اين ها قسمتى از القاب و اوصاف و ساير افتخارات ابراهيم است كه در قرآن كريم بدان ها تصريح و يا اشاره شده و در اخبار نيز قسمت هاى ديگرى ذكر شده است .
حال بد نيست كه قبل از ورود به شح حال آن پيغمبر والامقام درباره برخى از اين اوصاف وافتخارات ، توضيح مختصرى بدهيم .
از جمله القاب آن حضرت حنيف بود كه لغت شناسان آن را به ثابت در دين مستقيم ، جـويـاى ديـن حـق ، پـايـدار در ديـن و امـثـال ايـن هـا معنى كرده اند. اوّاه به كسى گويند كه با آه و ناله ، خشيت و خوف خود را از خداى تعالى اظهار كند. هم چنين در روايات اوّاه را پردُعا و پُرگريه معنى كرده اند.
مـفـسـّران در تفسير آيه انّ ابراهيم لاوّاه حليم (234) معناى بسيارى براى اوّاه ذكر كـرده انـد، مـانـنـد مـهـربـان نـسـبـت بـه بـنـدگـان ، مـؤ مـن و كـسـى كـه اهـل يـقين و جوياى آن باشد، پارسا و فروتن باشد و تسبيح خدا گويد و بسيار ياد خدا كندو....
ابـوعـبـيـده كـه يـكى از دانشمندان اهل لغت و تفسير است ، معناى نسبتا جامعى براى اوّاه ذكر كـرده و گـفـتـه : اوّاه كـسـى اسـت كـه از روى تـرس و بـيـم آه كـشـد و بـا يـقين به اجابت پروردگار و ملازمت طاعت و فرمان بردارى وى ، به درگاهش تضرّع و زارى نمايد.
مـُنـيـب بـه مـعـنـاى تـوبـه كـنـنـده و كـسـى اسـت كـه بـا اخـلاص در عمل ، به درگاه خداى تعالى رجوع كند.
صـدّيـق بـه شـخـصى گويند كه بسيار راست گو باشد به هر چه مى گويد، خـود عـمـل كـنـد و هـر چـه را انـجـام دهـد بگويد و در مجموع ، گفتار و كردارش يك ديگر را تصديق كند و اختلاف و تنقاضى ميان آن ها نباشد.
چرا ابراهيم ، خليل خدا شد؟
خليل به معناى دوستى است كه خللى در محبت و دوستى او نباشد. طبرسى (ره ) در تـفـسـيـر آيـه واتـّخـذ اللّه ابـراهـيـم خـليـلا در سوره نساء مى گويد:اما اين كه ابـراهـيـم دوست خدا بود، يعنى دوست دار دوستان خدا و دشمن دشمنان خدا بود. اما منظور از ايـن كـه خدا خليل و دوست ابراهيم بود، يعنى او را در برابر دشمنان و بدانديشان يارى مى كرد، چنان كه از آتش نمرود نجاتش داد و آن را بر وى سرد كرد و در داستان ورود به مـصـر، بـه شـرحـى كه پس از اين خواهد آمد، او را از پادشاه مصر محافظت فرمود و امام و پيشواى مردم قرارش داد.(235)
بـرخـى در تـفـسـيـر آن گـفـتـه انـد: يـعـنـى خـدا او را بـه طـور كامل دوست داشت و ابراهيم نيز به همين گونه به خدا مهر مى ورزيد.(236)
در احـاديـث عـلّت هـاى جـالب و آمـوزنـده بـراى آن ذكـر شـده است . از آن جمله در حديثى كه صـدوق (ره ) از امـام صادق (ع ) روايت كرده ، آن حضرت فرمود:اين كه خداوند ابراهيم را خـليـل خـود قرار داد. براى آن بود كه هيچ كس را از در خانه اش بازنگرداند و از احدى جز خداى بزرگ سؤ ال نكرد.(237)
در حـديـث كـليـنى (ره ) است كه امام صادق (ع ) فرمود: ابراهيم ميهمان دوست بود و هرگاه مـيـهـمـان نـداشـت بـراى پـيـدا كـردن مـيـهمان از خانه بيرون مى رفت و درهاى خانه اش را قفل مى كرد و كليدهاى آن را همراه خود مى برد. تا روزى درها را بست و بيرون رفت . چون بـازگـشـت درها را بازديد و مردى را در خانه خود مشاهده كرد، بدو گفت : اى بنده خدا به اجازه چه كسى وارد اين خانه شدى ؟
در پاسخ گفت : به اجازه پروردگارم و اين جمله را سه بار تكرار كرد.
ابراهيم دانست كه او جبرئيل است و خداى را سپاس گفت .
سپس جبرئيل رو به ابراهيم گفت : پروردگار تو مرا نزد بنده اى از بندگانش كه او را خليل خويش گردانيده فرستاده است .
ابـراهـيـم پـرسـيـد: به من بگو چه كسى است كه تا زنده هستم خدمتش را انجام دهم (و خدمت گزار او گردم )؟
گفت : تو همان خليل خدا هستى .
پرسيد: به چه علت ؟
گـفت : بدان سبب كه تاكنون از احدى چيزى نخواسته اى و تاكنون چيزى از تو درخواست نشده است كه در جواب آن نه گفته باشى .(238)
به راستى معناى دوست هم همين است كه از كسى جز دوست خود چيزى نخواهد.
