بـارى ، ابـراهـيـم بـادلى سـرشـار از ايـمـان به حق ، روحى آرام و مطمئن و چهرهاى خندان بـدون هـيـچ بـيـم و هـراس خـود را تـسليم آتش - و در حقيقت تسليم رضاى حق - كرد و به سـوى جـبرئيل امين يعنى بزرگ ترين فرشته درگاه حق نيز دست حاجت دراز نكرد و بدين وسـيله عالى ترين درس مردانگى ، توكل و عزت نفس را تا قيامت به فرزندان آدم آموخت . عـجـيـب آن اسـت كـه در بـعـضـى از نـقـل هـا آمـده كـه در آن روز از عـمـر ابـراهـيـم شـانـزده سال بيش نگذشته بود و به اصطلاح جوانى نورس بود!(280)
نمرود و آزر چه ديدند؟
در تـواريـخ و روايـات آمـده اسـت كـه نمرود دستور داد كه در آن نزديكى ساختمان بلندى بـراى او بـسـازند تا از آن جا كيفيت سوختن ابراهيم را تماشا كند و هنگامى كه ابراهيم را بـه هـوا پـرتـاب كـردند، آزر را نيز همراه خود به بالاى آن بنابرد. ناگهان برخلاف انـتـظـار و بـا كـمـال تـعـجـب ديـد كه ابراهيم به سلامت ميان آتش نشسته و آن محوطه به صـورت بـاغ سـرسـبز و خرمى درآمده و ابراهيم با مردى كه دركنار اوست به گفت وگو مشغول است . نمرود رو به آزر كرد و گفت : اى آزر! بنگر كه اين پسر تو تا چه حدّ پيش پروردگارش گرامى است .(281)
و در نقل ديگرى است كه چون نمرود آن منظره را ديد فرياد زد:
من اتّخذ الها فليتّخذ مثل اله ابراهيم ؛
هـركـس مـعـبـود و خـدايـى بـراى خـود انـتـخـاب مـى كـنـد، بـايـد مـعـبـودى مثل خداى ابراهيم براى خود برگزيند.
و سخن حق بى اختيار برزبانش جارى گرديد.
خداى تعالى ماجرا را با اين بيان نقل فرموده كه گويد:
قلنا يا نار كونى بردا و سلاما على ابراهيم ، فارادوا به كيدا فجعلناهم الاخسرين ؛(282)
بـه آتـش گـفـتـيـم : اى آتش سرد و سالم باش بر ابراهيم ، و اينان درباره او توطئه و نيرنگى داشتند و ما زيان كارشان كرديم .
در سوره صافّات فرموده :
فارادوا به كيدا فجعلناهم الاسفلين ؛(283)
آن ها خواستند نيرنگى درباره ابراهيم انجام دهند و ما آن ها را پست و حقير گردانديم .
مبارزه با بت هاى جان دار
تـا اين جا ابراهيم خليل سرگرم مبارزه با بت هاى بى جان و شكستن آن ها بود كه در اين راه بـا خـطـرهـاى بـسـيـارى مـواجـه شـد و خـداونـد او را حـفـظ كـرد، امـا مـشـكـل فقط اين نبود كه آن مجسمه هاى چوبى وسنگى را از سرراه بردارد و در هم بشكند، بـلكه بت جان دارد و نيرومندترى پيدا شده بود كه به سبب اين كه چند صباحى خداوند، نـيـرو و قـدرتـى بدو داده بود، باد غرور و نخوت در مغز او جاى گرفته و به تدريج خـود را خـداى مـردم خـوانـده بـود و از سـايـر خـدايـانـى كـه مـردم بـه عـبـادتـشـان مشغول بودند، خود را برتر مى دانست و اين بت همان نمرود بود.
شـايـد مـنـطـق او اين بود كه وقتى بنا شد مردم در برابر بت هايى بى جان كه به دست خـود سـاخـتـه انـد سـرتـعـظيم و پرستش فرود آورند، بهتر است اين كرنش را در برابر شـخص جان دار و نيرومندى مثل من انجام دهند و البته تشويق به پرستش بت ها را نيز خود او و نـزديكان و مشاورانش رهبرى مى كردند تا راه را براى پرستش بت هاى جان دار هموار سازند.
اگـر چـه سـرزنـش ابـراهـيـم از بـت پـرسـتـى و پـرسـتـش غـيـرخـدا، شـامـل هـمـه پـرستش هاى غلط مى شود و پرستش نمرود را هم كه يكى از اين پرستش هاى غـلط بـود در بـرمـى گرفت ، اما ابراهيم به صراحت نمى توانست چيزى بگويد و مبارزه خـود را مـتـوجـه او سـازد، پس از ماجراى شكستن بت ها و انداخته شدن ابراهيم در آتش ، اين فـرصـت پـيـش آمـد و ابـراهـيـم بـا نـمـرود روبـه رو شـد. نـوبـت در هم شكستن اين بت هم فرارسيده بود.
در تـواريخ و روايات از كيفيت روبه رو شدن ابراهيم با نمرود بحثى نشده و معلوم نيست در كجا و به چه وسيله اين موقعيت پيش آمد كه حضرت ابراهيم بتواند با چند جمله كوتاه ، نمرود را محكوم و به تعبير قرآن كريم مبهوت و عاجز سازد.
نـمـرودى كـه حـاضـر نـبـود حـتى نام ابراهيم را پيش او ببرند و در جامعه او را به عنوان آشـوب طـلب مـعـرفـى كـرده بود و نمى خواست سايه او را هم در شهر و ديار خود ببيند، چـگـونـه حـاضـر شـد پـيـش روى ابـراهـيـم بـنـشـيـنـد و بـه استدلال او در مسئله خداشناسى پاسخ گويد و خود را آن گونه رسوا و سرافكنده سازد؟ و چه مطلب مهمى پيش آمد كه او را به اين كار واداشت ؟ معلوم نيست .
بـعيد نيست سبب عمده اش شهرت فوق العاده اى بود كه ابراهيم پس از نجات از آتش كسب كرد و نام او به عنوان يك قهرمان مبارزه با بت پرستى و يك انسان برتر در سرتاسر مـمـلكـت پـيـچيد و داستان نجات يافتن او از آتش (آن هم آتش بى سابقه ) به صورت يك مـعـجـزه بـزرگ الهى درآمده و بحث روز شده بود. يعنى اين جريان سبب شد تا نمرود به خـود آيـد و احـسـاس خـطر جدّى براى حكومت يا خدايى خويش كند و به فكر بيفتد تا او را به قصر سلطنتى خويش دعوت كند يا جاى ديگرى را براى اين كار انتخاب كند، تا هم از نـزديـك ابـراهـيـم را بـبـيـنـد و هـم بـا مـغـلطـه كـارى بـتـوانـد او را مـحـكـوم سـازد و بـا وسايل تبليغاتى خود او را در هم بكوبد.
بـه هـرحال خدا مى خواست در اين فرصت پيش آمده ، اين بت را هم مغلوب ساخته و اقتدار او را درهم بشكند.
قـرآن كـريـم گـفـت وگـوى ابـراهـيـم و نـمـرود را ايـن گـونـه نقل مى كند:آيانديدى آن كس را كه - با اين كه خداوند به او ملك و پادشاهى داده بود- بـا ابـراهيم درباره پروردگارش محاجّه كرد،آن دم كه ابراهيم گفت : پروردگار من كسى اسـت كـه زنده مى كند و مى ميراند. او گفت : من هم زنده مى كنم و مى ميرانم . ابراهيم گفت : خـداى يـكـتـا خـورشـيـد را از مـشـرق مـى آورد تـو آن را از مـغـرب بـيـاور! پـس (در مقابل اين حجت نيرومند) آن كس كه كفر مى ورزيد مبهوت شد.(284)
چـنان كه از اين آيات استفاده مى شود، نمرود در آغاز راه سفسطه و مغالطه را پيش گرفت و خواست در ديده حاضران ، خود را حاكم جلوه دهد و از انحراف فكرى مردم آن زمان - كه از خلال اين داستان ظاهر مى گردد- به نفع خود بهره بردارى كند. پس بى درنگ در پاسخ جـمـله نـخـست ابراهيم در مورد معرفى پديدآورنده اين جهان هستى او نيز خود را برابر با خـداى عـالم مـعـرفى كرد و در جواب اين كه ابراهيم گفت :پروردگار من كسى است كه جان مى بخشد و جان مى ستاند، مى ميراند و زنده مى كند.
