردند، زيرا كس ديگرى جز او نزد مريم رفت و آمد نـمـى كـرد و مـريـم نـيـز بـدون داشـتـن شـوهـر حـامله شده بود. يهود گفتند: اين كورك از زكـرياست و شيطان نيز به اين شايعه كمك كرد و يهود را بر ضدّ زكريا تحريك نمود و آن حـضـرت نـاچـار شـد از شـهر خارج شود و به آن باغ پناه ببرد، ولى يهوديان به تعقيب آن حضرت آمدند و چنان كه ذكر شد، در آن باغ ميان آن درخت او را شهيد كردند و طبق نقلى آن درخت نزد يهود مقدس بود و حاضر به قطع آن نبودند، اما شيطان سرانجام آن را قطع كردند.(1092)
سـپـس خـداونـد تـعالى براى اتنقام خون يحيى و زكريا خبيث ترين مردم را بر آن ها مسلط كرد و جمع بى شمارى از آن ها را به انتقام ريختن خون پاك آن دو پيغمبر بزرگوار به ديار نابودى فرستاد و بيت المقدس را ويران كرد، به شرحى كه ان شاءاللّه پس از اين خواهد آمد. جنازه آن بزرگوار در بيت المقدس رفن شد و قبر آن حضرت در آن جاست .
22: يحيى
داسـتـان ولادت يـحـيى و شمه اى از حالات آن بزرگوار در داستان پدرش حضرت زكريا گفته شد و نام آن بزرگوار نيز در قرآن بيشتر در ضمن داستان پدرش زكريا آمده است ؛ مـانـنـد: سـوره عـمـران ، انـعـام ، مـريـم و انبياء و تنها در سوره مريم به طور جداگانه فـضـيلت هايى از يحيى ذكر شده و برخى از موهبت ها و و الطاف الهى به آن حضرت نام بـرده شـده اسـت . در سـوره آل عـمـران نيز ضمن بشارت زكريا گذشت ـ يكى از موضوع تـصـديـق و ايـمـان آن حـضـرت اسـت بـه حضرت عيسى ، ديگرى موضوع سيادت و آقايى يحيى ، ديگرى پارسايى آن حضرت از ازدواج و كناره گيرى از همبستر شدن با زنان ، و چهارمى مقام نبوت اوست .
مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللّ هِ وَ سَيِّداً وَ حَصُوراً وَ نَبِيًّا مِنَ الصّ الِحِينَ (1093).
و اما آيه اى كه در سوره مريم است :
ي ا يَحْيى خُذِ الْكِت ابَ بِقُوَّةٍ وَ آتَيْن اهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا وَ حَن اناً مِنْ لَدُنّ ا وَ زَك اةً وَ ك انَ تَقِيًّا وَ بَرًّا بِو الِدَيْهِ وَ لَمْ يَكُنْ جَبّ اراً عَصِيًّا وَ سَلا مٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَ يَوْمَ يَمُوتُ وَ يَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا (1094)؛
اى يحيى ! اين كتاب (يعنى تورات ) را محكم بگير و حكمت و فرزانگى را در طفوليت بدو داديـم و مـهـر و عطوفتى از جانب خود و پاكيزگى بدو داديم و او پرهيزكار و به پدر و مـادرش نـيـكـوكـار بـود و سـركـش و نافرمان نبود. سلام (يعنى سلامتى و امنيت ) ما بر او روزى كه تولد يافت و روزى كه بميرد و روزى كه زنده برانگيخته شود.
ابـن عـبـاس در تـفـسـيـر جـمـله وَ آتـَيـْن اهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا گفته است : يحيى در سه سـالگـى بـه دريـافـت مـنـصـب نـبـوت نـايـل شـد و در روايـات اهـل بـيـت درباره فرزانگى يحيى آمده ، كه هم سالان يحيى بدو گفتند: بيا تا به بازى برويم . يحيى به آن ها گفت : ما براى بازى آفريده نشده ايم ، بلكه براى كوشش در كار بزرگى خلق شده ايم .(1095)
در تـفـسير جمله وَ حَن اناً مِنْ لَدُنّ ا ابوحمزه ثمالى از امام باقر (ع ) روايت كرده كه فـرمـد: مـنـظـور از رحت و لطف خد ابه يحيى است . ابوحمزه گويد: من عرض كردم كه لطف مـهـر خدا به يحيى تا چه اندازه بود؟ حضرت فرمود: به اين اندازه اى كه هرگاه يحيى مى گفت : يا ربّ! خداى تعالى در پاسخ مى فرمود: لَبيّك يا يَحيى !(1096)