در حديث ديگرى است كه شخصى از امام صادق (ع ) پرسيد كه به چه علّت خدا ابراهيم را خليل خود گردانيد؟ حضرت فرمودند: براى سجده بسيارى كه بر زمين مى كرد.(239)
در روايـت ديـگـرى آمـده اسـت كـه جـابـرانـصـارى گـويـد: از رسـول خـدا شـنـيـدم كـه مى فرمود: خداوند ابراهيم را دوست خود نكرد، جز بدان خاطر كه ابـراهـيـم ، بـيـنـوايـان و مردم ديگر را خوراك مى داد و در وقتى كه مردم در خواب بودند، براى خدا نماز مى گزارد.(240)
در داسـتـان نـزول فـرشتگان براى عذاب قوم لوط، به شرحى كه در داستان لوط خواهد آمـد، از امـام صـادق (ع ) روايـت شـده اسـت كه فرمود: همين كه فرشتگان به خانه ابراهيم آمـدنـد، حـضـرت گـوسـاله بـريـانـى بـراى آن هـا آورد و بـه آن ها فرمود كه بخوريد. فـرشـتـگـان گفتند: ما نمى خوريم تا به ما بگويى بهاى آن چيست ؟ ابراهيم گفت : چون خـورديـدبـسـم اللّه بـگـوييد و چون از خوردن فراغت يافتيد الحمداللّه بـگـوييد. در اين وقت جبرئيل رو به همراهان خود كرد و گفت : خدا حق دارد كه چنين شخصى را خليل خود گرداند.(241)
عـلىّ بـن ابـراهيم در تفسير خود از امام باقر(ع ) روايت مى كند كه ابراهيم ، نخستين كسى بـود كـه ريـگ بـرايـش بـه آرد تـبـديل شد. به اين شرح كه هنگامى براى قرض كردن خـوراكـى بـه سـوى دوسـتـى كـه در مـصـر داشـت حـركـت كـرد، ولى او در مـنـزل نـبـود و ابـراهـيـم نـخـواسـت بـا خـورجـيـن خـالى بـه مـنـزل بـازگـردد، از ايـن رو وقـتى برگشت آن را پر از ريگ كرد و به خانه آمد. چون از سـاره خـجـالت مى كشيد(كه بگويد دوستم در خانه نبود و خورجين پر از ريگ است ) الاغش را پيش ساره رها كرد و خود داخل اتاق شد و خوابيد.
سـاره بـيـامـد و خورجين را باز كرد و بهترين آردها را در آن ديد. بى درنگ مقدارى را خمير كرده و نانى پخت و غذاى لذيذ آماده كرد و نزد ابراهيم آورد. ابراهيم پرسيد: اين غذاو نان را از كـجـا تـهـيـه كـردى ؟ گـفـت : از آن آردى كـه از نـزد خـليـل (دوسـت ) مـصـرى خـود آوردى ! ابـراهـيـم گـفـت : آرى او خليل من است ، اما مصرى نيست . از همين جا مقام خُلّت و دوستى به وى داده شد و پس از آن خدا را شكر كرد و به خوردن آن مشغول شد.(242)
مقام امامت نيز به ابراهيم تفويض شد
خداى تعالى در قرآن كريم در سوره بقره مى فرمايد:و هنگامى كه خداوند ابراهيم را بـه كـلمـاتـى (يـعـنى امور و تكاليفى ) آزمود و آن ها را به پايان رسانيد و بدو گفت : (اكـنـون ) مـن تـو را امـام مـردم قـرار مـى دهـم و به امامت منصوب مى دارم . ابراهيم گفت : از فرزندان من ؟ خدا فرمود: عهد من (يعنى امامت ) به ستم كاران نمى رسد.(243)
در تـفـسـيـر ايـن آيـه ، حـديثى نيز از امام صادق (ع ) رسيده است به اين مضمون كه خداى تـعـالى ابـراهـيـم را بـنده خود گرفت پيش از آن كه به نبوت انتخابش كند و به نبوت انـتـخـابـش فـرمـود پـيـش از آن كـه رسـول قـرارش دهـد و او را رسول خود ساخت قبل از آن كه امامش ‍ گرداند و چون همه اين منصب ها را برايش فراهم كرد، آن گـاه بـدو فـرمـود: مـن تـو را امـام مردم ساختم . و به سبب عظمتى كه اين منصب در نظر ابراهيم داشت ، گفت : و از فرزندان من ؟ فرمود: عهد من به ستم كاران نمى رسد.(244)
در مـعـنـاى آيـه و حـديث شريف ، سخنان بسيارى گفته اند كه خلاصه آنها چنانچه از خود آيه و حديث هم استفاده مى شود، اين مطلب است كه منصب امامت وقتى به ابراهيم رسيد كه از هـر نـظر شايستگى خود را نشان داده و مورد آزمايش هاى گوناگونى مانند افتادن در آتش نـمـروديـان ، ذبح اسماعيل ، دورى از زن و فرزندو... قرار گرفته بود و البته همه جا بـه خـوبـى امـتـحـان پس داد و خدا هم او را كمك كرد.آن گاه بود كه آماده دريافت اين منصب الهى گرديد و به مقام امامت نايل آمد.
از آن قسمت آيه شريفه كه ابراهيم از خدا خواست كه امامت را در فرزندانش قرار دهد، معلوم مـى شـود كـه ايـن مـقام در اواخر عمر آن حضرت به وى عطا شده است ؛ يعنى پس از آن كه فرزندانى چون اسماعيل و اسحاق پيدا كرد، از خدا خواست كه اين منصب را به فرزندانش نيز عطا فرمايد كه آن پاسخ را دريافت داشت .
ونيز روشن مى شود كه مقام امامت الهى چه منصب بزرگى است و رسيدن به اين مقام والا چه شـرايـط و مـقـدماتى دارد، از آن جمله اين كه هيچ ستمى (چه ستم به نفس يعنى گناه و چه سـتـم بـه ديـگـران ) نبايد در دوران زندگى او ديده شود و به اصطلاح بايد معصوم از خطا و گناه باشد.