گـفـت :مـن هـم زنـده مـى كـنـم و مى ميرانم .(285) و طبق روايات ،(286) براى اثـبـات ادّعـاى خـود دستور داد دو نفر را از زندان آوردند. آن گاه را آزاد ساخت و ديگرى را به قتل رسانيد. حاضران هم بر اثر كج روى فكرى يا از روى چاپلوسى برهان نمرود را پذيرفتند.
اما خداى تعالى خليل خود را با منطق نيرومندترى مجهز كرده بود كه دشمنان را با برهان مـحـكـم خـويـش مـحـكـوم مـى كـرد و در سـوره انـعـام پـس از نـقـل قـسـمـتـى از دلايـل آن حـضـرت ، ايـن امـتـيـاز را بـراى ابـراهـيـم بازگو مى كند و مى فرمايد: و تلك حجتنا آتيناها ابراهيم على قومه نرفع درجات من نشآء.
چـنـان كـه در داسـتان شكست بت ها و داستان هاى ديگر مشاهده مى شود، ابراهيم با چند جمله كـوتـاه مجال سخن را از دست دشمن مى گرفت و جايى براى ادامه سخن باقى نمى گذارد در ايـن جا نيز مطلبى را پيش كشيد كه ديگر جاى و مغلطه اى براى نمرود باقى نماند و با كمال سرافكندگى مبهوت شد و در عمل عجز خود را در برابر ابراهيم ثابت كرد.
ابـراهـيم نخواست با تشريح داستان زندگى و مرگ و بيان مغالطه اى كه نمرود كرده و مـرگ و زنـدگـى مـجـازى را به جاى مرگ و زندگى حقيقى به كار برده بود، نادرستى اسـتـدلال او را آشـكار سازد، زيرا مى ديد كه اثبات اين مطلب به پيمودن راه هاى علمى و مـفـصـّل احـتـيـاج دارد و بـا آن فـرصـت كـوتـاه و مـردم كـوردل ، شـايـد كـار مـشـكـل و بـلكه ناممكنى بود. از اين رو آن مطلب را رها كرد و نشانه آشكار ديگرى را پيش كشيد و آن مسئله طلوع خورشيد از مشرق و غروب آن در مغرب بود كه بـا ذكـر ايـن نـشانه الهى ، فرصت سفسطه و مغالطه را از دست نمرود گرفت و او ديگر نـتـوانست امر را برحاضران مشتبه سازد، زيرا مسئله گردش خورشيد و طلوع آن از مشرق ، مـليـون ها سال قبل از خلقت نمرود به همين ترتيب بوده و نمى توانست بگويد اين كار را مـن هـم مـى تـوانـم انـجـام دهم يا قدرت انجام عكس آن را دارم و بدين ترتيب حيران و شكست خورده ماند.
گفت وگوى ابراهيم با ستاره پرستان
مـشـكـلاتـى كـه ابـراهيم خليل درهموار ساختن راه خداپرستى داشت ، كم نبود. چون دشمنان يـكـتـاپـرسـتى ، تنها بت پرستان نبودند، بلكه گروه بسيارى نيز معتقد به خدا بودن سـتارگان ، ماه و خورشد بوده و آن ها را به جاى خداى يكتا پرستش مى كردند يا شريك او قـرار مـى دادنـد و چـنـان كـه از تـواريـخ مـعـلوم مـى شـود، در هـمـان بـابـل و حـران (كـه هجرت گاه دوم ابراهيم بود) از اين نوع منحرفان بسيار ديده مى شد كه معابد و هيكل هايى به نام ستارگان ساخته و آن ها را پرستش مى كردند.
ابـراهيم وظيفه خود مى دانست كه با همه اين انحرافات مبارزه كند و به طريقى مردم را از اين پرستش هاى غلط و عقايد انحرافى باز دارد. مهم ترين وسيله اى كه او در دست داشت ، هـمـان منطق نيرومند و حجت دندان شكنى بود كه خداى تعالى بدو عنايت فرموده بود و همه جـا از آن تـيـغ بـرّان اسـتـفـاده مـى كـرد و دشـمـن را مـغـلوب استدلال هاى كوبنده خويش مى ساخت .
ابـراهـيـم رد مـبارزه با ستاره پرستى راه بسيار كوتاه و هموارى را پيمود و به صورت بـسـيـار جـالبـى اسـتدلال خود را مطرح كرد و مانند جاهاى ديگر دشمن را با ذكر چند جمله مغلوب ساخته و راه اشكال و فرار را برآن ها بست .
ابـراهـيـم در آغـاز بـدون آن كـه آشـكـارا عـقـايد باطل آن ها را به رُخشان بكشد، خود را در صـورت ظـاهر با آن ها هماهنگ نشان داد و عقيده باطنى خويش را پنهان كرد تا بهتر عواطف آن هـا را بـه خـود جـلب كـنـد و در ايـشـان آمـادگـى بـيـشـتـرى بـراى گـوش دادن بـه استدلال خويش ‍ فراهم سازد. به همين منظور ميان آن مردم رفته و خود را مانند يكى از آن ها جلوه داد.
تاچون پرده تاريك شب افق را فراگرفت يكى از ستارگان را(287) كه به گـفـتـه بـعـضـى سـتـاره زهـره بـود، بـديـد و بـراى ايـن كـه آن هـا را بـه شنيدن استدلا ل نيرومند خود در نادرستى عقيده انحرافيشان آماده سازد، تظاهر به هماهنگى با آنها كرد و طبق عقيده آن ها گفت : اين است پروردگار من !(288)
ايـن جمله را گف و تا وقتى آن ستاره غروب كرد ديگر سخنى بر زبان نراند. هنگامى كه سـتـاره مـزبـور غـروب كـرد، ابـراهـيـم پـيـش روى مـردم بـه دنـبـال آن بـه ايـن طـرف و آن طرف آسمان نگريست و به جست وجو پرداخت . سپس با آواز بلند گفت :من خدايانى را كه غروب كنند دوست ندارم .(289)
ابـراهـيم در اين جا بيش از اين چيزى نگفت و به همين يك جمله كه من خدايى را كه غروب كند دوست ندارم اكتفا كرد.
به دنبال آن ماه بيرون آمد. و چون ديد ماه طلوع كرده ؟ باز براى هماهنگى با مردم گفت : اين است پروردگار من ؟ و چون ماه نيز غروب كرد گفت :به راستى اگر پروردگارم مرا هدايت نكند، مسلّما از گمراهان خواهم بود.(290)
در ايـن جا ابراهيم قدرى صريح تر عقيده انحرافى آنان را گوش زد كرده و ضمن آن كه هـدايـت خود را از پروردگار عالم درخواست مى نمايد، ماه و ستاره پرستى را گمراهى مى نامد و در قالب اين بيان ، گمراهى مردم را نيز به آن ها تذكر مى دهد.
بـا سـپـرى شدن شب اندك اندك هوا روشن شد و همه خود را براى پذيرايى خورشيد آماده كـردند. خورشيد از شرق بيرون آمد و چون ابراهيم خورشيد را ديد كه طلوع كرد و گفت : ايـن است پروردگار من ، اين بزرگ تر است ! و چون غروب كرد گفت :اى مردم ! من از آن چه شما شريك خدا مى دانيد، بيزارم .
در ايـن جـا ديـگـر ابراهيم پرده را بالا زد و آشكارا آن مردم را مخاطب قرار داد و عملشان را شـرك نـاميد و بيزارى خود را از آن عقايد انحرافى اظهار كرد و سپس عقيده باطنى خود را آشـكـار نـمـود و فـريـاد زد:مـن روى دل (و پرستش خود را) به كسى متوجه مى دارم كه آسمان ها و زمين را آفريده و از مشركان نيستم .(291)
در ايـن وقـت مـردم بـه بـحث با وى برخاستند و ناگهان متوجه شدند كه ابراهيم عقيده اى بـه سـتـارگان ، ماه وخورشيد نداشته و اگر سخنى هم گفته ، براى هماهنگى با آن ها و مـقـدمـه اى بـراى ابـراز عـقـيده قلبى خويش بوده است . خواستند تا به وسيله اى او را از عقيده توحيد برگردانند. ابراهيم در جوابشان فرمود:آيا درباره خداى يكتايى كه مرا بـه راه راسـت هـدايـت كـرده بـا مـن محاجّه مى كنيد و از آن چه با او شريك مى پنداريد بيم ندارم مگر آن كه پروردگارم چيزى بخواهد.(292)
گـرچـه قـرآن كـريـم از مـتـن گـفـتـار آن هـا و تـهـديدى كه در مورد روگرداندن از ستاره پـرسـتـى يـا پـرسـتـش بت كرده اند چيزى بيان نكرده ، ولى از كلام ابراهيم به خوبى معلوم مى شود كه آن ها وقتى متوجه شدند كه او با آن ها هم عقيده نيست و اظهار بيزارى از پرستش بت ، ستاره ، ماه و خورشيد مى كند، ابراهيم را ز خشم خدايان خويش برحذر داشته و به او گفته اند كه از مخالفت اينان بترس كه تو را صدمه و آزار مى رسانند(چنان كه خودشان اين عقيده را داشته اند).
