ابـراهـيـم پـاسـخ داد: كـسـى كـه مـرا مـاءمـور كـرده شـمـا را در ايـن جـا بـگـذارم . شـما را سـرپـرسـتـى و كـفـايت مى كند. اين سخن را گفته و به راه افتاد. وقتى به كوه كدى كـه در ذى طـوى بـود رسيد، برگشت و نگاهى به آن ها كرده و به درگاه الهـى عـرض ‍ كـرد:پـروردگـارا! مـن فـرزنـد خـود را دربـيـابـانـى غـيـرقـابـل كـشـت و در كـنـار خـانـه تـو سـكـونـت دادم تـا نـمـاز بـه پـا دارنـد، پـس دل هـاى مـردم را چـنـان كـن كـه مـتـوجـه آن هـا شوند و از ميوه ها روزيشان كن ، شايد سپاس گزارند. پس از اين دعا، از آن جا سرازير شد و هاجر در آن جا ماند. همين كه خورشيد بـالا آمـد، اسـمـاعـيـل تـشـنـه شـد و آب خـواسـت . هـاجـر بـرخـاسـت و در جـايـى كـه اكـنون مـحـل سَعىِ حاجيان است ، به جست وجوى آب پرداخت و فرياد زد: آيا در اين بيابان هم دم و انـيـسـى هـسـت ؟ ولى پـاسـخـى نـشـيـنـد و هـم چـنـان بـه دنـبـال آب مـى رفـت تـا اسماعيل از ديده اش پنهان شد. بالاى بلندى صفا رفت و هـنـگـامـى كـه چـشـم گـردانـد، سـرابـى در آن بـيـابـان بـه نـظـرش ‍ آمـد و خـيال كرد آب است . به اين سبب به ميان درّه بازگشت و هم چنان پيش رفت تا به مروه رسـيـد و دوبـاره فـرزندش ‍ اسماعيل از نظر وى غايب شد، از اين رو چشم گرداند و بـاز سـرابـى در طـرف صـفـا نـظـرش را جـلب كـرد. بـه دنـبـال آب بـه سـوى صـف بـازگـشـت و مـتـوجـه شـد كـه آب نـبوده ، دوباره همان مسير را بـازگـشـت و هـفـت بـار ايـن كـار را تـكـرار كرد. وقتى بار هفتم شد و او بالاى مروه بود، نـگـاهى به اسماعيل كرد و ديد آب از زير پايش ظاهر شده و چشمه اى پديدار گشته است .(328)
هـاجـر پيش دويد و وقتى ديد كه آب پيدا شده و جريان دارد، مقدارى ريگ در اطراف آن جمع كرد و با آن ريگ ها از جريان آب جلوگير نمود و همان آب ، چشمه زمزم ناميده شد.
در آن نـزديـكـى يـعـنـى صـحـراى عـرفـات و ذى المـجـاز، قـبيله اى به نام جرهم زنـدگـى مـى كـردنـد. وقـتـى چـشـمـه زمـزم پديدار شد، پرنده ها كه تا آن روز در آن جا پـرنـمـى زدند، شروع به رفت و آمد در آن بيابان كردند. قبيله جرهم كه پرواز آن ها را ديـد، در تـعـقـيب آن ها به آن درّه آمدند و مشاهده كردند كه زن و كودكى در آن جا هستند و در زير درختى سايبان ساخته و كنار آبى كه ظاهر گشته به سرمى بردند.
آن هـا رو به هاجر كرده گفتند: تو كيستى و سرگذشت تو و اين كودك چيست ؟ هاجر گفت : من كنيز ابراهيم خليل الرحمان و مادر اين فرزند هستم . خدا به ابراهيم دستور داده تا مارا در اين سرزمين فرود آورد.
بدو گفتند: آيا به ما اجازه مى دهى تا در نزديكى شما به سربريم ؟
هاجر گفت : باشد تا ابراهيم بيايد و از وى براى سكونت اجازه بگيرم .
وقـتـى ابـراهـيـم بـه ديـدن آن هـا آمـد، هـاجـر بـدو گـفـت : اى خـليـل خـدا! در ايـن جـا قـومـى از جـرهـم هـسـتند كه از تو خواسته اند بدان ها اجازه دهى در نزديكى ما منزل كرده و در اين جا سكونت كنند؟ ابراهيم گفت : اشكالى ندارد.
هـاجـر مـوضوع را به اطلاع قبيله جرهم رسانيد و آن ها دسته دسته بدان سرزمين آمده و در كـنـار هاجر واسماعيل سكونت كرده و بدين ترتيب هاجر از وحشت تنهايى رهايى يافت و با آن ها ماءنوس شد.
وقـتـى بـراى بـار سـوم ابراهيم به ديدن زن و فرزند آمد، ازديدن آن مردم بسيار كه در اطراف آن جمع شده بودند خوشحال و مسرور گرديد.(329)
ايـن بـود قـسـمـتى از حديث شريف كه مربوط به داستان همسرى هاجر با ابراهيم و ولادت اسماعيل بود و دنباله آن در جاى خود ذكر خواهد شد.
ذبح اسماعيل (330)
ابـراهـيـم خـليـل چـنـان كـه در حـديـث فـوق اشـاره شـد، گـاه گـاهـى بـه ديـدار هـاجـر واسـمـاعـيـل مـى آمـد. دريـكـى از ايـن سـفـرهـا بـود كـه مـاءمـور شـد اسماعيل را به قربان گاه برده و او را به دست خويش سرببرد.
و طـبـق روايـتـى كـه صـدوق (ره ) در خـصـال نـقـل كـرده ، ايـن مـوضـوع امـتـحـان و آزمـايـشـى بـود بـراى ابـراهـيـم خـليـل تـا مـقـدار صـبـر و تـحـمـلش در بـرابـر فـرمـان الهـى معلوم گردد، و نيز بخشش پروردگار به آن حضرت ، از روى شايستگى باشد و از اين گذشته ، ديگران هم از آن پيغمبر بزرگوار سرمشق بگيرند و در برابر دستورهاى الهى فرمان بردار باشند.
بـه راسـتـى امـتـحـانـى عـجـيـب و آزمـايـش بس دشوار بود، آن هم براى ابراهيم كه پس از سـال هـا تـنـهـايـى ، خـدا فـرزنـدى بـدو داده و بـا گـذشـتـن چـنـد سال به تدريج برومند و چشم و چراغ زندگى او گرديده و او در چنين ماءمور مى شود او را به دست خود ذبح كرده و پيش روى خود در خاك و خونش ببيند.
امـا ابراهيم كه دل و جانش لبريز از عشق خدا و گوشت و پوستش با علاقه به حق آميخته اسـت و هـرچـه مـى خـواهـد، بـراى خـدا مـى خـواهـد، كـوچـك تـريـن تـنـزلزل و تـرديدى به دل راه نداده و درصدد انجام فرمان الهى برآمد. ولى براى اين كـه قـبل از اجراى آن دستور موضوع را با فرزند نيز مطرح كند و او را آماده فرمان الهى بـرآمـد. ولى براى اين كه قبل از اجراى آن دستور موضوع را با فرزند نيز مطرح كند و او را آمـاده فـرمـان بـردارى حـق سـازد، مـاءمـوريـت خـود را بـا ايـن صـورت بـه اطلاع وى رسـانـد:پـسـرجان من در خواب ديدم كه تو را ذبح مى كنم ، بنگر تا راءى تو در اين بـاره چـيـسـت ؟(331) و از آن جـايى كه رؤ ياى پيغمبران حق است و از وسوسه هاى شيطانى پيراسته و دور است ، اين خواب ماءموريتى بود كه در اين باره به ابراهيم داده شد و او نيز ماءموريت خويش را با فرزند در ميان گذارد.
در آن وقـت اسـمـاعـيـل سـنّ چـنـدانـى نـداشـت و بـه گـفـتـه بـسـيـارى از مـورخـان سـيـزده سال بيشتر از عمرش نگذشته بود، اما از آن جا كه مقام تسليم ، ايمان ، عشق و علاقه به حـق را از پـدر بـه ارث بـرده و در دامـان مـادرى تـربـيـت يافته بود كه به سبب فرمان بـردارى حـق حـاضـر شـد در آن بـيـابـانـى بـى آب و عـلف بـا آن هـمـه سـخـتـى سال ها به سر برد و سختى ها را تحمل كند،بى درنگ آمادگى خود را به پدر اطلاع داده و بـا كـمـال ادب گـفـت :پـدر جـان بـه هـر چـه مـاءمـورى عمل كن كه ان شاءاللّه مرا از صابران خواهى يافت .(332)
يـا بـيـان ايـن جـمـله ضـمـن اعـلام آمـادگـى خـود، پـدر را نـيـز دل خـوش كـرد كـه در هـنـگـام انـجـام ايـن دسـتـور بـى تـابـى نـخـواهـد كـرد و بـا تـحـمـل سـوزش تـيـغ كـارد و بـردبارى خويش ، رنج اين كار را بر پدر افزون نخواهد ساخت .