بـراى تـوضـيح بيشتر بايد به تفاسير و روايات مراجعه كرد. استاد محترم ما، دركتاب تـفـسـيـرالمـيـزان بـا اسـتـنـاد بـه آيـات ديـگـر قـرآن كـريـم مطال زير را هم از اين آيه استفاده كرده و اثبات مى كند.
1. امـامـت مـنـصـبـى اسـت كـه از طرف خدا بايد به افراد بشر واگذار شود و امام بايد از طرف خدا به اين مقام منصوب گردد؛
2. امام بايد به عصمت الهى معصوم باشد؛
3. زمين هيچ گاه خالى از امام حق نخواهد بود؛
4. امام بايد از جانب خداى تعالى تاءييد و يارى شود؛
5. اعمال بندگان خدا از علم امام پوشيده و پنهان نيست ؛
6. امام بايد به همه آن چه مورد نياز و احتياج دنيا و آخرت مردم است ، عالم و دانا باشد؛
7. مُحال است ميان مردم كسى برتر از امام در فضايل نفسانى باشد.(245)
و مطالب ديگرى كه از حديث بالا استفاده كرده و در تفسير آيه شريفه ذكر نموده است كه ما براى فهم معناى امامت به همين مقدار اكتفا مى كنيم .
ابراهيم به تنهايى يك امّت بود
از افـتـخـاراتـى كـه خـداوند به ابراهيم عطا كرد، اين بود كه او را به تنهايى يك امّت خوانده و درباره اش فرموده :به راستى ابراهيم يك امّت بود كه فرمان بردار و مطيع خدا بوده و از مشركان نبود.
درمـعـنـاى آن وجوهى گفته شده ، از آن جمله گفته اند: امّت به معناى معلّم و مقتداست يا چون در زمـان ابـراهـيم ، خداپرستى جز او نبود، خدا او را يك امّت خوانده يا گفته اند: امّت به مـعـنـاى امـام و هـادى اسـت يا چون قوام امّت به وى بود. ولى شايد ازهمه اين معانى بهتر، معنايى است كه راغب براى اين آيه كرده و روايت نيز شاهد آن است ، اگر چه معناى دوم نيز مـعـناى خوبى است و شاهد حديثى هم دارد. وى مى گويد: انّ ابراهيم كان امّة قانتاللّه (246) يـعـنـى ابـراهيم در عبادت خدا به تنهايى همانند جماعت و گروهى بود، چنان كه گويند فلانى به تنهايى يك عشيره و قبيله است .
خـلاصـه ايـن مـعـنـا آن اسـت كه عبادت ابراهيم به درگاه خدا به قدرى پرارزش بود كه مـثـل عـبـادت يـك مـلت و گـروه بـود، مـانـنـد حـديـثـى كـه شـيـعـه و سـنـّى از رسول خدا روايت كرده اند كه درباره على (ع ) فرمود:
ضربة على يوم الخندق افضل من عبادة الثقلين ؛ ارزش ضربت على در جنگ خندق ، از عبادت ثقلين بيشتر است .
اين بود پاره اى از توضيحات در معناى بعضى از القاب و افتخارات ابراهيم كه تذكر آن در ايـن جـا لازم بـه نـظـر مـى رسـيـد. اكـنـون در شـرح حال آن بزرگوار مى پردازيم .
آغاز زندگى ابراهيم (ع ) و مبارزه او با بت پرستى
از جمله موضوعاتى كه بايد در اين بحث شود، موضوع نسب ابراهيم است ، چون از يك سو در قرآن كريم نام پدر ابراهيم ، آزر ذكر شده و او را مردى بت پرست كه در پرستش بت هـا پـافـشـارى داشـتـه مـعـرفـى كـرده واز سـوى ديـگـر، طـبق رواياتى كه شيعه و سنى نـقـل شـده ، پـدران رسـول خدا همگى خداپرست بوده اند و مشركى ميان آن ها وجود نداشته اسـت . هـم چـنـيـن مـورخـان نـام پـدر او را تارخ ذكر كرده اند، چنان كه در تورات كـنـونـى هـم هـمـيـن نـام ذكـر شـده اسـت . از ايـن رو اين بحث پيش آمده كه آزر چه نسبتى با ابـراهيم داشته كه او را پدر خويش خوانده و معناى اين كه او را پدر خود ناميده و قرآن در چند مورد نقل كرده ، چيست ؟ البته اگر بخواهيم همه سخنانى را كه دانشمندان و مفسران در ايـن بـاره گـفـتـه انـد بـه تـفـصيل نقل كنيم ، از شيوه نگارش اين كتاب خارج مى شويم ، گـذشـتـه از اين كه بسيارى از آن بحث ها مورد نياز ما نيست ؛ لذا فشرده آن ها را به طور اجمال در اين جا ذكر نموده به ادامه شرح حال آن بزرگوار مى پردازيم .
نسب ابراهيم (ع )
ظاهرا ميان نسب شناسان و مورخان اختلافى نيست كه نام پدر ابراهيم تارخ بوده و بعضى نسب آن بزرگوار را تا نوح پيغمبر چنين نوشته اند:
ابراهيم بن تارخ بن ناحور بن سروج بن رعو بن فالج بن عابر بن شالح بن ارفخشد بن سام بن نوح .