ابـراهـيـم بـا ايـن روش مـى خـواهـد بفرمايد كه من از خشم اين خدايانى كه شما براى خود انـتـخـاب كـرده ايـد واهـمـه اى نـدارم ، چـون ايـن هـا قـادر نـيستند به كسى سود يا زيانى بـرسـانـنـد و ايـن شـمـايـيد كه در حقيقت بايد از خشم پروردگار بزرگ عالم بترسيد و آفريده هايش را شريك او قرار ندهيد!
ابراهيم (ع ) و نشانه روز قيامت
از جـمـله مـاجـراهـايى كه در زندگى ابراهيم خليل اتفاق افتاده و در قرآن كريم ذكر شده است ، درخواست او از خداوند در نشان دادن كيفيت زنده كردن مردگان در روز قيامت است .
خـداونـد بـه او وحـى كـرد: چـهار پرنده بگيرد و آن ها را بكشد. بعد بدن هاشان را در هم بـكـوبـد و بـه يـك ديـگـر بـيـامـيـزد و سـپس هر قسمت را سركوهى بگذارد. سپس آن ها را بخواند و بنگرد چگونه هر جزيى به بدن اصلى باز مى گردد و زنده مى شود.ابراهيم نيز اين كار را انجام داد و آشكارا زنده شدن مردگان را مشاهده كرد.
اصل داستان در قرآن كريم چنين بيان شده است :و چون ابراهيم گفت : پروردگارا به مـن بـنـمـا چـگـونـه مـردگـان را زنده مى كنى ؟ خداوند گفت :مگر ايمان نياورده اى ؟ ابـراهـيـم (ع ) گـفت : چرا،ولى مى خواهم (تا با مشاهده آن ) دلم آرام گيرد، فـرمـود:چهار پرنده را بگير، و آن ها را (بكش و گوشتشان را) در هم بياميز سپس بر سـر هـر كوهى قسمتى از آن ها را بگذار، آن گاه آن پرندگان را بخوان كه شتابان به سوى تو آيند و بدان كه خداوند نيرومند و فرزانه است .(293)
چـنـان كـه امـام صـادق (ع ) طـبـق حـديـثـى كـه صـدوق (ره ) در مـعانى الاخبار از آن حضرت نـقـل كـرده و از آيـه شـريـفـه هـم ظاهر مى شود، درخواست ابراهيم از چگونگى زنده كردن مردگان به قدرت الهى بود، نه از اصل برانگيخته شدن آن ها در قيامت ، و او مى خواست تـا از نزديك چگونگى آن را ببيند و اطمينان قلب بيشترى در اين باره پيدا كند، اگر چه در اصـل مـسـئله رسـتـاخـيـز هـيـچ تـرديـدى نـداشـت و يـقـيـنـش در آن مـورد كـامـل بـود. خـداى تعالى نيز دستورى با آن ويژگى ها به وى داد كه با انجام آن آرامش دل بيشترى پيدا كند و بينشش ‍ در اين باره افزون گردد و به گفته امام صادق (ع ) چنين سـؤ الى مـوجـب عـيـب سـؤ ال كـنـنـده نمى شود و نشانه آن نيست كه در يگانه پرستى وى نقصى وجود دارد.(294)
حـالا در انـگيزه طرح اين سؤ ال اختلاف است و مفسّران سخن ها گفته اند و حديث هايى هم در اين مورد از ائمه اطهار رسيده است .
از جـمـله حديثى است كه صدوق و على بن ابراهيم از امام صادق (ع ) روايت كرده اند كه آن حـضـرت فـرمود:ابراهيم مرادى را در كنار دريا مشاهده كرد كه درندگان صحرا و دريا از آن مـى خوردند،سپس همان درندگان راديد كه به يك ديگر حمله كردند و برخى از آنها بـرخـى ديـگـر راخـوردنـد و رفتند.ابراهيم كه آن منظره راديد،به فكر افتاد چگونه اين مـردگـانى كه اجزاى بدنشان بايك ديگر مخلوط شده ،زنده مى شوند؟ ودر شگفت شد.به هـمـيـن سـبـب ازخـداى تعالى درخواست كرد كه چگونگى زنده شدن مردگان رابه وى نشان دهد.(295)
ايـن قـولى اسـت كـه ازحـسـن ،ضـحـاك و قـتـاده نـيـز در تـفـسـيـر آيـه شـريـفـه نقل شده است .
قـول ديـگـر كه نظر جمعى از مفسّران چون ابن عباس و سعيدبن جبير و سدّى است وبر طبق آن نـيـز بـاكـمـى اخـتلاف ،حديثى از امام هشتم رسيده ،آن است كه خداى تعالى به ابراهيم وحـى كـرد:مـيان بندگانم براى خود خليل و دوستى انتخاب كرده ام كه اكر از من درخواست كـنـد،مـردگـان رابـرايـش زنـده خـواهـم كـرد.ابـراهـيـم بـه دلش افـتـاد كـه آن خـليـل اوسـت ،ودر روايـتـى كـه ازابـن عـبـاس و ديـگـران نـقـل شـده ،فـرشـتـه اى بـه اوبـشـارت داد كـه خـداونـد اورا خـليـل خـود گـردانـيده و دعايش را مستجاب و مردگان رابه دعاى او زنده مى كند.در اين وقت بود كه ابراهيم براى آن كه به اين مژده دل گرم و مطمئن گردد و به يقين بداند كه آن خـليـل اوسـت وبه دعايش مردگان زنده مى شوند،ازخدا چنين درخواستى كرد و معناى اين كه گـفـت :بلى ولكن ليطمئنّ قلبى (296) اين است كه مى خواهم مطمئن شوم كه آن خليل من هستم .(297)
قـول سـوم كـه ازمـحـمـدبـن اسـحـاق بـن يـسـارنـقـل شـده ،آن اسـت كـه سـبـب ايـن سـوءال ،همان بحثى بودكه آن حضرت بانمرود داشت كه چون نمرود گفت :من ،هم زنده مى كنم وهم مى ميرانم و به دنبال آن محبوسى رااز زندان آزاد كرد و انسان بى گناه ديـگرى رابه قتل رسانيد تا گفته خود را ثابت كند،ابراهبم بدوگفت كه اين زنده كردن نـيـسـت و سـپـس از خدا خواست تاچگونگى زنده كردن مردگان رابه وى نشان دهد تانمرود بداند كه زنده كردن مردگان چگونه است .(298)
قـول چـهـارم آن اسـت كـه ابـراهـيـم بـاايـن كـه ازراه اسـتدلال و برهان ،داناى به رستاخيز بود،امّا مى خواست به روشنى برانگيختن مردگان رابـبـيـنـد و وسـوسـه هـاى شـيـطـانـى رااز خـاطـر بـزدايـد.ازايـن روسوءال مزبور رااز خداى تعالى كرد.(299)
مـرحـوم طـبـرسـى (ره ) گـفـتـه اسـت : قـوى تـريـن گـفـتـه هـا، هـمـيـن قـول اسـت .(300) البته بعيد نيست منظور روايتى نيز كه در بالا از صدوق و على بن ابـراهـيـم نـقـل كـرديـم ، هـمين قول باشد. هم چنين از آيه شريفه نيز استنباط مى شود كه ابـراهـيـم بـراى اطـمـيـنـان خـاطـر يـا بـراى مـشـاهـده زنـده شـدن مـردگـان و يـقين به اين خـليـل خـدا كـسـى جـز او نـيـسـت ، ايـن درخـواسـت را كـرد و انـگـيـزه ايـن سـؤ ال همان يقين و آرامش خاطر بوده است .
هم چنين روايات در مشخص كردن نام پرندگان ، با هم اختلاف دارند.