بـه ويـژه بـا ذكـر جـمـله ان شـاءاللّه كمال صفا و خلوص خود را به اطلاع پدر رسـانـيـد؛ يـعنى اين كه مى گويم مرا از صابران خواهى يافت منوط به اراده حق تعالى است و اگر بتوانيم صبر كنم ، خداى تعالى اين توان را به من عنايت فرموده و گرنه من از خود چيزى ندارم و توان اين كار نيز در من نيست .
طـبـق نـقـلى كـه طـبرسى (ره ) و ديگران چون ابى اثير و طبرى كرده اند، صرف نظر از اخـتـلاف كـمـى كـه در نـقـل آن هـاسـت ، اسـمـاعـيـل بـراى سـرعـت عمل و انجام زودتر اين كار رو به پدر كرد و گفت : اكنون كه تصميم به كشتن من دارى ، دسـت و پـايـم را محكم ببند تا در وقت سر بريدن آن موقع كه كارد بر گلويم مى رسد، دست و پا نزنم و بدين وسيله از پاداش من كاسته نشود، زيرا مرگ سخت است و ترس ‍ آن دارم كـه هـنـگـام احـسـاس آن مـضـطـرب گردم . ديگر آن كه كاردت را تيز كن و به سرعت بـرگـلويم بكش تا زودتر آسوده شوم و هنگامى كه مرا بر زمين خوابانيدى صورتم را بـرزمـين بنه و به يك طرف صورت مرا بر زمين مخوابان ، زيرا مى ترسم وقتى نگاهت بـه صـورت مـن بيفتد، حال رقّت به تودست دهد و مانع انجام فرمان الهى گردد. هم چنين جـامـه ات را هـنـگـام سربريدن ، بيرون آر كه از خون من چيزى برآن نريزد و مادرم آن را نبيند.
اگـر مـانـعـى نـديدى پيراهنم را براى مادرم ببر، شايد براى تسليت خاطرش در مرگ من وسيله مؤ ثرى باشد و بدين وسيله بهتر دلدارى شود و آلام درونى اش تخفيف يابد.
پس از اين سخن ها بود كه ابراهيم بدو گفت : به راستى كه تو اى فرزند براى انجام فرمان خدا نيكو ياور و مددكارى هستى .(333)
بـه دنـبـال آن فـرزنـد را بـه مـِنـى آورد. كـارد را تـيـز كـرد و دسـت و پـاى اسـمـاعيل را بست و روى او را برخاك نهاد، ولى از نگاه كردن بدو خوددارى نموده و سررا به سوى آسمان بلند كرد. آن گاه كارد را برگلويش نهاد و به حركت درآورد، اما ديد كه لبـه كـارد بـرگـشـت . در اخـبـار ائمـه اهـل بـيـت (ع ) اسـت كـه جـبـرئيـل لبه كارد را به پشت برگرداند. براى بار دوم لبه كارد را صاف كرد ولى مـشـاهـده نـمـود كـه دوبـاره بـه عـقـب بـرگـشـت . چـنـدبـار ايـن عمل تكرار شد و در اين وقت از جانب مسجدخيف ندا آمد:اى ابراهيم حقا كه رؤ ياى خـويـش راسـت كـردى .(334) و مـاءمـوريـت حـق را بـه خـوبـى انـجـام دادى و بـه دنـبـال آن جـبرئيل گوسفندى براى قربانى آورد. ابراهيم آن گوسفند را قربانى كرد و اين سنّت براى حاجيان به جاى ماند كه هر ساله در منى گوسفندى قربانى كنند.
در حديث على بن ابراهيم (ع ) است : هنگامى كه ابراهيم با فرزند خود به سوى منى رفت ، پيرى سرراه آن حضرت آمد و گفت : اى ابراهيم از اين فرزند چه مى خواهى ؟ فرمود: مى خـواهـم او را ذبـح كنم . پير گفت : سبحان اللّه مى خواهى پسرى را بكشى كه چشم برهم زدنـى نـافرمانى خدا نكرده ؟ ابراهيم گفت : خداوند مرا به اين كار فرمان داد. پيرگفت : اين فرمان را شيطان به تو داده است .
ابراهيم گفت : واى برتو، آن كس كه مرا به اين مقام رسانده ، مرا به اين كار فرمان داده است .
پيرگفت : نه به خدا قسم جز شيطان كسى تو را به اين كار ماءمور نكرده است .
ابـراهـيـم گـفـت : بـه خـدا ديـگـر بـا تـو سـخـن نـخـواهـم گـفـت . و بـه دنـبـال مـاءموريت خويش روان شد. پيرادامه داد و گفت : اى ابراهيم ! تو پيشوا و رهبر مردم هـسـتـى و اگـر چـنـين كارى بكنى ، مردم ديگر نيز فرزندان خود را ذبح خواهند كرد. ولى ابراهيم به سخن او وقعى ننهاده به دنبال كار خود به راه افتاد.(335)
در نـقـل طـبـرى ، چـنـيـن اسـت كـه ابـراهـيـم پـيـش از آن كـه مـوضـوع خـواب خـود را بـه اسماعيل بگويد بدو فرمود: پسرم طناب و كارد را بردار تا به اين درّه برويم و مقدارى هـيـزم تهيه كنيم . وقتى به راه افتادند، شيطان به صورت مردى سر راه ابراهيم آمد تا او را از انجام فرمان الهى باز دارد، از اين رو به ابراهيم رو كرد و گفت : اى پير بزرگ در اين جا چه مى خواهى ؟
ابراهيم گفت : در اين درّه كارى دارم و به دنبال آن مى روم .
شـيـطـان گفت : به خدا من چنين مى بينم كه شيطان به خواب تو آمده و به تو دستور داده تا فرزندت را ذبح كنى و تو مى خواهى او را بكشى .
ابـراهـيـم كـه شيطان را شناخت ، او رااز خود دور كرده و فرمود: اى دشمن خدا از من دور شو كـه به خدا سوگند به دنبال انجام ماءموريت پروردگارم خواهم رفت و آن را انجام خواهم داد.
شيطان كه از ابراهيم ماءيوس شد، نزد اسماعيل كه پشت سر پدر راه مى رفت آمد و گفت : اى پسر هيچ مى دانى پدرت تو را به كجا مى برد؟
اسماعيل گفت : مرا مى برد تا در اين درّه هيزم تهيه كنيم .
شيطان گفت : به خدا مى خواهد تو را بكشد.
اسماعيل گفت : چرا؟
شيطان گفت : پنداشته كه پروردگارش او را به اين كار دستور داده است .
اسـماعيل باروى باز گفت : هرچه پروردگارش به وى دستو داده ، بايد انجام دهد و من هم به جان و دل مطيع او هستم .
شـيـطـان كـه از او نـيـز ماءيوس شد، نزد هاجر كه در خانه خود در شهر مكه بود بيامد و بدو گفت : هيچ مى دانى ابراهيم فرزندت اسماعيل را كجا برد؟
هاجر گفت : او را برده تا از ميان درّه هيزم تهيه كند.
شيطان گفت : نه ، او را برده تا ذبح كند.
هـاجـر گـفـت : هـرگز اين كار را نخواهد كرد، زيرا محبّتى كه ابراهيم بدو دارد، مانع اين كار خواهدشد.
شيطان گفت : آخر ابراهيم خيال كرده كه خداوند او را به اين كار دستور داده است ؟
هاجرگفت : اگر پروردگارش او را به اين كار دستور داده ما همگى تسليم امر او هستيم .
شـيـطـان بـا خـشـم و نـاراحـتـى از آن جـا دور شـد و نـتـوانـسـت از خـانـدان ابراهيم نصيبى برگيرد.(336)
در حـديـثـى كـه صـدوق (ره ) از حـضـرت مـوسـى بـن جـعـفـر(ع ) نقل كرده ، آن حضرت فرمود: علت اين كه حاجيان بايد در منى رمى جَمَرِه كنند، اين است كه شـيـطان در آن جا، چند بار به نظر ابراهيم آمد و آن حضرت او را سنگ زد، از اين رو سنّت براين جارى شد.(337)
ازدواج اسماعيل در مكه و فوت مادرش هاجر
اين موضوع گذشت و اسماعيل بزرگ شد و از قبيله جرهم كه در مكه سكونت داشتند، همسرى اختيار كرد. به تدريج زندگى اسماعيل در مكه سروسامانى گرفت و اسباب خوشى وى فـراهـم شـد تـا ايـن كـه پـيـش آمـد نـاگـوارى ايـن خـوشـى را بـه هـم زد و اسماعيل را در غم و اندوه فرو برد و آن ، مرگ مادرش هاجر بود.