اگـر چـه در بعضى از تواريخ ، در ضبط نام اجداد آن حضرت اختلاف به چشم مى خورد، ولى ظـاهـرا در نـام پـدرش تـارخ اخـتـلافـى نـيـسـت ، چـنـان كـه از زجـاج نـقـل كـرده انـد كـه گـفـتـه اسـت : مـيـان نـسـب شـناسان اختلافى نيست كه نام پدر ابراهيم تارخ بوده است . و لذا اين بحث پيش آمده كه آيااولا آزر لقب يا وصف همان تارخ اسـت و هردوى آن ها يكى هستند يا آن ها دو نفر بوده اند؟ و ثانيا آن مردى كه ابراهيم او را مخاطب قرار داده و بدو مى گويد:... آيا بت هايى را به خدايى مى گيرى ؟ به راستى مـن ، تـو وقـوم تـو را در گـمـراهـى آشـكـارى مى بينم .(247) يا آن جا كه خدا مى گويد:... ابراهيم به پدر و قوم خود گفت كه اين تصويرها چيست كه به عبادت آن ها كمر بسته ايد...؟(248) و يا در جاى ديگر مى گويد:ابراهيم به پدرش گفت : اى پـدر! چـرا مـى پـرسـتـى چـيزى را كه نمى شنود و نمى بيند و كارى براى تو انجام نـمـى دهـد وبـارى از دوشـت بـرنـمـى دارد؟(249)اى پدر! شيطان را پرستش و بندگى نكن كه به راستى شيطان نافرمان خداى رحمان است . اى پدر! من بيم آن دارم كه از پروردگار رحمان عذابى به تو برسد و دوست دار شيطان گردى .(250) آيا هـمـان تـارخ بـوده ، و ايـن مرد مشرك بت پرست پدر نسبى ابراهيم است يا شخص ديگرى است كه ابراهيم او را پدر خطاب كرده است ؟!
البته بحث اوّل از نظر ما چندان مهم نيست ، اگر چه از اين نظر كه ميان ظاهر قرآن كه مى گـويـد:ابـراهـيـم بـه پـدرش آزر گـفـت ... و قـول نـسـب شـنـاسـان - بـلكـه اتـفـاقـى كـه از آن هـا نـقـل شده كه نام پدر ابراهيم تارخ بوده - منافات و تناقض مشاهده مى گردد از اين نظر قـابـل بـحث و دقّت است ، اما با سخنانى كه در اين باره گفته اند، مانند اين كه آزر لقب تـارخ اسـت يـا ابـراهـيم با اين لفظ او را مذّمت كرده ، زيرا آزر در لغت بمعناى اعرج (كج سـليقه ) يا مُخطى (خطاكار) يا خرفت و امثال اين هاست يا با اين توجيه كه مطابق قرائت بـعـضـى ، آيـه اءزرا بـده نـه آزر، كـه هـمـزه اسـتـفـهـام از اوّل آن حـذف شـده و اءزر را بـه مـعـنـاى قـوت ، نـيـرو، نـصـرت ، مـعـاونـت و امـثـال آن مـعنا كرده و گفته اند معناى آيه اين است هنگامى كه ابراهيم به پدرش گفت : آيـا بـه خـاطـر كـمـك و نيروى خويش بت ها را به پرستش ‍ گرفته اى ... يا با اين اعراب كه آزر را مفعول براى فعل محذوفى بگيريم و چنان كه بعضى گفته اند: آزر هم نـامـى بـتـى بـاشـد يعنى ...ابراهيم به پدر خود گفت آيا آزر را معبود خود مى گيرى ؟ و يـا تـوجـيهات ديگر كه مشكل را حل مى كند. با اين كه در خود آن اجماع زجاج - كه تارخ پدر ابراهيم است - خدشه كرده اند و فخر رازى آن را مردود مى داند.
امـا آن چـه از نـظـر ما اهميّت دارد و بايد در مورد آن بحث كنيم ، اين مسئله است كه با اتفاق نـظـر بـزرگـان و اهـل حـديـث شـيـعـه ، كـه مـيـان اجـداد رسـول گرامى اسلام بت پرستى وجود نداشته و همگى خداپرست بوده اند، بايد ببينيم اين مرد بت پرستى كه ابراهيم او را پدر خود خوانده چه كسى بوده است ؟
پـرواضـح اسـت كـه مـا چـه لفـظ آزر را لقـب تارخ يا نام بتى بدانيم و چه آن را وصف تـارخ يـا بـه مـعـنـاى نـصـرت و امـثـال آن بـگـيـريـم ، جـواب گـوى ايـن مشكل نخواهد بود و بايد راه ديگرى را بپيماييم .
آن چـه اشـكـال را حـلّ مـى كـنـد، دقـّت در سـخـنـان ائمـه اهـل بيت و مفسّران حقيقى قرآن است . از مجموع رواياتى كه در اين باب رسيده ، با مختصر توضيحى كه بزرگان براى آن ذكر كرده اند چنين به دست مى آيد: در زبان عرب و نيز ساير زبان ها، چنان كه به پدر صلبى و نسبى انسان پدر مى گويند، به پدر مادرى ، عمو، پدر زن و حتى به كسانى هم كه انسان به نحوى تحت سرپرستى او به سرمى بـرد - اگـر چـه او بـيگانه باشد - پدر گفته مى شود، چنان كه از طرفى به فرزند بـرادر و نوه دخترى هم فرزند مى گويند. بهترين شاهد براى اين سخن قرآن كريم است كـه دربـاره يعقوب در سوره بقره مى فرمايد:آيا شما حاضر بوديد آن دم كه يعقوب را مـرگ در رسـيـد و بـه پسران خويش گفت پس از من چه مى پرستيد؟ گفتند: خداى تو و خـداى پدرانت ابراهيم و اسماعيل و اسحاق خداى يگانه را (پرستش مى كنيم ) و در برابر او تـسـليم هستيم .(251) و با اين كه اسماعيل عموى يعقوب است ، براو اطلاق پدر شـده اسـت . هـم چـنـيـن در داسـتـان يـوسـف از قـول آن حـضـرت نقل مى كند كه جدّ پدرى و به اسحاق كه جدّ اوست ، پدر اطلاق شده است .