در حديثى است كه آن ها طاووس ، خروس ، كبوتر و كلاغ بود؛(301)
در روايـت ديـگـرى طـاووس ، بـاز، مـرغـابـى و خـروس آمـده كـه جـمـعى از مفسران نيز همين قول را اختيار كرده اند؛(302)
در تـفـسـيـر عـيـاشـى در حـديـثـى آمـده اسـت كـه آن هـا طـاووس ، هـدهـد، كـلاغ و صرد بوده اند.(303)
در حديث ديگرى است كه شترمرغ ، طاووس ، مرغابى و خروس بود؛(304)
در روايـات اهـل سـنت نيز اختلاف درباره آن چهار پرنده بسيار است و به نظر مى رسد در همه آن ها نام طاووس ذكر شده است .
موضوع ديگرى كه باز مورد بحث واقع شده ، تعداد كوه هايى است كه ابراهيم ماءمور شد اجـزاى درهـم و گـوشـت هـاى كوبيده بدن پرندگان را بالاى آن ها بگذارد. در روايات ده كـوه ذكـر شـده و بـرخى از مفسّران آن ها را هفت تا و بعضى ديگر چهار كوه ذكر كرده اند. مجاهد و ضحاك هم گفته اند كه عدد معيّنى ندارد و منظور از كوه ، كوه خاصى نيست .
نـكته اى كه بعضى از مفسّران گفته اند اين است كه اين موضوع پس از هجرت ابراهيم از سـرزمـيـن بـابـل و ورود آن حـضـرت بـه شـام اتـفـاق افـتـاد، زيـرا در سـرزمـيـن بـابـل كـوهـى وجود ندارد و شام و سوريه است كه مكان هاى مرتفع و كوه دارد. در حديثى كـه عـيـاشـى از امـام بـاقـر(ع ) روايـت كرده ، مكان آن كوه ها را در اردن (كه در آن روز با سوريه و فلسطين يكى و همگى به شامات معروف بوده است ) تعيين و تعداد آن ها را نيز ده تا ذكر فرموده است .(305)
بـه هـرحـال ادامـه داسـتـان چـنـيـن اسـت كـه ابـراهـيـم طـبق دستور، آن چهار پرنده را كشت و گـوشتشان را در هم كوبيد و ده قسمت نمود و هرقسمتى را بالاى كوهى گذاشت ، سپس به فـرمـان الهـى هـر يـك را به نام خودش صدا زد. ناگهان مشاهده كرد كه آن اجزاى مخلوط و پراكنده به قدرت الهى هر كدام به سرعت در جاى خود قرار گرفت و روح در آن دميده شد و به سوى ابراهيم به پرواز در آمد. اين جا بود كه ابراهيم گفت :به راستى كه خدا عزيز و فرزانه است .(306)
ابراهيم (ع ) در شام
داسـتـان مـناظره ابراهيم با ستاره پرستان را، بعضى از مورخان در وطن ابراهيم (سرزمين بـابـل ) ذكـر كـرده و بـرخـى پـس از هـجـرت وى بـه سـوى شـام و فـلسـطـيـن نـقـل نـمـوده انـد كـه وقـتـى در مسير شام به شهر حران (يا حاران ) رسيد، مدتى در آن جا تـوقـف كرد و در خلال توقف ، متوجه شد كه مردم آن جا ستاره مى پرستند و همان طور كه ذكر شد، با آن ها بحث كرد.
مـوضـوع ديـگـر، ايـن اسـت كـه بـيـشـتـر مـورخـان بـراى ابـراهـيـم سه هجرت و مسافرت نقل كرده اند: از بابل به شام ، از شام به مصر و بازگشتن از مصر به شام .
در قرآن كريم ، داستان هجرت ابراهيم از زادگاه خويش به شام در چند جا ذكر شده است . يكى در سوره انبياء كه پس از نقل داستان نجات ابراهيم از آتش نمروديان فرموده :وما ابراهيم و لوط را به سرزمينى كه آن جا را براى جهانيان بركت داديم ، رهايى بخشيديم .(307) كـه مـنـظـور از آن سـرزمـيـن شـام اسـت . هـم چـنـيـن در سـوره عـنـكـوبـت بـه دنـبـال داسـتـان فـوق مـى گـويـد: لوط بـه وى ايـمـان آورد و گـفـت : مـن بـه سـوى پـروردگـارم مـهاجرت مى كنم كه او نيرومند و فرزانه است .(308) و عموما گفته انـد كـه مـنـظـور هـجـرت بـه شـام بـوده اسـت . نـيـز در سـوره صـافـات پـس از نقل داستان مزبور مى فرمايد:و ابراهيم گفت : من به سوى پروردگارم مى روم كه او مرا هدايت خواهد فرمود.(309)
اما از سفر آن حضرت به مصر ذكرى نشده است ، ولى عموم مورخان نوشته اند: هنگامى كه ابـراهـيـم مـدتـى در شـام مـانـد، قـحـطـى و خـشـك سـالى شـد و تـهـيـه آذوقـه مـشـكـل گـرديـد، از ايـن رو ابـراهـيـم نـاچـار شد كه به مصر سفر كند. در آن جا ثروتى بـيندوخت و مورد حسد مردم واقع گرديد، از اين رو دوباره به شام برگشت (310) و در آن جـا رحـل اقـامـت افكند و غالبا داستان گرفتارى ساره به دست پادشاه را در همان سفر مصر نوشته اند، چنان كه در تورات نيز ذكر شده است .
داسـتان گرفتارى ساره ، از جمله مطالبى است كه در قرآن ذكر نشده ، ولى در تورات ، تـواريـخ و روايـات اهـل سـنـت و شـيـعـه بـه اخـتـصـار و تفصيل نقل شده است . اصل داستان اين است كه ساره به سبب زيبايى كه داشت ، مورد نظر پـادشـاه مـصر يا شام قرار گرفت و او را قصر خويش برد و خواست بدو دست دراز كند، ولى بـرايـش مـيـسـر نشد و به ناچار هاجر را نيز به ساره بخشيد و هردو را به ابراهيم بازگردانيد.
البـتـه در ايـن جامطلبى به ويژه در روايات اهل سنت ، صحيح بخارى و ديگران به چشم مـى خـورد كـه مـنـاسـب بـا مـقـام پـيـامـبـرى مـثـل ابـراهـيـم خـليـل الرحـمـان نـيست ، مانند اين كه وقتى از ابراهيم پرسيدند: اين زن چه نسبتى با تو دارد؟ وى گـفـت : خـواهـر مـن اسـت ... و ايـن را دروغـى از ابـراهـيـم دانـسـتـه و درصـدد تاءويل آن برآمده اند كه البته در روايات شيعه اثرى از آن ها ديده نمى شود.
در ايـن جـا بـراى ايـن كـه اشاره اى به اصل داستان شده باشد و سخن را به اختصار رها نـكـرده بـاشيم ، متن حديثى را كه كلينى (ره ) در اين باره روايت كرده و در آن علت هجرت ابـراهـيـم و مـطـالب ديـگـر ذكـر شـده و نـيـز جامع ترين حديث اين باب است ، براى شما نقل مى كنيم و به ادامه داستان باز مى گرديم .
قـبـل از نـقـل حـديـث خـوانـنده محترم بايد دو مطلب را كه از آيات فوق به دست مى آيد به خاطر بسپارد تا وقتى به دنباله داستان مى رسيم ، ابهامى براى او ايجاد نشود:
يـكـى اصـل داسـتـان هـجـرت ابـراهـيـم بـه شـام و ديـگر اين كه در مدت توقف ابراهيم در بـابل و مبارزاتى كه با بت پرستان كرد، افراد اندكى بدو ايمان آوردند كه از آن جمله لوط بـود كـه بـه گـفـتـه بـرخـى پـسـر خـاله ابـراهـيـم و بـه قول بعضى ديگر پسرعموى وى بوده است .
حديث روضه كافى
ابـراهـيـم بن ابى زياد كرخى گويد: از امام صادق (ع ) شنيدم كه فرمود: تولّد ابراهيم در شـهـر كـوثـى ربـى اتـفـاق افـتـاد. پـدرش نـيـز اهل آن جا بود و مادر ابراهيم كه ساره نام داشت با مادر لوط كه نامش ورقه (و در نسخه اى رقيه ) هر دو خواهر يك ديگر و دختران لاحج بودند كه او هم پيغمبرى مُنذر بود (بيم دهنده )، ولى مقام رسالت نداشت . ابراهيم در دوران جوانى بر فطرت خداپرستى زندگى مى كرد تا آن كه خداى متعال او را به دين خود هدايت فرمود و وى را برگزيد.