اسـمـاعـيـل ، بـا انـدوه فـراوان جـسـد مادرش را پس از انجام مراسم در كنار خانه كعبه ، در جايى كه اكنون به حِجر اسماعيل معروف است ، به خاك سپرد.
ابـراهـيـم طـبـق مـعـمـول هـر چـنـد وقـت يـك بـار بـه ديـدن هـاجـر و اسماعيل مى آمد و در يكى از اين سفرها چون به قصد ديدن آن ها عازم مكه شد.
سـاره از او پيمان گرفته بود كه هنگام ورود به مكه ، از مركب خود پياده نشود و همچنان سواره زن و فرزند خود را ديدار كند و بازگردد.
ابـراهـيـم وارد مـكـه شـد و بـه خـانـه اسـمـاعـيـل رفـت ، ولى اسماعيل در خانه نبود. از همسرش كه ابراهيم را نمى شناخت پرسيد: شوهرت كجاست ؟
گفت : براى شكار به صحرا رفته است .
ابراهيم پرسيد: حالتان چگونه است ؟
زن گـفـت : حـال مـا بـسـيـار سـخـت و زنـدگـى مـا مـشـكـل اسـت و بـديـن تـرتـيـب از وضـع زنـدگـى خـود بـه ابـراهـيـم شـكـايت كرد و هيچ گونه پذيرايى نيز از آن بزرگوار نكرد.
ابـراهـيم بدو فرمود: هنگامى كه شوهرت آمد، بدو بگو كه پيرمردى به اين جا آمد و به تـو پـيـغام و دستور داد كه آستانه در خانه ات را عوض كن . اين سخن را گفت (و طبق وعده اى كه به ساره داده بود) بازگشت .
هـمين كه اسماعيل از صحرا آمد، احساس كرد كه پدرش به مكه آمده ، از اين رو نزد همسرش آمد و بدو گفت : كسى نزد تو نيامد؟ گفت : چرا، پيرمردى اين جا آمد و سراغ تو را گرفت . از وى پرسيد: آيا دستورى به تو نداد؟ همسرش گفت : او به من گفت كه وقتى شوهرت آمد،به وى بگو پيرمردى آمد و به تو دستور داد آستانه درِ خانه ات را عوض كن .
اسـمـاعـيـل گـفـت : آن مـرد پـدر مـن بوده و به من دستور داده از تو جداشوم ، برخيز و نزد خاندان خود برو.
بدين ترتيب آن زن را طلاق داده و همسر ديگرى از همان خاندان گرفت .
ايـن مـوضـوع گـذشـت و ابـراهـيـم بـار ديـگـر عـازم مـكـه و ديـدن اسـمـاعـيـل گـرديـد. سـاره دوبـاره هـمـان تـقـاضـا را كـرد و ابـراهـيـم نـيـز قول داد كه از مركب خود پياده نشود تا بازگردد.
ابـراهـيـم بـه مـكـه و بـه درخـانـه فـرزنـدش اسـمـاعـيـل رفـت و هـمـانـنـد دفـعه گذشته اسـمـاعـيـل بـه صـحـرا رفته بود. ابراهيم با همسرش روبه رو گرديد و از او پرسيد: شوهرت كجاست ؟
زن گـفـت : خدايت سلامتى دهد! او به صحرا و به شكار رفته و ان شاءاللّه به زودى مى آيد. اكنون پياده شوى و فرود آى .
ابراهيم گفت : حالتان چطور است ؟
زن گـفـت : در خـيروخوبى و خوشى مى گذرد. خدايت رحمت كند! اكنون پياده شو تا وى از صحرا بيايد.
ولى ابـراهـيـم پـياده نشد و آن زن نيز پيوسته اصرار مى كرد تا ميهمان را فرود آورد و ابـراهـيـم نـپـذيـرفـت . زن كـه چـنـان ديـد گـفـت : سـرت را پيش بيا تا شستشو دهم زيرا گردآلود است .
بـه دنـبـال اين سخن سنگى آورد تا ابراهيم پايش را برآن بنهد. هنگامى كه ابراهيم قدم روى سـنـگ گـذاشـت اثـر پـايـش روى آن مـانـد. بـه دنـبـال آن هـمسر اسماعيل آب آوردو يك طرف از سر او را شستشو داد و آن گاه پاى ديگر را بـر سـنگ گذاشت و طرف ديگر سرش ‍ را نيز شست . ابراهيم با آن زن خداحافظى كرد و بـدو گـفـت : چون شوهرت آمد بدو بگو كه پيرمردى به اين جا آمد و تو را سفارش ‍ كرد كـه آسـتـانـه درِ خـانـه ات را مـحـفـوظ بـدار و از آن نـگـه دارى كـن . اسـمـاعيل از صحرا بازگشت و چون به خانه رسيد احساس كرد كه پدرش به در خانه او آمده ، از اين رو از همسرش پرسيد: آيا كسى پيش تو آمد؟
وى گـفـت : آرى ، پـيـرمـردى خـوش رو و خـوش بـو بـدين جا آمد و اين هم جاى پاى اوست . اسماعيل صورت خود را پيش برد و جاى پاى پدر را بوسيد، سپس پرسيد: آيا آن مرد به تـو وصيت و سفارشى نكرد؟ همسرش گفت : آرى ، به من گفت كه به تو بگويم آستانه در خـانه ات را حفظ كن . اسماعيل گفت : او پدر من بود. به من سفارش كرده تا از تو نگه دارى كنم .(338)
اسماعيل و بناى كعبه
ابـراهـيـم چـنـان كـه گـفـتـيـم گـاه گـاهـى بـه ديـدن فـرزنـدش اسماعيل مى رفت و در هر سفر، ماءموريت و داستانى داشت . در يكى از سفرها ابراهيم ماءمور شد خانه كعبه را به كمك اسماعيل بنا كرد.
طـبـق روايـات ، نـخـسـتين كسى كه خانه كعبه را بنا كرد و حج به جا آورد، آدم ابوالبشر بـود سـپـس در تـوفـان نـوح ، خـداى تـعـالى اساس و پايه هاى آن را به آسمان برد و دوبـاره بـه زمـيـن آورد. هـنـگـامـى كـه ابـراهـيـم خـواسـت از نـو آن را بـنـا كـنـد، جبرئيل بر وى فرود آمد و با خط كشيدن ، محل آن را به وى نشان داد.
بـه هـر صـورت ابـراهـيـم مـاءمـوريـت خـود را بـه فـرزنـد ابـلاغ كـرد. وقـتـى اسـمـاعـيـل از مـكـان آن پـرسيد، ابراهيم تپه اى را كه در آن صحرا بود نشان داد و به او فرمود: بايد اين تپه را برداريم و به جاى آن خانه كعبه را بنا كنيم .
ابـراهـيـم دسـت بـه كـار سـاخـت خـانـه شـد. اسـمـاعـيـل سـنـگ و گـِل و سـايـر ابزار كار را آماده مى كرد و به دست پدر مى داد. هم چنين مطابق حديثى كه نـقـل شـده ، فرشتگان نيز در نقل و انتقال سنگ ها و كارگذاردن آن ها به آن دو كمك كردند تـا خـانه ساخته شد و حجرالاسود را كه سنگى سياه و در كوه ابوقبيس بود، به دستور خداى تعالى در جاى گاه مخصوص نصب كردند.(339)
خـداى تـعـالى در سـوره بـقـره حـكـايـت مـى كـنـد كـه ابـراهـيـم و اسـمـاعـيـل ، در وقـت بـناى كعبه دعاهايى مى كردند و از همين حكايت دعاها معلوم مى شود كه خـداى تـعـالى دعـاى آنـان را مـسـتـجـاب فـرمـود، چـنـان كـه دعـاى ابـراهـيـم را هنگام آوردن اسماعيل و هاجر به مكه و دعاى او در هنگام مهاجرت به سوريه ، و دعايى كه براى آمرزش خـود و پـدر و مـادرش كـرد و دعـايـى كـه براى مردم مكه كرد و دعاهاى ديگر او را مستجاب فرمود.