هـمـيـن طور موارد ديگرى كه در قرآن كريم ديده مى شود كه به عمو و جدّ پدرى ، پدر و به نوه دخترى ، فرزند اطلاق شده است ، چنان كه خداى تعالى عيسى را كه از طرف مادر نـسـبـش بـه ابـراهـيـم مـى رسـد، از فرزندان او دانسته و در سوره انعام فرمود:و بدو اسـحـاق و يعقوب را بخشيديم و همه را هدايت كرديم و از نژاد او (و فرزندان اويند) داود، سليمان ، ايوب ، يوسف ، موسى ، هارون و نيكوكاران را اين گونه پاداش مى دهيم و نيز زكريا، يحيى ، عيسى و الياس كه همگى از شايستگان اند.(252)
در ايـن جـا نـيز چنان كه در روايات فرموده اند، آزر جدّ مادرى ابراهيم يا عموى آن حضرت بـوده اسـت كـه چـون تـارخ (پدر ايشان ) در زمان كودكى ابراهيم از دنيا رفته بود، آزر سرپرستى او را به عهده داشت و به همين دليل ابراهيم ، او را پدر خطاب كرده است .
مـسـعـودى در اثـبات الوصيه گويد: طبق روايتى كه رسيده ، آزر جدّ مادرى ابراهيم و منجّم مـخـصـوص نـمـرود بـوده و هـنـگـامـى كـه تـارخ از دنـيـا رفـت ، ابـراهـيـم كـودك كم سنى بود.(253)
در حـديـثـى كـه از قـصـص الانـبـيـاء راونـدى از امـام صـادق (ع ) نقل شده آن حضرت فرمود:آزر عمومى ابراهيم و ستاره شناس نمرود بود.(254)
چـنـان كه گفتيم اين مطلب ويژه زبان عرب نبوده و در ساير زبان ها نيز اين توسعه در اطـلاق وجـود دارد و طبق آن چه گفته شد، احتياجى به پيمودن راه هاى پرپيچ و خم و بحث هـاى مـشـكـلى كـه در لفـظ و مـعـنـاى آزر كـرده اند، نداريم و آزر هركه بوده و به هر معنا باشد، نام ، لقب يا وصف شخصى است كه پدر صُلبى و نسبى ابراهيم نبوده ، ولى آن حضرت به اعتبار اين كه تحت سرپرستى او به سر مى برد و يا به اعتبارات ديگرى ، او را بـه عـنـوان پدر خوانده و با او بحث نموده است كه قسمتى از گفت وگو و بحث او در قـرآن كـريـم ذكـر شـده و آن را در صـفـحـات آيـنـده مـطالعه خواهيم كرد. (و در آن جا شاهد ديگرى نيز بر اين مطلب خواهد آمد).
ولادت ابراهيم (ع )
در روايـات و تـواريـخ دربـاره داسـتـان ولادت حـضـرت ابراهيم چنين آمده است كه آزر منجّم مـخـصـوص نمرود بود و از روى حساب نجوم به دست آورد كه كودكى به دنيا مى آيد كه ديـن و آيـيـن نـمـروديـان را بـرهـم خـواهد زد. هنگامى كه آزر اين مطلب را به نمرود گفت ، نمرود پرسيد: اين كودك در چه سرزمينى به دنيا خواهد آمد؟ آزرگفت : در همين سرزمين .
در بـرخـى از تـفـاسـيـر اسـت كـه نـمـرود در خـواب ديد ستاره اى طلوع كرد كه نور ماه و خورشيد را از بين برد و زير پرتو خويش قرار داد. وقتى تعبير آن را از خواب گزاران پـرسـيـد، بـدو گـفـتند: كودكى به دنيا مى آيد كه نابودى پادشاهى تو به دست اوست .(255)
جـمعى گفته اند: نمرود اين مطلب را از روى پيشگويى هاى گذشتگان و كتاب هاى پيمبان دانـسـت .(256) بـه هـر صـورت ، نـمـرود دسـتـور داد هـمـه پـسـرانـى را كـه در آن سـال بـه دنيا آمده بودند، به قتل رسانند. مردان از زنان كناره گيرى كنند و زنان آبستن را كنترل و تا هنگام زاييدن در جايى حبس كنند و چون زاييد، اگر نوزادش پسر بود، او را بـه قـتـل بـرسـانند. اما برخلاف تمام پيش بينى ها و سخت گيرى هايى كه در اين باره انـجـام داد، نـطـفه ابراهيم در رحم مادرش جاى گير شد و جهان تاريك آن روز براى ولادت مقدم گراميش آماده گرديد.
شيخ صدوق از امام صادق (ع ) روايت كرده كه وقتى مادر ابراهيم به وى حامله شد، نمرود زن هـاى قابله را ماءمور كرد تا براى بررسى نزد آن زن بروند و دقت كنند تا آيا اثر حـمـلى در وى مـشـاهـده مـى كـنـنـد يـا نـه ؟ زنـان مـزبـور بـا كـمـال مـهـارتـى كه در فنّ خود داشتند، نتوانستند اثر حاملگى را در شكم آن زن بفهمند و خـداى تـعـالى مـانـع ديـد آن هـا شـد، از ايـن رو به نمرود گفتند: ما چيزى در شكم اين زن نديديم . (257)
ابراهيم در شكم مادر بزرگ گشته و به تدريج زمان زايمان نزديك شد. على بن ابراهيم در تفسير خود نقل كرده كه چون زمان ولادت فرا رسيد، مادر ابراهيم به شوهرش گفت : من بـيمارم و مى خواهم به كنارى بروم . بدين ترتيب مادر ابراهيم به غارى رفت و ابراهيم در هـمـان غار به دنيا آمد وقتى كودك را زاييد، در پارچه اى پيچيد و در غار نهاد و مقدارى سنگ بر در غار چيد و به شهر بازگشت .