ابـراهـيـم سـاره (دخـتر لاحج )(311) را كه دختر خاله اش بود، به همسرى انتخاب كرد. سـاره داراى رمـه وگـلّه بـسـيـار و مالك زمين هاى وسيعى بود كه پس از ازدواج همه را به ابـراهـيـم داد. ابـراهـيـم نـيـز اداره آن هـا را به عهده گرفت و با سرپرستى آن حضرت ، امـوال او بـسـيـار شـد تـا آن جا كه در سرزمين كوثى ربى وضع زندگى كسى بهتر از ابراهيم نبود.
وقـتـى ابـراهـيـم بـت هـا را شـكـست ، نمرود دستور داد او را دربند كنند، سپس گودالى حفر كـردنـد و آتـش بـسـيـارى در آن ايـجاد كرده و ابراهيم را دست بسته در آن انداختند و صبر كردند تا آتش خاموش شود. وقتى پس از خاموشى آتش به ديدن او رفتند، او را صحيح و سالم و همان طور نشسته در گودال يافتند. واقعه را كه به نمرود گزارش دادند، دستور داد تا ابراهيم را از آن سرزمين تبعيد ولى از بردن دارايى و اموالش جلوگيرى كنند.
ابـراهـيـم در ايـن بـاره بـا آن هـابـه مـنـازعـه بـرخـاسـت وگـفـت : اگـر مال و رمه مرا بگيريد، بايد آن مقدار از عمر مرا نيز كه در سرزمين شما از بين رفته به مـن بـازگـردانـيـد. نـزد قـاضـى رفـتـنـد و او حـكـم كـرد كـه ابـراهـيـم مال و رمه اى كه به دست آورده به آن ها بدهد و ايشان نيز عمر سپرى شده ابراهيم را به او بـازگـردانند. موضوع را به نمرود گفتند. وى دستور داد كه ابراهيم را با اموالش از آن سـرزمـيـن بـيـرون كنند و به مردم گفت : اگر اين مرد در كشور شما بماند، آيين شمارا تباه خواهد كرد و خدايانتان زيان مى بينند. هم چنين به دستور نمرود، لوط را(كه به وى ايـمـان آورده بـود) نـيـز هـمـراه ابـراهـيم و همسرش ساره بيرون كردند. در اين جا بود كه ابراهيم بدان ها گفت :
انّى ذاهب الى ربّى سيهدين (312)
من به سوى پروردگارم روانم كه او مرا رهبرى خواهد فرمود.
و منظورش مسافرت به بيت المقدس بود.
به هر صورت ابراهيم با اموال و رمه خود به سوى شام روان شد و روى غيرتى كه به نـامـوس خـود داشت ، صندوقى تهيه كرد و ساره را در آن نهاد تا از نظر نامحرمان محفوظ بـاشـد. بدين ترتيب از آن سرزمين بيرون آمد و به قلمرو حكومت پادشاهى از قبطيان كه نامش ‍ عراره بود وارد شد.
بـه مـرز كـه رسـيد، ماءموران گمرك جلوى ابراهيم را گرفتند و از وى يك دهم اموالى را كـه هـمـراه داشـت ، بـه عـنـوان حـق گـمـرك مطالبه كردند. وقتى صندوق ساره را ديدند، گفتند: اين صندوق را هم بازكن تا يك دهم هر چه در آن سات را به عنوان گمرك بگيريم . ولى ابـراهـيـم امـتـنـاع كـرد و آن هـا نـيز اصرار كردند. ابراهيم فرمود: فرض كنيد اين صـنـدوق پـراز طـلاونـقـره اسـت . يـك دهـم آن را بـگـيـريد، ولى من آن را بازنخواهم كرد. مـاءمـوران حـاضـر نشدند و گفتند: به ناچار بايد باز شود و سرانجام ابراهيم را مجبور كـردنـد تـا در آن صندوق را باز كند. همين كه در صندوق باز شد و چشم ماءموران گمرك به ساره كه زنى زيبا بود افتاد، به ابراهيم گفتند: اين زن چه نسبتى با تو دارد؟
ابـراهـيـم گفت : اين صندوق را هم باز كن تا يك دهم هر چه در آن است را به عنوان گمرك بگيريم . ولى ابراهيم امتناع كرد و آن ها نيز اصرار كردند. ابراهيم فرمود: فرض كنيد ايـن صـندوق پراز طلا و نقره است . يك دهم آن را بگيريد، ولى من آن را باز نخواهم كرد. مـاءمـوران حـاضـر نشدند و گفتند: به ناچار بايد باز شود و سرانجام ابراهيم را مجبور كـردنـد تـا در آن صندوق را باز كند. همين كه در صندوق باز شد و چشم ماءموران گمرك به ساره كه زنى زيبا بود افتاد، به ابراهيم گفتند: اين زن چه نسبتى با تو دارد؟
ابراهيم گفت : اين زن همسر و دخترخاله من است .
ماءموران گفتند: پس چرا در صندوق پنهانش كرده اى ؟
ابراهيم (ع ) گفت : چون همسرم بود و نمى خواستم مردم او را ببينند.
گـفـتـنـد: تـو را رهـا نـمـى كـنـيـم تـا مـوضـوع را بـه شـاه گـزارش دهـيـم . و بـه دنبال اين سخن كسى رانزد شاه فرستاده موضوع را به وى اطلاع دادند.
شاه نيز دستور داد آن صندوق را چنان كه هست نزد وى ببرند.
ابراهيم كه چنان ديد فرمود: تا جان در بدن من است ، هرگز از اين صندوق جدا نمى شوم . ايـن سـخـن را كـه بـه شـاه گـفـتند، دستور داد خود او را نيز با صندوق نزد وى ببرند. بدين ترتيب ابراهيم را با اموال ديگرى كه همراه داشت نزد شاه بردند.
شاه گفت : در صندوق را بگشا.
ابراهيم گفت : اى پادشاه ! همسر و دخترخاله من در اين صندوق است و من حاضرم همه دارايى ام را به جاى آن به تو واگذار كنم .
شاه ، ابراهيم را مجبور كرد تا در صندوق را بازكند. وقتى در صندوق باز شد و ساره را ديـد، خـواسـت به سوى او دست دراز كند. ابراهيم روگردانده و سربه سوى آسمان بلند كرد و گفت : خدايا! دست او را از همسر و دخترخاله من بازدار.
دعـاى ابـراهيم به اجابت رسيد و دست شاه از حركت ايستاد به طورى كه نه توانست آن را بـه سـوى سـاره دراز كـند و يا به طرف خود بازگرداند. شاه كه چنان ديد به ابراهيم گفت : به راستى خداى تو با من چنين كرد؟
ابراهيم گفت : آرى خداى من غيور و باغيرت است و كار حرام (ناشايست ) را دوست ندارد و او بود كه ميان تو و كارى كه بر تو ناروا بود مانع گرديد.
شـاه گـفـت : از خـداى خـويـش بـخـواه تـا دسـت مـرا بـه حال نخست بازگرداند و من ديگر به همسرت دست دارزى نمى كنم .
ابـراهـيـم دعـا كرد: خدايا دستش را بازگردان تا از دست درازى به همسر من خوددارى كند. خـداونـد دستش را به حال عادى بازگرداند. ولى دوباره خواست دستش را به سوى ساره دراز كـنـد، بـاز ابـراهـيـم نـفـريـن كـرد و دسـتـش مـانـنـد بـار اوّل خـشـك و بـى حـركـت شـد و از ابـراهـيـم خـواسـت تـا دعـا كـنـد خـداونـد دسـت او را بـه حال اوّل بازگرداند و بدو گفت : به راستى كه خداى تو غيور است و تو نيز مرد غيرت مـنـدى هـسـتـى . از خـداى خـود بـخـواه تـا دسـت مـرا بـه حال اوّل بازگرداند و من ديگر چنين كارى نخواهم كرد.
ابـراهـيـم فـرمـود: ايـن بـار هـم دعـا مـى كنم ولى به شرط اين كه اگر دستت خوب شد و دوباره چنين كردى ، ديگر از من درخواست دعا نكنى ؟
شاه گفت : قبول كردم .