از جمله دعاهايى كه در هنگام بناى كعبه كردند، اين بود:
پـروردگـارا ايـن عـمـل را از مـا بپذير كه توشنوا و دانايى ، پروردگارا ما را مسلمان (و تسليم فرمان ) خود گردان و فرزندان ما را نيز جماعتى مسلمان (و تسليم و فرمانبردار) خـويـش گـردان ، و مـنـاسـك مـا(و آداب عـبـادت و راه و روش آن ) را بـه مـا بـيـاموز و بر ما بـبـخـشـا(وما را تحت عنايت خويش قرار ده ) كه تو بخشنده و مهربانى ؛ پروردگارا ميان فـرزنـدان مـا پـيغمبرى از خودشان برانگيز كه آيات تو را برايشان بخواند و كتاب و حكمت به آن ها بياموزد كه براستى تو عزيز و فرزانه اى .(340)
خداى بزرگ نيز عملشان را مقبول درگاه خويش قرار داد، فرزندانشان را مسلمان گرداند، مناسك و آداب حج و ساير آداب عبادت را به ايشان آموخت و پيغمبر بزرگوارى از جنس خود آنـان مـيـانـشان مبعوث فرمود تا آيات الهى را برايشان بخواند و علم و كتاب و حكمت به ايشان بياموزد.
در حديثى است كه رسول خدا فرمود:
انا دعوة ابى ابراهيم ؛ من همان دعوت و خواسته پدرم ابراهيم هستم .(341)
بـديـن تـرتيب بناى خداپرستى به دست قهرمان يكتاپرستى و فرزند بزرگوارش در سـرزمـيـن مـكه بنا شد و ابراهيم ماءمور شد تا مردم را به طواف و زيارت آن خانه دعوت كند و متن فرمان الهى در اين باره اين بود:
و مـردم را به اداى مناسك حج اعلام كن تا مردم پياده و سواره از هر راه دورى به سوى تو آيند، تا در آن جا شاهد منافع خويش باشند و نام خدا را در روزهايى معين ياد كنند كه ما از حيوانات زبان بسته روزيشان داديم پس از آن ها بخورند و به درمانده فقير بخورانند، سـپـس از احـرام خـويش بيرون آيند و به نذرها و پيمان هاى خويش وفا كنند و طواف خانه كعبه را به جا آرند.(342)
ابـراهـيـم فـرمـان الهـى را بـه مردم ابلاغ كرد و مناسك حج را به آن ها ياد داد و تا زمان ظـهـور اسـلام مـردم حـج بـه جـا مـى آورنـد، ولى طـىّ سال ها، پيرايه هايى بر آن بسته بودند.اسلام كه آمد آن پيرايه ها و خرافاتى را كه اعـراب بـر آن بـسـتـه بـودنـد، از بـيـن بـرد و همان دستورهاى اوّليه ابراهيم را كه به فرمان الهى به مردم ابلاغ كرده بود، برجاى نهاد و به صورت فريضه بر مردم واجب نمود.
ادامه داستان و موضوع پوشش خانه كعبه
شـيـخ كـليـنـى و صـدوق (ره ) با كمى اختلاف ، دنباله داستان را از امام صادق (ع ) بدين مـضـمون نقل كرده اند: هنگامى كه بناى خانه كعبه به پايان رسيد، براى آن خانه دو در سـاخـتـنـد كـه يـكـى بـراى ورود و در ديگر براى خروج بود. در ضمن براى آن درها نيز آسـتـانـه اى ساختند و حلقه اى نيز برآن آويختند، ولى درها و خانه پرده نداشت . تا اين كـه اسـمـاعـيـل زنـى از قـبـيـله حـمـيـر گـرفـت . او زنِ عـاقـله اى بـود وقـتـى اسـمـاعـيل براى تهيه آذوقه به طايف رفت ، اودر مكه بود. روزى پيرمردى را ديد كه با سـروروى گـردآلود از راه رسـيد و از او سؤ الاتى كرد و در ضمن از حالشان پرسيد. او در پـاسـخ ، خـوبـى حـالشـان را بـه اطـلاع وى رسـانـيـد و سـپـس از حـال خـصـوصـى آن زن سـؤ ال كـرد و او هـمـان پـاسـخ را داد. بـه دنبال آن پرسيد: تو از چه طايفه اى هستى ؟
زن در پاسخ گفت : من زنى از قبيله حمير هستم .
پـيـرمـرد نـامـه اى بـه آن زن داد و گـفـت : وقـتـى شـوهرت آمد، اين نامه را به او بده ، و خداحافظى كرد و از مكه خارج شد.
اسـماعيل از طايف برگشت و آن زن نامه را به او داد. وقتى خواند گفت : دانستى آن پيرمرد كـه بـود؟ پـاسـخ داد: نـه ، مـرد خـوش سـيـمـايـى بـود كـه بـه تـو شـبـاهـت داشـت . اسماعيل گفت : او پدر من بود.
زن كه اين حرفت را شنيد گفت : واى بر من .
اسماعيل گفت : چرا؟ مى ترسى جايى از بدن تو را ديده باشد؟
زن گفت : نه ! ولى مى ترسم در حق او كوتاهى كرده باشم .
ايـن واقـعـه گـذشـت تـا روزى آن زن بـه اسـمـاعـيـل گـفـت : آيـا بـر درهاى كعبه پرده اى نـيـاويـزيـم ؟ اسـمـاعـيـل گـفـت :آرى خـوب اسـت . بـه دنـبـال ايـن پـيـشـنـهـاد دو پـرده تـهـيـه كردند و بر درهاى كعبه آويختند. زن كه چنان ديد پـيـشـنـهـاد كرد كه خوب است پرده ديگرى نيز تهيه كنيم و همه ديوارهاى اطراف كعبه را بـپـوشـانيم كه اين سنگ بدنما شده است . اسماعيل با اين پيشنهاد نيزموافقت كرد و آن زن بـه دنـبـال ايـن تـصميم از قبيله خود استمداد نمود و پشم زيادى تهيه كرد و زن هاى قبيله مشغول رشتن آن پشم ها و بافتن آن شدند و هر قطعه اى كه حاضر مى شد، به قسمتى از خـانـه كـعـبـه مى آويختند. وقتى كه هنگام حج و آمدن مردم به مكه شد قسمت زيادى از آن را پـوشـانـدنـد، امـا هـنـوز بـخـشـى از آن بـدون پـوشـش مـانـده بـود. هـمـسـر اسماعيل گفت : خوب است اين قسمت را با حصيرهاى علف بپوشانيم . و همين كار را كردند.
هـنـگـامـى كه اعراب براى زيارت آمدند و آن وضع را مشاهده كردند، گفتند: سزاوارتر آن اسـت كـه بـراى تـعـمـيـر اين خانه ، هديه اى بياوريم . و پس از آن مرسوم شد كه براى خـانـه كـعـبـه هـديـه بـيـاورنـد. وقـتـى مـقـدار زيـادى پول و هدايا جمع شد، آن حصير را برچيده و به جاى آن پرده هايى كشيدند. بدين ترتيب تمام خانه كعبه پوشيده شد.
كعبه سقف نداشت و اسماعيل چوب هايى بدين منظور تهيه كرد و به وسيله آن ها، سقفى بر آن زد و روى آن را با گِل پوشانيد.
اسـمـاعـل و مـردم از نـظـر آب در مـضـيـقه بودند. اين موضوع را به ابراهيم گفتند. او به دستور خداوند مكانهايى را حفر كرد تا به آب رسيد و از اين نظر نيز آسوده خاطر شدند.
اسماعيل از آن همسرش صاحب فرزندى شد، ولى آن فرزند اولاددار نشد. پس از او چهار زن ديـگـر اخـتـيـار كـرد كـه خداوند از هر يك چهار پسر بدو داد كه در مجموع صاحب دوازده يا شانزده پسر شد.(343) ولى در اين حديث نام فرزندانش ذكر نشده است .
امـا در كـتـاب هـاى تـاريـخـى آمـده كـه اسـامـى فـرزنـدان اسـمـاعـيـل بـديـن شـرح بـوده اسـت : نـابـت ،(344) قـيـدار، اءدبيل ، مبسام ، مشماع ، دومه ، مسا، حدار، تيما، يطور، نافيش و قدمه .
در تـاريـخ طـبـرى بـا اخـتـلاف در نـقـل ، ايـن اسـامـى آمـده و گـفـتـه كـه مـادر ايـن دوازده پـسـرسـيـده دخـتـر مـضـاض بـن عـمـرو جـرهـمـى بـوده و نسل عرب به نابت و قيدار مى رسد.(345)
مسعودى مى نويسد: اسماعيل سيزده پسر داشت كه بزرگ ترين آن ها قيدار بود.(346)
در بـحـارالانـوار از كـتـاب قـصـص الانـبـيـاء نـقـل شـده اسـت كـه اسـمـاعـيـل پـس از مـرگ مـادر، زنى از قبيله جرهم گرفت به نام زعله يا عماده و از وى صـاحـب فـرزنـد نـشـد. سـپـس او را طلاق داد و سيده دختر حارث بن مضاض را به همسرى اختيار كرد و از وى صاحب چندين فرزند شد.(347)
ثعلبى گفته كه سيده دختر مضاض بن عمرو جرهمى بود.