ولى در روايت صدوق و ديگران آمده است : ابراهيم در همان خانه پدر به دنيا آمد و پدرش بـه دليـل بـيـمـى كـه از نـمـرود داشـت ، مـى خـواسـت فـرزنـدش را بـه وى تـحـويـل دهـد، امـا مادرش مانع شد و گفت : پسرت را به دست خود براى كشتن پيش نمرود مبر. او را به من واگذار تا به غارى از غارهاى كوه ببرم و در آن جا بگذارم تا مرگش در رسـد و تـو بـه دسـت خـود پـسـرت را نـكـشته باشى . پدر نيز اجازه داد وآن زن فرزند دل بـندش را به غارى برد و پس از اين كه او را شير داد، در همان جا گذاشت و جلوى غار را سنگ چيده و بازگشت .
ابـراهـيـم بـه طـور غيرطبيعى بزرگ مى شد و طبق روايات ، رشد هر روز او به مقدار يك هـفـتـه بـچـه هـاى ديـگـر بـود و روزىِ او را نـيـز خـداى قـادر متعال به صورت شير در انگشت او قرار داده بود كه آن را مى مكيد و مى خورد. مادرش نيز گـاه گـاهـى به بهانه هاى مختلف از شوهر اجازه مى گرفت و نزد فرزند مى آمد و او را شـيـر مـى داد و پـس از بـوسـيـدن و بـويـيـدن او را بـغل كرده ، در همان غار نهاده به شهر باز مى گشت تا هنگامى كه ابراهيم بزرگ شد و از غار بيرون آمده و با پاى خود به شهر درآمد.
مـسـعـودى در اثـبـات الوصـيـه گـويـد: خـداونـد مـحـبـت او را در دل مادر انداخت ، چنان كه حال ساير انبيا و ائمه نيز چنين بوده است . ابراهيم مدتى در همان وضـع بـه سـر بـرد تـا روزى كـه مـادر آمـد تـا از حـال او بـا خـبر شود. وقتى ديد چشمانش چون ستاره مى درخشيد، او را در برگرفت و به سينه چسبانيد و شيرش داده بازگشت . روزى ديگر كه مادر نزد او آمد و خواست برگردد، ابراهيم دست به دامن او زده و گفت : مرا نيز با خود ببر.
مـادر گـفـت : بـاشـد تـا من از پدرت اجازه بگيرم ، آن گاه تو را نزد او ببرم . وقتى به شهر آمد مطلب را به پدرش گفت . او در جواب اظهار داشت : او را در سرراه بنشان . وقتى بـرادارانـش بـر او بـگـذرنـد، او نيز همراه برادران به خانه بيايد تا كسى از وضع او مطّلع نشود.
مـادر ابـراهـيـم هـمـيـن كـار را كـرد و به اين ترتيب ابراهيم به خانه آمد. وقتى آزر وى را بـديـد، خداوند محبتى از او در دلش انداخت (كه به شدت دوستى او در دلش جايگير شد). ايـن وضـع ادامـه داشـت تـا روزى كـه مـردم هـم چنان بت مى ساختند، ابراهيم نيز چوبى را برداشت و آن را نجّارى كرد و بتى كه تا آن روز نظيرش ديده نشده بود بساخت . آزر كه چنان ديد به مادرش گفت : اميد است كه از بركت اين پسر تو، بركت زيادى به مابرسد. امـا نـاگـهـان ديـد كـه ابـراهـيـم تـبـرى بـرداشـت و هـمـان بـت را شـكـسـت . آزر بـه ايـن عمل او پرخاش كرد. ابراهيم گفت : مگر شما مى خواستيد با اين بت چه كاركنيد؟ گفتند: مى خواستيم آن را پرستش كنيم .
ابراهيم با تعجب پرسيد: آيا چيزى را كه به دست خود مى تراشيد، پرستش مى كنيد؟
در اين وقت آزر كه جدّ ابراهيم بود، گفت : آن كسى كه نابودى اين سلطنت به دست اوست ، همين فرزند است .(258)
زادگاه ابراهيم
در روايـات مـخـتـلف ، زادگـاه ابراهيم جايى به نام كوثى ربى ذكر شده است . يـاقـوت حـمـوى گـفـتـه : كـوثـى نـهـرى اسـت در عـراق در سـرزمـيـن بـابـل كه آن را به نام كوثى يكى از فرزندان ارفخشد بن سام بن نوح ، نام گـذارده انـد و آن نـخستين نهرى است كه از فرات منشعب مى شد. كوثى عراق در دو جاست : يـكـى كـوثـى طـريـق و ديـگـرى كـوثـى ربـى كـه مـحـل تـولد ابراهيم بوده و در همان جا او را درون آتش انداختند و هر دو كوثى در سـرزمـيـن بـابـل اسـت و سـعـدبن ابى وقاص (كه سرزمين عراق را فتح كرد) پس از فتح قادسيه آن جا را تصرف كرد.(259)
در بـرخـى از تـواريـخ ، زادگـاه حـضـرت ابـراهـيـم شـهر اءورا- كه از شهرهاى بـابـل است - ذكر شده است . در قسمتى از كتاب ادب و علوم المنجد گويد: اءورا نام آثارى در عراق و شهر كلدانيان است كه ابراهيم خليل از آن جا بيرون آمده است .(260)
ولى در قـصـص الانـبـيـاء نـجـّار اسـت كـه ابـراهـيـم خليل جوانى بود از اهل فدان آرام در سرزمين عراق و مردم آن جا بت پرست بودند. پـدر ابـراهـيـم نـجـّار بود كه بت مى تراشيد و به بت پرستان مى فروخت (چنان كه در انجيل برنابا است ) و ابراهيم با هدايت حق تعالى به مبارزه بت ها برخاست ،(261) تا آن جا كه پس از يكى دو صفحه مى گويد: ابراهيم كه چنان ديد، از ماندن نزد پدر و قوم خود خسته و بيزار و به اءوركلدانيان رهسپار شد و از آن جا به حاران رفت .(262)
از مـجـمـوع آن چـه گـفـتـيـم ، اسـتـنـبـاط مـى شـود كـه زادگـاه ابـراهـيم در سرزمين عراق و بـابـل بـوده و در روايـت عـلى بـن ابـراهـيـم كـه قـسـمـتـى از آن را قـبـلا نـقـل كـرديـم ، امـام صـادق (ع ) فـرمـوده است : منزل نمرود نيز در همان سرزمين كوثى ربى بوده و ابتداى كار مبارزه ابراهيم نيز از همان جا شروع شد.