ابراهيم دعا كرد و دستش به حال اوّل برگشت . اين معجزه در نظر شاه خيلى مهم جلوه كرد و ابراهيم در ديده او مرد بزرگى آمـد. بـدو گـفـت : تو در امان هستى و مال و همسرت در اختيار توست و به هرجا بخواهى مى توانى بروى ، ولى مرا به تو حاجتى است . ابراهيم پرسيد: حاجتت چيست ؟
پـادشـاه گـفـت : دلم مـى خواهد به من اجازه دهى تا كنيزك زيبايى را كه از قبطيان نزد من است ، به اين زن ببخشم و به خدمتش بگمارم .
ابـراهـيـم بـا تـقـاضـاى او مـوافـقـت كـرد و شـاه كـنـيـز خـود را كـه هـمـان هـاجـر (مـادر اسـمـاعـيـل ) بـود، بـه سـاره بـخـشـد. ابـراهـيـم هـم سـاره و هـاجـر را بـا اموال خود برداشت و به راه افتاد.(313)
در ادامـه حـديث است كه ابراهيم به شام آمد و در بالاى شام سكونت كرد و لوط را در قسمت جـنـوبـى شام گذاشت . بعدها وقتى ديد از ساره فرزندى متولد نمى شود به او فرمود: خـوب اسـت هـاجر را به من بفروشى ، شايد خداوند از وى فرزندى به من بدهد.(314) تا آخر حديث كه در صفحات بعد مطالعه خواهيد كرد.
ايـن بـود قـسـمت عمده اين حديث شريف درباره علت خروج ابراهيم از زادگاه خود به شام و داسـتـان گـرفـتـارى سـاره و نـجـات او از دست شاه و راه يافتن هاجر در زندگى ابراهيم خـليـل و كـسى كه از كتاب هاى تاريخى در اين باره اطلاع داشته باشد، مى داند كه جامع تـرين و در عين حال معتبرترين روايت در اين باره ، همين حديث شريف است كه از امام صادق (ع ) نـقـل شـده و مـا نـيـز بـا نـقـل هـمـيـن حـديـث از ذكـر سـايـر اقوال خوددارى مى كنيم .
داستان ابراهيم (ع ) و عابد
چـنـان كـه ضـمن شرح حال ابراهيم اشاره كرديم ، زندگى آن حضرت بيشتر با دام دارى اداره مـى شـد و در تـاريـخ دام دارى آن حـضـرت ، داسـتـان هـا نـقـل شـده كـه در هـمـه جـا چـهـره نورانى و قلب با ايمان آن بزرگوار جلوه خاص خود را آشكار مى سازد.
داسـتـان زيـر نـيـز از آن جـمـله كـه صـدوق (ره ) با مختصر اختلافى آن را در كتاب اماى و اكمال الدين از امام باقر و صادق (ع ) نقل كرده و نيز از قصص الانبياء راوندى بدون سند و بى انتساب به معصوم با شرح زيادترى حكايت شده است . آن چه در كتاب امالى از امام صـادق (ع ) نـقـل كـرده ، چـنـيـن است كه آن حضرت فرمود: ابراهيم در كوه بيت المقدس به دنـبـال چـراگـاهى براى گوسفندان خود مى گشت كه ناگاه صدايى به گوشش خورد و سـپـس مـردى را ديد كه ايستاده و نماز مى خواند (و در قصص الانبياء راوندى نامش را ماريا بن اوس ‍ ذكر كرده است ).
ابراهيم بدو فرمود: اى بنده خدا! براى چه كسى نماز مى خوانى ؟
گفت : براى خدا.
- آيا از قوم و قبيله توجز تو كسى به جاى مانده است ؟
- نه .
- پس از كجا غذا مى خورى ؟
آن مـرد بـه درخـتى اشاره كرد و گفت : تابستان از اين درخت ميوه مى چينيم و ضمن خوردن ، مقدارى را خشك مى كنم و در زمستان از آن چه خشك كرده ام مى خورم .
ابراهيم پرسيد: خانه ات كجاست ؟
آن مرد به كوهى اشاره كرد و گفت : آن جاست .
- ممكن است مرا همراه خودت ببرى تا امشب را نزد تو به سرم برم ؟
- در سرراه ما آبى است كه نمى شود از آن عبور كرد.
- پس تو چگونه از آن مى گذرى ؟
- من از روى آن راه مى روم .
- مرا هم با خود ببر شايد آن چه خدا به تو لطف كرده ، روزى من هم بكند.
عابد دست آن حضرت را گرفت و هر دو به راه افتادند تا بدان آب رسيدند. عابد از روى آب عبور كرد و ابراهيم نيز همراه او رفت .
وقتى به خانه آن مرد رسيدند، ابراهيم از وى پرسيد: كدام يك از روزها بزرگتر است ؟
عابد گفت : روز جزا كه مردم از هم ديگر بازخواست مى كنند.
- بيا دست به دعا برداريم و از خدا بخواهيم ما را از شرّ آن روز محافظت كند.
- بـه دعـاى مـن چـه كـار دارى . بـه خـدا سـى سال است به درگاهش دعايى كرده ام ، ولى اجابت نشده است .
- به تو بگويم چرا دعايت اجابت نشده ؟
- بگو!
چـون خداى بزرگ دعاى بنده اى را كه دوست دارد نگاه مى دارد تا با او راز گويد و از او درخواست و طلب كند و چون بنده اى را دوست ندار، دعايش را زود اجابت كند يا دردلش نوميد اندازد. و به دنبال اين سخن فرمود:(اكنون بگو) دعايت چه بوده ؟
- گله گوسفندى بر من گذشت و پسرى كه گيسوانى داشت ، همراه آن گوسفندان بود، و (در قـصـص الانـبـيـاء اسـت كه آن پسر فرزند ابراهيم ، اسحاق بود) من بدو گفتم كه اى پسر اين گوسفندان كيست ؟
گـفـت : از آن ابـراهـيـم خـليـل الرحـمـان است . من دعا كردم و گفتم : خدايا اگر در روى زمين خليلى دارى به من بنما!
ابـراهـيـم فـرمـود: خـدا دعـايـت را مـسـتـجـاب كـرد و مـن هـمـان ابـراهـيـم خليل الرحمان هستم .(315)
داستان هاى ديگرى از زندگى حضرت ابراهيم
در زنـدگـى ابراهيم ، داستان هاى ديگرى هم هست كه همه جا همراه با تربيت دينى ، هدايت به سوى ذات يكتاى الهى و مبارزه با شرك و بت پرستى بوده و همگى از عشق سوزان و قـلب سـرشار از ايمان آن بزرگوار به پروردگار جهانيان حكايت مى كند، به ويژه آن كـه ابـراهيم در مواجهه با بلاها و امتحانات بسيار، همه جا با نيروى فوق العاده ايمان و از روى كمال اخلاص ، بارها سنگين و كمرشكن بلا را در راه معشوق حقيقى خويش به دوش كشيد تا جايى كه ضرب المثل ايمانى ميان اديان آسمانى و مذاهب عالم گرديد و همگى به وجود آن بزرگوار افتخار مى كنند.
از آن جمله ، داستان تولد فرزندش اسماعيل و سختى هايى است كه ابراهيم براى سكونت او و مادرش هاجر در سرزمين مكه و حجاز متحمل شد، تا سرانجام به داستان ذبح او كشيد و خـداوند وى را از ذبح نجات داد. هم چنين داستان بناى كعبه و برپا ساختن اساس توحيد و خـداپـرستى به دست او در برابر بت خانه ها، آتش كده ها و بناهاى ضدّ توحيدى كه در آن زمان در سرزمين حجاز و بابل و جاهاى ديگر برپا شده بود و نيز ساير داستان ها كه هر كدام افتخار بزرگى براى آن بزرگوار محسوب مى گردد.
امـا از آن جـايـى كـه داسـتـان هـاى مـزبـور، ارتباط مستقيمى با زندگى زنان و فرزندان ابـراهـيـم دارد و آن هـا نـيـز در ايـن افـتـخـارات سـهـمـى دارنـد، نـقـل آن هـا را بـه بـعـد مـوكـوى مـى داريـم و ان شـاءاللّه در جـاى خـود هـنـگـام شـرح حـال زنـان و فرزندان آن حضرت ، داستان هاى مزبور را نيز شرح خواهيم داد و اكنون با ذكـرى از صـحـف ابـراهـيـم و مـدت عـمـر و زمـان وفـات آن بزرگوار، به بحث خود در اين فصل خاتمه مى دهيم .