طـبـرى هـم هـمـيـن را نـقـل كرده است ، ولى يعقوبى نام اين زن را حيفاء نوشته است ،(348) واللّه اءعلم .
اسماعيل صادق الوعد كيست ؟
در پـايـان داسـتـان اسـمـاعـيـل ، بـد نـيـسـت بـحـثـى نـيـز دربـاره اسـمـاعـيـل صادق الوعد كه در قرآن نامش آمده است بشود، زيرا گروه بسيارى از مفسران و بـه ويـژه مـفـسـران اهـل سـنـت و مـورخـان آن هـا مـعـتـقـدنـد كـه وى هـمـان اسـمـاعـيـل فـرزنـد ابـراهـيـم اسـت و مـسـعـودى نـيـز هـمـيـن را نقل كرده (349)اما در چند روايت از روايات شيعه ، او را پيغمبر ديگرى دانسته و فرموده انـد كـه او اسـمـاعـيـل بـن حـزقـيـل بـوده بـه شـرحـى كـه در ذيل خواهد آمد.
داستان اسماعيل صادق الوعد فقط در يك آيه از سوره مريم آمده كه ترجمه آن اين است :
و در ايـن كـتـاب اسماعيل را ياد كن كه او راست وعده و فرستاده و پيغمبر بود، و چنان بود كـه كـسـان خـود را بـه نـمـاز و زكـات دسـتـور مـى داد و نـزد پروردگار خويش پسنديده بود.(350)
در دو آيـه قـبـل از ايـن آيـه ، خـداونـد داسـتان ابراهيم و اسحاق را ذكر فرموده و سپس نام مـوسـى و هـارون را بـرده و بـعـد ايـن آيـه اسـت . ايـن خـود شـاهـدى اسـت بـر ايـن كـه اسـمـاعـيـل صـادق الوعـد فـرزنـد ابـراهـيـم نـبـوده وگـرنـه مـناسب آن بود كه نام او نيز دنبال نام ابراهيم و قبل از نام موسى برده شود، نه بعد از آن .
به هر صورت در رواياتى كه صدوق (ره ) و ديگران از امام صادق (ع ) روايت كرده اند، آن حضرت فرموده اند كه اسماعيل صادق الوعد كه خداوند نامش را در اين سوره برده است ، اسـمـاعـيـل بـن ابـراهـيـم نـبـوده ، بـلكـه اسـمـاعـيـل بـن حـزقـيـل اسـت و عـلت آن كـه او را صـادق الوعـد خـوانـده اند، اين بود كه با مردى وعده اى گذارد و يك سال تمام در وعده گاه به انتظار آن مرد نشست .(351)
در حـديـثـى است كه خداوند او را براى هدايت قوم خوش به نبوت مبعوث فرمود و قوم وى در صـدد آزارش بـرآمـده و پـوسـت صورت و سرش را كندند. خداى تعالى فرشته اى را به كمك وى فرستاد و آن فرشته نزد وى آمد و بدو گفت : خداى بزرگ مرا به يارى تو فرستاده ، اكنون بگو كه تا با اين مردم چه كنم ؟
اسـمـاعـيـل فـرمـود: مرا به كمك تو نيازى نيست و من در اين مصيبت از ساير پيغمبران الهى پيروى كرده و صبر مى كنم .(352)
در حديث ديگرى است كه گفت : به فريند پيغمبر آخرالزمان تاءسّى مى كنم .(353)
وفات اسماعيل ذبيح و محل دفن آن حضرت
دربـاره مـدت عـمـر اسـمـاعيل در هنگام مرگ و مدفن آن حضرت در روايات اختلاف است . اكثر اهـل سـنت عمر آن حضرت را 137 سال (354) ذكر كرده اند، چنان كه در تورات نيز اين گـونـه نـقـل شـده اسـت و نـيـز نـقـل شـده كه محل وفات آن حضرت در فلسطين است ، ولى مـورخـان عـرب ، مـحـل وفـات آن حـضـرت را مـكـه ذكـر كـرده و محل دفن او را نيز در حِجر اسماعيل ذكر نموده اند.(355)
ابـن اثـيـر گـفـتـه كـه عـمـر اسـمـاعـيـل چـنـان كـه گـفـتـه انـد، 137 سـال بـود و خـداونـد عـرب را از دو فـرزند اسماعيل قيدار و نابت پديد آورد. وقـتـى مـرگ اسـمـاعيل فرا رسيد، به برادرش اسحاق وصيت كرد كه دخترش را به عيصو فرزند اسحاق بدهد. وصيت ديگرش آن بود كه گفت : مرا در كنار قبر مادرم هاجر در حِجر به خاك بسپار.(356)
عـمـر آن حـضـرت در بـرخـى از روايـات شـيـعـه 137 سـال (357) و در روايـتـى كـه صـدوق از رسـول خـدا روايـت كـرده ، 120 سـال ذكـر (358) شـده اسـت و مـسـعـودى نـيـز در اثـبـات الوصـيـه هـمـيـن را نـقـل كـرده اسـت . مـدفـن آن حـضـرت را عـمـومـا هـمـان حـجـر اسماعيل ذكر فرموده اند.(359)
10: اسحاق (ع )
بشارت به ولادت اسحاق
فـرزنـد ديـگـر ابـراهـيـم كـه نـامـش در قرآن كريم ذكر شده ، اسحاق است . در روايات ، اسـحـاق پنج سال كوچك تر از اسماعيل و محل ولادتش شام است . مادرش ساره همسر رسمى ابراهيم و دختر خاله آن حضرت است .
داستان بشارت ولادت اسحاق كه به وسيله فرشتگان الهى به ساره و ابراهيم داده شد، در چـنـد جاى قرآن ذكر شده است : سوره هاى هود، حجر و ذاريات ؛ البته در سوره عنكبوت نـيز اشاره اى بدان شده است . و در سوره حجر و ذاريات نيز اسحاق ذكر نشده و تنها نام بشارت به ابراهيم يا بشارت به آمدن فرزندى دانا براى آن حضرت ذكر شده .
و از ايـن رو درباره فرزندى كه خداوند به آمدنش بشارت داده ، اختلاف است و در بعضى روايـات ، بـشارت به آمدن اسماعيل ذكر شده ، از اين رو برخى گفته اند كه اين بشارت چـند بار اتفاق افتاده است : يك بار اسماعيل ذكر شده ، از اين رو برخى گفته اند كه اين بـشـارت چـنـدبـار اتـفـاق افـتـاده اسـت : يـك بـار بـه اسـمـاعيل و بار ديگر به اسحاق و شايد سبب آن (چنان كه در برخى از روايات هست ) اين بـوده كـه خـداى تعالى مى خواست اين بشارت را ضمن خبرنابودى قوم لوط به ابراهيم بدهد تا تسليتى براى او باشد، زيرا خبر نابودى ايشان براى ابراهيم خبر ناگوارى بود.
امـا داسـتـان بـشـارت بـه ولادت اسـحـاق در سـوره هـود بـا تفصيل بيشترى ذكر شده كه ترجمه آن چنين است :و همانا فرستادگان ما با نويد نزد ابـراهيم آمدند و بدو سلام گفتند و او هم سلام گفت و طولى نكشيد كه گوساله بريانى (براى پذيرايى آنان ) آورد، و چون ديد كه دستشان به سوى آن دراز نمى شود آن ها را نـاآشـنـا شـمـرد و ترسى در دلش جاى گرفت ، فرستادگان بدو گفتند: نترس كه به سـوى قـوم لوط فـرسـتـاده شـده ايـم ، زنـش (در آن حـال ) ايـسـتـاده بـود و بخنديد، ما(به وسيله همان فرستادگان )آن زن را به اسحاق واز پى او با يعقوب مژده داديم ، زن با تعجب گفت : واى بر من چگونه خواهم زاييد با آن كه پـيـرزنـى هستم و اين شوهرم نيز مردى پيروفرتوت است براستى كه اين داستان شگفت انـگـيـزى اسـت ، بـدو گـفـتـند: از كار خدا تعجب مى كنى كه رحمت و بركت هاى او بر شما خاندان (شامل ) بوده و براستى كه خدا ستوده و بزرگوار است .(360)
خداى تعالى چند تن از فرشتگان را - كه برخى از مفسران آن ها را نه تا يازده نفر ذكر كرده اند و جبرئيل ، ميكائيل و اسرافيل نيز از آن ها بودند- ماءمور نابودى قوم لوط كرد و به آن ها دستور داد كه ابتدا نزد ابراهيم بروند و ولادت اسحاق را به وى بشارت دهند و سپس به دنبال ماءموريت خويش رهسپار گردند.