گفت وگوى ابراهيم با آزر
پـس از ايـن كـه ابـراهـيـم به سنّ رشد رسيد و به ميان مردم آمد، متوجه شد كه آزر و مردم ديـگـر بـه عـبـادت چـيـزهايى كه به دست خود ساخته و سود و زيانى براى آن ها ندارد، مـشـغـولنـد. وى در آغـاز بـراى هـدايـت آن هـا، بـا مـنـطـقـى نـيـرومـنـد بـه استدلال پرداخت تا آن ها را متوجه اشتباه بزرگ خود كرده و از پرستش بتان باز دارد.
خـداى تـعـالى در سـوره مـريـم قـسـمـتـى از احـتـجـاج او را بـا آزر چـنـيـن نـقـل فرموده است :ودر اين كتاب ابراهيم را ياد كن كه وى پيغمبرى راست گو (وراستى پـيـشـه ) بود آن دم كه به پدرش گفت : اى پدر! چرا پرستش مى كنى چيزى را كه نمى شـنـود و نـمـى بـيند و كارى براى تو نسازد؟ اى پدر! به راستى كه مرا دانشى آمده كه تـو را نـيـامـده از مـن پـيـروى كـن تا تو را به راهى راست هدايت كنم . اى پدر! شيطان را پرستش مكن كه شيطان نافرمان خداى رحمان است . اى پدر! من بيم دارم كه از خداى رحمان عـذابـى بـه تـو بـرسـد و دوست شيطان گردى ،(آزر) بدو گفت : مگر تو اى ابراهيم از خـدايـان مـن روگـردانى . اگر بس نكنى (و دست از از اين سخنانت برندارى ) تو را سنگ سار مى كنم (يا دشنام و ناسزاگويم ) و بايد زمانى دراز از پيش من دور شوى ، (ابراهيم گفت :) درود برتو به زودى از پروردگار خود براى تو آمرزش خواهم خواست كه او به مـن مـهـربـان و رحـيـم اسـت و از شـمـا و آن چـه جـز خـدا مـى پرستيد كناره گيرى مى كنم و پـروردگـار خـود را مـى خـوانـم امـيـدوارم كه در مورد خواندن پروردگارم بدبخت نباشم .(263)
و در سـوره انـبـيـاء چـنـيـن اسـت :و مـااز پـيـش ، رشـد ابـراهـيـم را بـدو داديـم و بـه حـال او دانـا بـوديـم ، هـنـگـامـى كـه بـه پـدر و قـومش گفت : اين تصويرها چيست كه به پـرسـتـش آن هـا كمر بسته ايد؟ گفتند: پدران خويش را چنين يافتيم كه عبادت آن ها را مى كـردنـد. گـفت : شما با پدرانتان در گمراهى آشكارى بوده ايد. گفتند: آيا به حق نزد ما آمـده اى يـا تـو از بـازيـگـران هـستى ؟ ابراهيم گفت : بلكه پروردگار شما پروردگار آسمان ها و زمين است كه آن ها را آفريده و من بر اين ها گواهم .(264)
و در سـوره شعراء فرموده است : وبخوان بر ايشان خبر ابراهيم را كه به پدر وقوم خـود گـفـت : چـه مـى پـرسـتـيد؟ گفتند: بت هايى را پرستش مى كنيم و به عبادتشان كمر بـسـتـه ايـم . ابـراهيم گفت : آيا وقتى آن ها را مى خوانيد سخن شما را مى شنود يا سود و زيـانـى بـه شما مى رسانند؟ گفتند: ما پدران خود را يافتيم كه چنين مى كردند. ابراهيم گـفـت : آيـا مى دانيد كه آن چه شما و پدران پيشينتان مى پرستيده اند، همه دشمن من هستند مـگـر پـروردگار جهانيان آن كس كه مرا آفريده و هدايتم كند و آن كس كه غذايم دهد و آبم دهـد و چـون بيمار گردم بهبودم دهد و آن كس كه بميراندم و سپس زنده ام گرداند و آن كس كـه طـمع دارم در روز جزا خطايم را ببخشد تا آن جا كه فرمودپروردگار! پدرم را بيامرز كه از گمراهان است .(265)
و آيات ديگرى كه در سوره صافات و زخرف و ممتحنه به همين مضامين آمده است .