صحف ابراهيم
خـداى تـعـالى در سوره اعلى از صحف ابراهيم نام برده و اختلاف است كه آن ها چه بوده و تعدادش چه مقدار است ؟
چـنـان كـه قـبـلا اشـاره شـد، مـطـابـق روايـاتـى كـه شـيـعـه وسـنـى از رسـول خـدا نـقـل كـرده انـد، مـجـمـوع كـتـاب هـايـى كـه خـداونـد بـر انـبـيـاى خـود نـازل فـرمـوده ، 104 كـتـاب بـود كـه طـبـق حـديـثـى 10 صـحـيـفـه بـرآدم نـازل شـد، 50 صـحـيـفـه بـرشـيـث ، 30 صـحـيـفـه بـر ادريـس و10 صـفحه بر ابراهيم نـازل گـرديـد كـه 100 صـحـيـفـه مـى شـود و آن چـهـار صـحـيـفـه ديـگـر تـورات ، انجيل ، زبور و قرآن است .(316)
طـبـق روايـت ديـگـرى كـه صـدوق (ره ) از ابـوذر غـفـارى از آن حضرت روايت كرده ، صحف ابراهيم 20عدد بوده و نامى از 10 صحيفه آدم برده نشده است .(317)
در روايـات بسيارى ائمه دين فرموده اند: صحف ابراهيم نزد ماست و آن ها الواحى است كه از رسول خدا به ما ارث رسيده است .
در حـديـثـى كـه در كـتـاب هـاى شـيـعـى و سـنـى مـانـنـد خـصـال صـدوق (ره ) و كـامـل ابـن اثـيـر بـا مـخـتـصـر اخـتـلافـى از ابـوذر غـفـارى (ره ) نـقـل شـده اسـت ، رسـول خـدا فـرمـوده انـد: صـحـف ابـراهـيـم مـَثـَل هـايـى بـوده اسـت بـديـن مـضـمـون : اى پادشاه مسلط و گرفتار و مغرور! من تو را بـرنـيـنـگيختم تا اموال را روى هم انباشته و جمع كنى ، بلكه تو را برانگيختم تا دعاى مظلومان را از من بازگردانى و (نگذارى ستم ديدگان به درگاه من رو آورند) كه من دعاى سـتـم ديـده و مـظـلوم را بـازنـگـردانم (و آن را مستجاب گردانم ) اگر چه كافرى باشد. شـخـص عـاقـل (وخـردمند) اگر گرفتار نباشد و بتواند، بايد وقت خود را سه قسمت كند، قـسـمـتـى را بـا خـداى بزرگ و پروردگار خود راز و نياز كند، قسمت ديگر را به حساب رسـى نـفس خود بپردازند، و از خود حساب بكشد(كه در گذشته چه كردى ؟) و قسمت سوم را بـه تـفـكـر در كـار خـدا بـگـذارنـد و فـكـر كـنـد كـه خـداى عـزوجـل دربـاره او چـه كـرده اسـت و سـاعـتـى هـم خـود را بـراى اسـتـفـاده هـاى حـلال و بهره هاى مشروع نفسانى آزاد بگذارد، زيرا كه آن ساعت كمك ساعت هاى ديگر است و دل را خرّم و آسوده و آماده مى سازد.
شخص عاقل بايد به وضع زمان خود بينا و بصير باشد و موقعيت خود را در نظر داشته و نـگه دار زبان خود باشد، زيرا كسى كه خود را از رفتار خود بداند، سخنش كم باشد (وكمتر حرف بزند) و جز در آن چه به كارش آيد سخنى نگويد.
شخص عاقل بايد طالب يكى از سه چيز باشد: ترميم معاش و وضع زندگانى ، توشه گيرى براى روز بازپسين و معاد و كام يابى از غير حرام و لذت بردن از آن چه مشروع و حلال است .(318)
وفات ابراهيم ، مدت عمر و محل دفن آن بزرگوار
داسـتـان وفـات ابـراهـيـم و سـبـب آن را در كـتـاب هـاى اهـل سـنت و بعضى از روايات شيعه ، شبيه به هم روايت كرده اند، جز آن كه در كتاب هاى اهـل سـنـت ، بـه شكلى نقل شده كه خالى از ايراد نيست و حتى خود راويان حديث بدان ايراد كرده اند، اما در روايات شيعه به نحوى روايت شده كه ايرادهاى مزبور بر آن وارد نيست .
مـثـلا طـبرى و ابن اثير نقل كرده اند: چون خداى تعالى اراده قبض روح ابراهيم را فرمود، مـلك المـوت را بـه صورت پيرى فرتوت نزد وى فرستاد. ابراهيم كه مهمان نوازى را دوست داشت ، پيرمرد را در گرما مشاهده كرد پس براى اطعام و نگه دارى او الاغى فرستاد تـا او را سـوار كرده نزدش آورند. پيرمرد مزبور هنگام غذا خوردن براثر ضعف و پيرى بـه جـاى آن كـه لقمه را در دهانش بگذارد، به طرف چشم و گوشش مى برد و پس از آن كه در دهانش مى گذارد و فرو مى داد، بلافاصله از مخرجش بيرون مى آمد.
ابـراهـيـم نـيـز از خـدا خـواسـتـه بـود كـه قـبـض روح او را بـه اخـتـيـار و مـيـل خـود او واگـذاركـنـد و هـر زمـان او خـواسـت قبض روحش كند. در اين وقت ابراهيم به آن پـيـرمـرد گـفـت : اى پـيـرمـرد! ايـن چـه كارى است مى كنى ؟ پاسخ داد: علّش پيرى و عمر طولانى است .
ابراهيم پرسيد: علّتش پيرى و عمرطولانى است .
ابراهيم پرسيد: مگر چند سال دارى ؟
چـون عـمـر خـود را گـفـت ، ابـراهـيـم مـتـوجـه شـد كـه آن پـيـرمـرد دو سـال از او بـزرگ تـر اسـت از ايـن رو گـفـت : مـن هـم دو سـال ديـگـر بـه ايـن حـال مـى افـتم و همين سبب شد كه به خدا عرض كند: خدايا! جانم را بـگـيـر. نـاگـهـان ديـد هـمـان پـيـرمـرد- كـه مـل المـوت بود- برخاست و جان او را گرفت .(319)
ابن اثير پس از نقل اين حديث مى گويد: به نظر من ، اين حديث خالى از ايراد نيست ، زيرا چـگـونـه ابـراهـيـم تـا بـه آن روز كـه بـه نـقـلى دويـسـت سـال عـمـر كـرده بـود، كسى را كه دو سال از خودش بزرگ تر باشد نديده بود تا با ديـدن آن مـنظره چنين سخنى بگويد. گذشته از آن ، مگر ابراهيم از عمر طولانى نوح خبر نداشت و نمى دانست كه نوح با آن كه عمر طولانى داشت ، دچار بيمارى و چنين سرنوشتى نشد.(320)
امـا در روايـات شـيـعـه ، در حـديـثـى كـه صـدوق (ره ) در كـتـاب علل الشرائع و امالى از اميرمؤ منان (ع ) روايت كرده ، مى فرمايد: هنگامى كه خداوند اراده فـرمـود تا ابراهيم را قبض روح كند، ملك الموت را نزد وى فرستاد و چون برآن حضرت فـرود آمـد بـر وى سـلام كـرد و جـواب شـنيد. سپس ابراهيم به وى گفت : اى ملك الموت ! بـراى دعـوتـم آمـده اى يـا بـراى مصيبت ؟ گفت : براى دعوتت آمده ام . حق را لبيك گوى و اجابت كن .