علت اين دستور نيز - طبق برخى از تواريخ - آن بود كه ابراهيم بسيار مهمان دوست بود و پـيـش از ايـن در حديث كتاب كافى گذشت كه هرگاه ميهمان نداشت به سراغ او از خانه بـيـرون مـى رفـت تـا ميهمانى بيابد وارد نشده و او ناراحت بود. ناگهان ميهمانانى خوش سـيـمـا و زيـبـاروى را مـشـاهـده كـرد كـه بـروى وارد شـدنـد. ابـراهـيـم خـوشـحـال شـد و بـا خـود گـفـت : بـايـد خـدمـت كـارى ايـنـان را خـود انـجـام دهـم . بـه دنبال اين تصميم برخاست و گوساله اى را - كه مطابق برخى از روايات جز آن در خانه اش چـيـزى نـبـود- ذبـح كـرد و پـس از بريان كردن براى ميهمانان آورد. خود نيز در پيش روى آنان نشست و به خوردن غذا مشغول شد.
امـاضـمـن خـوردن ، مـتـوجـه شـد كه آن ها به غذا دست نمى زنند، از اين رو وحشتى در دلش افـتاد و چنان كه برخى گفته اند و در روايتى هم ذكر شده ، ترسيد كه مبادا آن جوانالن نـيرومند در دلش افتاد و چنان كه برخى گفته اند و در روايتى هم ذكر شده ، ترسيد كه مبادا آن جوانان نيرومند كه شبانه به خانه او آمده اند، قصد آسيب رساندن به او يا دزدى داشـتـه بـاشـند، امّا وقتى مشاهده كرد كه غذا نمى خورد، دانست كه آن ها فرشته اند، ولى تـرسـيـد كـه مـبـادا بـراى عـذاب قـوم او آمـده بـاشـنـد. بـه هـر حال ترس خود را به آنان اظهار كرد.
فرشتگان كه دانستند ابراهيم از آن ها بيمناك شده ، خود را به او معرفى كردند و ترس او را بـرطـرف سـاخـتـه و مـاءمـوريـتـشـان را بـه اطـلاع وى رسـانـيـدند، سپس مژده ولادت فرزندى دانا را بدو دادند.
ابراهيم در كمال تعجب گفت :آيا پس از آن كه من پير شده ام (361) واميد فرزند دار شـدن در مـن نـيـسـت مـرا بـه فـرزنـدى بـشـارت مـى دهـيد؟(362) فرشتگان گـفـتـنـد:تـو را به حق بشارت مى دهيم .(363) و اين موضوع تحقق خواهد يافت و تو از نوميدان مباش .
ساره ايستاد بود. وقتى اين بشارت را شنيد، خنديد و چنان كه در حديثى از امام باقر(ع ) نـقـل شده و برخى از مفسران هم گفته اند، خنده اش از تعجب بود كه چگونه در جوانى كه به اميد بچه دار شدن آن ها اميد مى رفت ، داراى فرزند نشدند و اكنون كه به سن پيرى رسـيـده انـد، خـداونـد بـدان ها فرزندى مى دهد، زيرا از سن ساره در آن وقت - به اختلاف روايات - 98 يا 99 سال گذشته و ابراهيم نيز 100 يا 120 ساله بود.
ولى فـرشـتـگـان گذشته از اسحاق به فرزند او هم - كه نامش يعقوب بود - مژده دادند كه باقى خواهد ماند و داراى فرزند و نسل خواهد شد.
سـاره مـانند ابراهيم از تعجب گفت :واى بر من چگونه من داراى فرزندى مى شوم با آن كه پيرزنى هستم و شوهرم نيز پيرى فرتوت است .(364)
سـاره پـس از ايـن بـشـارت ، بـه اسـحاق حامله شد. پس از گذشت دوران آبستنى ، اسحاق مـتـولد شد و باگذشتن روزها و شب ها اندك اندك بزرگ شد و رونق تازه اى به زندگى آن ها بخشيد.
از ايـن جـا بـه بـعـد در قـرآن كـريـم و روايـات اهـل بـيـت - كـه اسـاس نقل ما در اين كتاب است - درباره زندگى و ازدواج اسحاق چيزى ذكر نشده ، ولى در برخى از تـوايـخ چـون تـاريـخ طـبرى و كامل و هم چنين در تورات كنونى مطالبى ذكر شده كه صرف نظر از اختلافاتى كه در آن ها به چشم مى خورد، موضوعاتى هم كه شايد مناسب با شاءن انبياى الهى نباشد ذكر شده و چون از نظر ما اعتبارى نداشت بهتر آن ديديم كه از نـقـل آن هـا خـوددارى كنيم و به طور اختصار به برخى از آن چه در بحث هاى آينده مورد نـيـاز و هـم چـنـيـن مورد اتفاق تاريخ نويسان است و با داستان هاى بعدى هم ارتباط دارد، اشاره كنيم .
نـوشـتـه انـد كـه چـون ابراهيم به سنّ پيرى رسيد به لعاذر - كه سرپرستى خـانـواده او را بـه عـهده داشت - سفارش كرد كه براى پسرش اسحاق از كنعانيان - كه در فـلسـطـيـن بـودنـد - هـمـسـرى بـرنـگـزيـنـد و هـمـسـر او را از مـيـان فـامـيـل خـود انـتـخـاب كـنـد. لعـاذر نـيـز طـبـق وصـيـت ابـراهـيـم رفـقـه دخـتـر بتوئيل بن ناحور را براى همسرى اسحاق برگزيد و اسحاق از او صاحب دو پسر به نام هاى عيص و يعقوب - كه دوقلو بودند- شد.
اسحاق ، عيص را بيش از يعقوب دوست مى داشت و رفقه به يعقوب علاقه بيشترى داشت . عـيـص پـس از اين كه بزرگ شد، نزد عمويش اسماعيل رفت ودختر او را كه نامش بسمه بـود و بـه هـمـسـرى بـرگـزيـد و يـعـقـوب بـراى ازدواج نـزد دايـى خود ليان بن بتوئيل رفت و با دخترش ليا ازدواج كرد و از وى صاحب هفت فرزند شد. بعد ليا از دنيا رفت و يعقوب خواهر او راحيل را به همسرى اختيار كرد و يوسف و بنيامين را نيز راحيل براى او به دنيا آورد كه شرح آن پس از اين خواهد آمد.
مدت عمر و محل دفن اسحاق و مادرش ساره
بـيـشـتر مورخان عمر اسحاق را 180 سال (365) نوشته اند، ولى ابن اثير عمر ايشان را 160 سال ذكر كرده است .(366)
مـدفـن آن حـضـرت نـيـز در حـبـرون - كـه اكـنـون بـه شـهـر خـليـل الرحمان موسوم است - مى باشد. چنان كه قبر مادرش ساره نيز همان جاست . مورخان عمر ساره را هنگام مرگ 127 سال نوشته اند.
فرزندان و زنان ديگر ابراهيم (ع )
در قـرآن كـريـم از سـايـر فـرزنـدان ابـراهـيـم نـامـى بـرده نـشـده و در روايـات اهـل بـيـت نـيـز چـيـزى نـيـافـتـيـم ، ولى در تـاريـخ طـبـرى و كامل ابن اثير نام دو فرزندان ديگرى نيز براى ابراهيم ذكر شده است :
يـكـى زنى است به نام قطوار (يا قطوره ) دختز يقطان (يا يقطن ) كه گفته اند: ابراهيم پـس از مـرگ سـاره بـا وى ازدواج كـرد و آن زن ، شش ‍ فرزند براى ابراهيم به نام هاى زمران ، يقسان ،(367)، مديان (368)،مدان ، يسبق (369) و سرح (370) آورد. كه نـام ايـن زن و فـرزنـدان او در تـورات نـيـز (صـحـاح 25 از سـفـر تـكـويـن ) نقل شده است . طبرى و ابن اثير گفته اند: مردم مدين و قوم شعيب پيغمبر از فرزندان همين مدين فرزند ابراهيم هستند.(371)
همسر ديگرى را كه طبرى و ابن اثير به نقلى براى ابراهيم ذكر كرده اند، زنى است به نـام حـجـور (يـاحـجـون ) دخـتـر اءرهـيـر(يـا اهـيـر)(372) و طـبـرى نقل كرده كه از آن زن نيز خداوند پنج پسر به نام هاى : كيسان ، شورخ ، اءميم ، لوطان و نافس به ابراهيم عنايت كرد.
11: لوط(ع )
در داستان مهاجرت ابراهيم از زادگاه خود اءوركلده ، اشاره شد كه لوط از كسانى بود كه به ابراهيم ايمان آورد و همراه وى به فلسطين مهاجرت كرد.
در نـسـب لوط و نـسـبـت وى بـا ابـراهـيم اختلاف است . جمعى او را برادر زاده ابراهيم يعنى فرزند هاران بن تارخ مى دانند. قول ديگر آن است كه گفته اند: لوط پسرخاله ابراهيم و بـرادر سـاره همسر آن حضرت بوده ودر چند حديث نيز - كه پيش از اين ذكر كرديم - اين قـول نـقـل شـده اسـت . بـرخـى هـم مـانـنـد مـسـعودى لوط را خواهر زاده ابراهيم دانسته و مى گويند: ابراهيم دايى لوط بوده است .
از وضـع زنـدگـى لوط قـبـل از مـقـام رسـالت و مـاءمـوريـت به تبليغ مردم شهر سدوم و شـهـرهـاى مـجـاور آن ، در قـران و رويـات بـه طور مشروح ، چيزى ذكر نشده جز آن كه در روايـت نـوادر راونـدى از امـام هـفـتـم از پـدرانـش از رسول خدا روايت شده كه آن حضرت فرمود: نخستين كسى كه در راه خدا جهاد كرد، ابراهيم خـليـل بـود كه چون لوط به دست روميان اسير شد، آن حضرت از شام بيرون رفت و لوط را از اسارت نجات بخشيد.
امـا در تـورات نـقل شده كه لوط پسر هارون و برادر زاده ابراهيم بود و با آن حضرت از اءوركـلده بـيـرون آمد و با وى به كنعان و مصر سفر كرد. پس از بازگشت از مصر وقتى مـيـان شـبـانان وى و شبانان ابراهيم زد و خورد در گرفت ، لوط از ابراهيم جدا شدو كمى بعد به دست مهاجمان اسير گرديد و ابراهيم او را از اسارت نجات داد.
شهرهاى قوم لوط و اعمال آن ها
نـام لوط در 14 سوره از قرآن كريم ذكر شده كه در 11 سوره از آن ها نام قوم او و بحث و گـفـت وگـوى آن حـضـرت بـا آن هـا نـيـز بـه اجـمـال و تـفـصـيـل آمـده اسـت . آن 14 سـوره عـبـادت اسـت از: اعـراف ، هود، انعام ، حج ، شعرا، حجر، نمل ، عنكبوت ، ص ، ق ، قمر، تحريم ، انبياء و صافات و به جز صافات ، تحريم ، و انعام ، در سوره هاى ديگر نام قوم لوط نيز ذكر شده است .
بـراى فـهـم آيـات روايـاتـى كـه در ايـن زمـيـنـه رسـيـده و نـيـز طـريـقـه اسـتـدلال آن حـضـرت بـا قـوم خـود، احـتـيـاج بـه دانـسـتـن وضـع اجـمـالى آن مـردم و اعـمـال و رفـتـارشان داريم ، از اين رو لازم است اشاره اى به زندگى قوم لوط و شهر و ديار آن ها و موقعيت لوطِ پيغمبر ميان آن ها بشود.
دربـاره شـهـر و مـسكن قوم لوط در تواريخ و هم چنين در روايات اختلاف است . معروف است كه آن ها در شهرى به نام سدوم در سرزمين فلسطين و مابين مدينه و شام سكونت داشتند و لوط پـيـغـمبر نيز در همان شهر سكونت داشت ، اما در حديثى كه كلينى (373) و صدوق (ره )(374) روايت كرده اند، امام صادق (ع ) فرمود: شهرهاى آن ها چهار شهر به نام هاى سدوم ، صديم ، لدنا و عميرا بود.
طـبـرسـى (ره ) نـقـل كرده كه قوم لوط چهار شهر داشتند كه مؤ تفكات نيز ناميده شـده اسـت . و آن هـا عـبـارت بـودنـد از شـهرهاى سدوم ، عامورا، دوما و صبواءيم كه سدوم بزرگ تر از همه آن ها بود و لوط هم در آن شهر زندگى مى كرد.(375)
مـسـعـودى گـفـتـه اسـت كـه آن هـا پنج شهر به نام هاى : سدوم ، عمورا، اءدوما، صاعورا و سابورا بود.(376)
ابـن اثـيـر نـيـز هـمين را ذكر كرده ، لكن نام شهرها را سدوم ، صبعه ، عمره ، دوما، صعوه گفته است .(377)
طـبـرى از قـتـاده نـقـل كـرده كـه شهرهاى مزبور سه شهر بود كه به همه آن ها سدوم مى گفتند. در جاى ديگر آمده كه آن ها پنج شهر بود به نام هاى صبعه ، صعره ، عمره ، دوما و سدوم كه بزرگ ترين آن ها بود.(378)
امـا اعـمـال زشـت و كـارهـاى بـد آن ها بسيار بود كه قرآن به بعضى از آن ها تصريح و بـرخـى را هـم بـه طـور اشـاره بـيـان فـرمـوده اسـت . از جـمـله كـارهـاى ايـشـان ، عـمل زشت لواط بود كه طبق روايات ، پيش از آن چنين عملى در دنيا سابقه نداشت و نخستين كـسـى هـم كـه ايـن عـمـل را بـدان هـا يـاد داد شـيـطـان بـود، كـه بـه تفصيل خواهد آمد.
هـم چـنـيـن آن ها راه زنى مى كردند و مسافران آن چند شهر را به انواع مختلف لخت نموده و امـوالشـان را بـه يـغـمـا مـى بردند و انواع آزارها و رسوايى ها را نسبت به آن ها روا مى داشتند.
طـبـرسـى (ره ) در تفسير آيه و تقطعون السبيل در سوره عنكوبت ذكر كرده است كه قـوم لوط پـاى مـردم را بـا عـمل زشت لواط از شهرهاى خود بريدند، زيرا هركس را كه از شـهـرشـان عـبـور مـى كـرد، او را هدف قرار داده و هر كدام سنگى به طرف او پرتاب مى كـرد. هـر يـك از سـنـگ هـا كـه بـه او اصـابـت مـى كـرد، آن مـسـافـر مـال كـسـى بـود كـه آن سـنـگ را پـرتـاب كـرده بـود. صـاحـب سـنـگ مـال او را مـى گـرفت و با او لواط مى كرد و سه درهم نيز به عنوان غرامت از وى دريافت مى كردند و اين حكم قاضى آن ها بود كه چنين حكمى را صادر مى كرد!(379)
از جمله كارهاى بسيار زشتى كه قرآن در همان سوره با ذكر جمله وتاتون فى ناديكم المنكر يعنى در مجلستان اعمال زشت انجام مى دهيد. كنايه وار بدان اشاره كرده اسـت ، امـا اهـل تـفـسـيـر و مـورخـان تـصـريـح كـرده انـد، كـه مـنـظـور هـمـان عـمـل لواط و سـايـر اعـمال زشت بود كه آشكارا در حضور يك ديگر انجام مى دادند و از هم ديگر شرم نمى كردند.
خلاصه انواع كارهاى ناشايست را در نهان و آشكار انجامى مى دادند و هيچ شرمى و حيايى از هـم نـداشـتـنـد. طـبـرسـى (ره )(380) در ذيـل هـمـيـن آيـه قـولى نـقل كرده كه مجالس آن ها مشتمل بر انواع كارهاى زشت و قبيح بود؛ مانند: دشنام و سخنان ركـيـك ، پـس گـردنـى زدن ، قـمـار، شلاق زدن ، سنگ پرانى ، نواختن تار و تنبور، كشف عورت و لواط.
هم چنين طبق نقل طبرى (381) و مورخان ديگر و برخى از روايات ، در حضور يك ديگر و در مجالس علنى ضرطه مى دادند.