ابراهيم فرمود: هيچ ديده اى كه خليلى ، خليل خود را قبض روح كند و بميراند؟
مـلك المـوت كـه ايـن سـخـن را شنيد، براى كسب تكليف نزد خداى تعالى بازگشت و گفت : خـدايـا سـخـن خـليـل خـود ابراهيم را شنيدى . خداى تعالى فرمود: اى ملك الموت ! نزد وى بـازگـرد و بـگـو: هـيـچ ديده اى دوستى ديدار دوستش را خوش نداشته باشد! هر دوستى ديدار دوست خود را دوست دارد.(321)
حـديـث ديـگـرى - كـه در هـمـان كـتـاب عـلل الشـرائع از امـام صـادق (ع ) نقل كرده - بدين مضمون است كه ساره ، به ابراهيم گفت : عمرت زياد شده و مرگت نزديك گـرديـده . خـوب اسـت از خـدا بـخـواهـى تـا عـمـرت ار طـولانـى كـنـد و سال ها نزد ما بمانى و موجب روشنى ديده ما باشى . ابراهيم اين را درخواست كرد و خداى تعالى نيز دعاى او را مستجاب كرده و بدو وحى فرمود كه هر مقدار بخواهى عمرت را زياد مـى كـنـم . ابراهيم پس از مذاكره با ساره از خدا خواست كه وقت آن را به درخواست خود او مـوكول سازد و خداى تعالى نيز اجابت فرمود. ابراهيم موضوع را به ساره گفت و ساره بـه وى عـرض كرد: خوب است براى شكرانه اين نعمت ، خوراكى فراهم كنى و مستمندان و نـيـازمندان را طعام دهى . ابراهيم اين كار را كرد و نيازمندان و مستمندان را به خوارك دعوت كـرد و مـردم نـيز آمدند. ابراهيم ميان آن ها پيرمرد ضعيف نابينايى را ديد كه شخصى به عنوان عصاكش ، دست او را گرفت و بر سرسفره غذا نشانيد.
در ايـن وقـت ابـراهـيـم ديد كه پيرمرد لقمه اى برداشت و آن را به طرف دهان برد، اما از شـدت ضـعـف دسـتـش به اين طرف و آن طرف رفت و نتوانست آن را به دهان ببرد تا همان عـصـاكش ، دستش را گرفت و به سوى دهانش برد. پيرمرد لقمه ديگرى برداشت و باز هـم نـتوانست تا با كمك همان شخص به دهان خود گذارد. ابراهيم كه به پيرمرد و رفتار او نـگـاه مى كرد، در شگفت شد و از آن شخص ‍ سبب را پرسيد. آيا چنان نيست كه من هم چون بـه پـيـرى برسم ، ماند اين مرد خواهم شد؟ همين سبب شد كه از خداى تعالى مرگ خود را بـخـواهـد و بـه خـدا عـرض كـرد: خدايا مرگى را كه براى من مقدر كرده اى برسان و مرا برگير كه زياده از اين عمر نمى خواهم .(322)
امـا مـدت عـمر آن حضرت را به اختلاف نوشته اند. طبرى و ابن اثير طبق قولى گفته اند كـه آن حـضرت در هنگام وفات ، دويست سال داشت (323) و نيز روايت ديگرى ذكر كرده انـد كـه 175 سـال (324) از عـمـر آن حـضـرت گـذشـتـه بـود و هـمـيـن قـول از تـورات نـيـز نـقـل شـده ، و درحـديـثـى كـه صـدوق (ره ) در كـتـاب اكـمـال الدين از رسول خدا روايت كرده ، همين قول روايت شده است . قولى نيز هست كه عمر آن حضرت 120 سال بود.(325)
مـحـل دفـن آن حضرت نيز در سرزمين فلسطين در حبرون است (326) جايى كه اكنون به شهر ابراهيم خليل معروف است و مسعودى نوشته كه آن حضرت را در زمينى دفن كردند كه پيش از آن خودش آن جا را خريدارى كرده بود.
همسران و فرزندان ابراهيم (ع )
اسماعيل و هاجر
ابـراهيم پس از هجرت از زادگاه خود، در شام سكونت اختيار كرد. مورخان سفر ديگرى نيز از شـام بـه مـصـر و بـازگـشـت مـجـدد بـه شـام ، بـراى آن حضرت ذكر كرده اند. به هر صـورت داسـتـان هـم بـسـتـر شـدن بـا هـاجـر؛ ولادت اسـمـاعـيل ، ورود فرشتگان برآن حضرت ، بشارت دادن آنان به فرزند ديگرى به نام اسـحـاق و داستان هاى ديگرى كه پس از اين خواهد آمد، همگى در شام اتفاق افتاده و پس از استقرار وتوقف ابراهيم در آن سرزمين بوده است .
چـنـان كـه در صـفحات قبل اشاره شد، هاجر خدمت كار ساره بود كه پادشاه قبطى شام (يا بـه گـفـتـه بـسـيـارى پادشاه مصر)(327)به او بخشيد. هاجر پيوسته به خدمت ساره مشغول بود ودر خانه آن ها زندگى مى كرد.
سـاره دخـتـر خـاله ابـراهيم بود كه آن حضرت او را به همسرى اختيار كرد و به او علاقه داشت ، اما سال ها از اين ازدواج گذشت و صاحب فرزندى نشدند.
در اين وقت بود كه ابراهيم به ساره پيشنهاد كرد تا هاجر را از او خريدارى كند. سپس با او هـم بـستر شد تا شايد خدا فرزندى به وى دهد. هم چنين مطابق برخى از روايات ، اين پيشنهاد از ساره بود كه وقتى شوهرش را در آرزوى فرزند ديد و خود نيز بچه دار نمى شـد، به ابراهيم پيشنهاد كرد كه من هاجر را به تو مى بخشم و تو با او هم بستر شو، شـايـد خداوند از وى فرزندى به تو بدهد و تو از اين تنهايى رهايى يافته و از لذت ديدار فرزند كام ياب شوى .
ابـراهـيـم بـا هـاجـر بـسـتـر و خـداونـد پـسـرى از هـاجـر بـدو عـنـايـت كـرد كـه او را اسماعيل ناميد.
ايـن واقعله در سريمن شام افتاق افتاد، ولى طولى نكشيد كه ابراهيم ، هاجر و فرزندش اسماعيل را به مكه آورد و در آن جا سكونت داد.
در اين سبب اين كار چه بود ودر چه وقت انجام شد، اختلافى در روايات ديده مى شود. ما در ايـن جـا روايتى را كه على بن ابراهيم (ره ) در تفسير خود از امام صادق (ع ) روايت كرده و تـا حـدودى جـامع تر از ساير روايات است انتخاب كرده و قسمتى از آن را كه مربوط به اين ماجرا است ، نقل مى كنيم :
ابـراهـيـم در سـرزمـيـن بـاديـه شـام فـرود آمـد. وقـتـى اسـمـاعـيـل بـه دنـيا آمد، ساره ديد كه هاجر فرزند دار شده ، ولى او فرزندى ندارد. به سـخـتـى از ايـن پيش آمد غمگين شد و سبب ناراحتى و آزار ابراهيم گرديد. ابراهيم از خداى مـتـعـال رفـع اين مشكل را درخواست كرد و خداوند به وى وحى فرمود كه حكايت زن ، حكايت استخوان دنده كج است كه اگر آن را به حال خود گذارى از آن بهره مند خواهى شد و اگر آن را راسـت كـنـى شـكـسـتـه مـى شـود. بـه دنـبـال ايـن وحـى او را مـاءمـور كـرد تا هاجر و اسماعيل را به جايى ديگر ببرد.
ابراهيم پرسيد: پروردگارا! آن ها را به كجا ببرم ؟
خـداوند فرمود: به حرم و محل امن و نخستين بقعه اى از زمين كه آن را آفريده ام يعنى مكه . بـه دنـبـال ايـن دسـتـور خـداى تـعـالى بـه جـبـرئيـل ماءموريت داد كه ابراهيم را همراهى و راهنمايى كند و مركب براق را براى او ببرد.
ابـراهـيـم ، بـا هـاجـر و اسـمـاعيل به راه افتاد و به هر سرزمين سرسبزى كه داراى آب و سـبـزه بـود مـى رسـيـد، بـه جـبـرئيـل مـى گـفـت : اى جـبـرئيـل در اين جا آن ها را فرود آرم ؟ جبرئيل در پاسخ مى گفت : نه ، پيش برو. تا به سـرزمـيـن مـكـه رسـيـد و در آن جا آنها را در جاى خانه كعبه فرود آورد. و چون ابراهيم به ساره قول داده بود كه از مركب پياده نشود تا نزد وى بازگردد، قصد بازگشت نمود.
جايى كه هاجر و اسماعيل فـرود آمـده بـودنـد. درخـتـى بـود، هـاجـر بـراى اين كه خود و فرزندش از تابش آفتاب سوزان محفوظ باشند، چادرى را كه همراه داشت روى آن درخت انداخته و درسايه آن آرميدند، ولى هـنگامى كه فهميد ابراهيم قصد بازگشت دارد، برخاست و به او گفت : اى ابراهيم ! چگونه ما را در اين جا كه هيچ همدمى نداريم و آب و علفى نيست مى گذارى و مى روى ؟