صـدوق (ره ) در كـتـاب خـصـال از امـيـرمـؤ مـنـان روايـت كـرده كـه شـش عمل ميان اين امت ، از اخلاق قوم لوط است : مهر بازى ، تلنگر(ياپرتاب سنگ هاى ريز با سرانگشت به سوى مردم )، جويدن سقز(يا آدامس )، بلند كردن جامه ها به خاطر بزرگى كردن و تكبر، بازگذاشتن تكمه قبا و پيراهن .(382)
هـم چـنين از امام باقر(ع ) از رسول خدا(ص ) روايت كرده كه آن حضرت در روايتى فرمود: قوم لوط مردمى بودند كه از غائط و مدفوع و نيزاز جانبت خود را پاك نمى كردند (يعنى غسل جنابت و تطهير نمى كردند). مردمانى بخيل و خسيس به طعام و خوراك بودند.(383)
عـبـدالوهـاب نـجـّار در كـتـاب قـصـص الانـبـيـاء خـود، داسـتـانـى از قـوم لوط نـقـل كـرده كـه ستم فراوان و بيدادگرى ميان طبقات مختلف آن ها از اين داستان به خوبى مـعـلوم مـى شـود. وى مـى گـويـد: در يكى از كتاب هاى عبرى در وصف قوم لوط خواندم كه نـوشـتـه بـود: زمـانـى سـاره - هـمسر ابراهيم خليل الرحمان - لعاذر را كه بزرگ غلامان ابراهيم بود به شهر سدوم فرستاد تا از سلامتى لوط براى او خبر بياورد. لعاذر به دنـبـال دسـتـور سـاره بـه سدوم رفت . وقتى وارد آن شهر شد، مردى جلوى او را گرفت و بدون مقدمه سنگى بر سرش زد و خون زيادى از جاى آن بريخت . سپس همان مرد گريبان لعـاذر را گـرفـتـه و مدّعى پاداش خود شد و گفت : اگر اين خون ها در بدن تو مى ماند، بـه تـو زيـان مـى زد و چـون مـن ايـن زيـان را از تـو دور كـرده ام ، مـسـتـحق پاداش هستم . سـرانـجام پس از گفت وگو قرار شد نزد قاضى شهر سدوم بروند. هنگامى كه نزد وى رفـتـنـد، او نـيـز بـه نفع آن مرد حكم داد و به لعاذر گفت : بايد مزد اين مرد را بدهى كه سبب شده تا زيانى از تو دور شود و خون تو برزمين بريزد!
لعـاذر كـه ايـن جريان را مشاهده كرد و حكم ظالمانه قاضى و ستم آن مرد را ديد، عصبانى شد و بى درنگ سنگى برداشت و بر سرقاضى زد و سراو را شكست و خون او را بريخت . سـپس به قاضى گفت : اكنون آن مزدى را كه من براى ريختن خونت از تو طلبكارم ، به جاى مزدى كه اين مرد سدومى از من طلبكار است به او بده !
نـجّار پس از نقل اين داستان مى گويد:من پيش از اين كه داستان فوق را بخوانم اين شعر معرّى را كه مى گويد:

واىّ امرى فى النّاس القى قاضيا

ولم يمض احكاما لحكم سدوم

خـوانـده بـودم ولى مـعـناى آن را نفهميده بودم و نمى دانستم منظورش از سدوم در اين شعر چيست و چون اين داستان را خواندم معناى آن را فهميدم .(384)
بـارى داوران سـدوم بـه بـى دادگـرى مـشـهـور بـوده انـد و در امـثـال عرب نيز آمده است كه گفته اند: فلان اجور من قاضى سدوم . يعنى فلان بى دادگرتر از قاضى سدوم است . در ادبيات فارسى نيز در يوسف و زليخاى طغان شاهى آمده است :

بود داوريمان چو حكم سدوم

همانا شنيدستى آن حكم شوم

كه در شهر خائن شد آهنگرى

بزد قهرمان گردن ديگرى

از جمله احكام ستم گرانه اى كه از آن ها نقل كرده اند، اين بود كه اگر به كسى ستم مى شـد قـاضـى دستور مى داد چهار درهم از آن شخص ستم ديده به عنوان جريمه بگيرند يا اگـر كـسى مثلا شكايت مى كرد كه فلان كس گوش خر مرا كنده است ، قاضى مى گفت كه خـرت را بـه او بسپار تا آنقدر نگاه دارد كه گوشش برويد و نيز اگر مردى شكايت مى كرد كه فلانى زمن مرا آنقدر زده است كه بچه انداخته ، قاضى مى گفت كه زنت را به او بـده تـا نـزد خـود نگه دارد و خرجش بدهد تا بچه ديگرى از آن مرد بياورد و آن بچه را بـه جـاى بـچـه خـودت نـزد تـو آورد. بـه هـرصـورت مـردم آن نـاحـيـه به انواع ظلم ها، انحرافات ، اعمال زشت و كارهاى بيهود و قضاوت هاى ظالمانه آلوده و مبتلا بودند تا اين كـه لوط پـيـغـمـبـر بـه مـيان آن ها آمده و به تبليغ و ارشاد ايشان همت گماشت و رسالت دشوار خود را ابلاغ فرمود.
لوط ميان مردم شهر سدوم
در ايـن كه چگونه و به چه علت لوط پيغمبر به ميان آن مردم رفت و آيا رفتن آن حضرت بـدان شـهـر بـه درخواست مردم آن جا يا ساير نواحى بوده يا اين كه لوط از طرف خداى تـعـالى و ابـراهـيـم خـليـل مـاءمور شد تا براى ارشاد و اصلاح آن مردم به سدوم برود، اختلاف است .
على بن ابراهيم در تفسير خود روايت كرده است كه ابراهيم در سرزمين شام فرود آمد و مردم آن جـا را بـه پـرسـتـش خـدا و ديـن حـق دعـوت كـرد. در هـفـت فـرسـنـگـى او شـهـرهاى آباد وپُرخيروبركتى بود كه سر راه كاروانيان قرار داشت و هر كس از آن جا عبور مى كرد، از درخت ها و كشاورزى آن ها استفاده مى كرد. اين مسئله بر اهالى آن جا گران آمد و درصدد چاره بـرآمـدند تا اين كه شيطان به صورت پيرمردى نزدشان آمد و گفت : عملى به شما ياد مـى دهم كه اگر آن را انجام دهيد، ديگر كسى به شهرهاى شما نيايد! مردم پرسيدند: اين چه كارى است ؟ شيطان گفت : هر كس از اين جا عبور كرد با او لواط كنيد و جامه هايشان را بـيـرون آوريـد. پـس از ايـن دسـتـور، خـودش به صورت پسرى زيباروى نزد آن ها آمده و ايشان با وى لواط كردند و از اين كار خوششان آمد. سپس بامردان و پسران ديگر نيز اين عـمل را انجام دادند تا به تدريج اين كار زشت در ميانشان رواج يافت و مردان به مردان و زنان به زنان اكتفا مى كردند.
مـردمِ ديگر (يعنى نيكان از همان مردم ) به ابراهيم شكايت بردند. ابراهيم نيز براى پند و انـدرز دادن ، لوط را نـزد ايـشـان فـرسـتـاد. وقـتى لوط را ديدند از وى پرسيدند: تو كيستى ؟ گفت : من پسرخاله ابراهيم هستم كه پادشاه او را در آتش انداخت ، ولى آتش در وى كارگر نشد و خدا آن را بروى سرد نمود و او اكنون در نزديكى شما سكونت گزيده است ، پس از خدا بترسيد و اين كارها را نكنيد كه خدا شما را هلاك و نابود مى كند.
وقـتـى كـه قـوم لوط سـخـنان آن حضرت را شنيدند، جرئت آزار او را پيدا نكردند و از وى ترسيدند و از آزارش دست برداشتند. لوط ميانشان سكونت گزيد و هرگاه شخص غريبى مـى ديـد، لوط او را از دست آن مردم نجات مى داد تا اين كه با آن ها ازدواج كرد و دخترانى پيدا نمود.
از مـتـن حـديـث مـعلوم مى شود كه رفتن لوط به آن ديار به درخواست يا شكايت مردم بوده است .(385)
از حديث كلينى كه در روضه كافى روايت كرده (و پيش از اين بخش عمده آن را در احوالات حـضرت ابراهيم نقل كرديم )استفاده مى شود كه لوط هنگام ورود به شام در همان شهرهاى سـدوم و مـيـان قـوم لوط سـكـونـت اخـتـيـار كـرد و هـنـگـامـى كـه ديـد مـردم بـه آن اعمال زشت مبتلا هستند، به پندواندرز آن ها اقدام كرد و هم چنان بود تا منجرّ به هلاكت قوم لوط گرديد.
بـه هـر ترتيب مسلّم است كه حضرت لوط با آن مردم خويشاوندى نداشت و به جز همسرى كـه از آن هـا گـرفـت ، ارتـبـاط و نـسبتى ميان آن ها نبود و لوط به درخواست مردم يا روى انـجـام مـاءمـوريـت الهـى بـه آن جـا آمـده بـود. از ايـن رو رسـول خـدا در حـديـثـى كه صدوق از آن حضرت روايت كرده فرمود: لوط از آن مردم نبود، بـلكـه مـيـان آن هـا آمـده بـود و عـشـيـره و فـامـيـلى در بين ايشان نداشت و (چون ديد به آن اعـمـال دسـت زده اند) آن ها را به خداى عزوجل دعوت كرد و از كارهاى زشت بازشان داشت ، ولى مردم بدو ايمان نياورده و سخنش ‍ را نپذيرفتند.(386)
علت شيوع لواط در قوم لوط