نكته
در آياتى كه درباره استغفار ابراهيم براى پدرش ذكر شده ، اين گونه است كه ابراهيم پـس از بـحـث بـا آزر و قوم خود، بدو وعده داد كه از خدا برايش آمرزش بخواهد و به اين وعده وفا كرد، اما وقتى متوجه شد كه او دشمن خدا بوده و اصلاح شدنى نيست ، از او كناره گـيـرى و بـيـزارى جـست ، اما در پايان عمر مى بينم براى خود، پدر، مادر و مؤ منان طلب آمرزش مى كند. از اين جا معلوم مى شود اين شخصى كه او را پدر خود خوانده و با او بحث كرد و براى او آمرزش خواست و بعد چون فهميد كه او دشمن خداست از وى بيزارى جسته ، پدر صلبى و نسبى او نبوده كه در آخر عمر براى او آمرزش خواسته است .
امـا اصـل وعـده ابـراهيم در آيات سوره مريم بود كه خوانديد و وفاى بدان نيز در سوره شـعـراء ذكـر شـده كـه بـه خـدا عـرض ‍ كـرد:پـروردگارا! پدرم را بيامرز كه وى از گـمـراهـان است .(266) اما بيزارى جستن و كناره گرفتن از وى را خداوند در سوره تـوبـه چـنـيـن بيان فرموده :پيغمبر و كسانى كه ايمان آورده اند نبايد براى مشركان آمـرزش بـخـواهـنـد پـس از آن كـه بـراى ايـشـان آشـكـار شـد كـه آن هـا اهـل دوزخ انـد، ابـراهـيم هم كه براى پدرش آمرزش خواست فقط به سبب وعده اى بود كه بـدو داده بـود و چـون بـراى او آشـكـار شـد كـه وى دشـمـن خـداسـت از او بـيـزارى جـسـت .(267)
ايـن داسـتـان بـه اين جا خاتمه مى يابد، و ابراهيم چون از ايمان وى ماءيوس گرديد، از آمـرزش خـواهى براى او صرف نظر كرد و از وى و قوم بت پرستش كناره گرفت و خداى تـعـالى نـيـز فـرزنـدانـى بـدو عنايت كرد. خداوند اين مطلب را در سوره مريم چنين بيان فـرمـوده :وهمين كه ابراهيم از آن ها و بت هايى كه به جز خدا پرستش مى كردند كناره گـيـرى كـرد مـا بـدو اسـحـاق و يـعـقـوب را بـخـشـيـديـم و هـمـه را پـيـغـمـبـر قرار داديم .(268)
وقـتـى كه خداوند اسماعيل و اسحاق را به او عطاكرد و هر دو بزرگ شدند و عمر ابراهيم به آخر رسيد، در اواخر عمر اين دعا را كرد كه در سوره ابراهيم ذكر شده :
ربّنا اغفرلى ولوالدىّ و للمؤ منين يوم يقوم الحساب (269)
پروردگارا! روزى كه حساب برپا شود مرا و پدرومادرم و مؤ منان را بيامرز.
واضـح اسـت ايـن پدرى كه ابراهيم در اين جا آمرزشش را در روز قيامت از خدا مى خواهد و او را با خود و مؤ منان ديگر هم نشين فرمايد، غير از آن پدرى است كه پيش از اين آمرزشش را خواست و چون دانست دشمن خداست از وى بيزارى جست .
بـه گـفـته يكى از استادان ، لطف مطلب در اين است كه خداوند آن پدر را همه جا با لفظ اءب در قـرآن ذكـر كـرده اسـت :اذ قـال لابيه ... و اغفرلابى ... و و مـا كـان اسـتـغـفار ابراهيم لابيه ... و لفظ اءب چنان كه گفتيم به غير از پدر صلبى و نسبى اطلاق نمى شود.
به هر صورت ، از اين آيات كه درباره گفت وگو و بحث ابراهيم با آزر و آمرزش خواهى بـراى او در قـرآن ذكـر شـده ، تـاءيـيـدى بـراى مطلب قبلى ما به دست آمد كه اين شخص ،تـارخ و پـدر صلبى ابراهيم نبوده و اين ، دليلى ديگر براى گفتار شيعه در اين مورد است .
ابراهيم درصدد شكستن بت ها برآمد
چـنـان كـه گـفـتـيـم ، ابـراهـيـمـر آغـاز بـا كـمـال ادب و بـا مـنـطـقـى مستدّل و تذكراتى سودمند به دعوت آزر و مردم بت پرست شهر خويش ‍ پرداخت ، اما وقتى ديـد سـخـنـان مـنـطـقـى او در دل آن مـردم فـريـب خـورده اثـر نـمـى كـنـد و بـه جـاى اسـتـدلال بـه يـك سـلسـله سـخـنـان پـوچ و بـى اسـاس مـتـوسـل مـى شـونـد و بـه آن حـدّ از رشـد نـرسيده بودند كه وضع ناهنجار خود را از راه تـذكـرات سـودمـنـد وى درك كـنـنـد، در صـدد بـرآمـد از راه عـمل ، فطرت خفته آن ها را بيدار كند تا بفهمند كه در مورد پرستش بتان بى جان اشتباه مى كنند.
به همين منظور تصميم گرفت مجسمه هاى چوبى ، سنگى و فلزى را كه منشاء بدبختى و عـقـب مـانـدگـى مـردم شـده بـود، در هـم بـشـكـنـد و در عـمـل بـه آن هـا نـشان دهد كه آن بتان ، مالك چيزى نيستند،سودى به كسى نمى رسانند و حـتى قادر به دفع ضرر و زيان از خود هم نيستند و در لابه لاى سخنان خود اين مطلب را بـه آن هـا گـوش زد كـرد و بـه شـكستن بت ها تهديدشان نمود و چنين گفت : و به خدا سـوگـنـد پس از آن كه (به سخنان من گوش فراندهيد و) پشت كنيد و برويد، در كار بت هاتان تدبيرى مى كنم . براى انجام اين مهمّ، تبرى تهيه كرد و در انتظار فرصتى بود تا منظور خود را عملى سازد.
اين فرصت هنگامى به دست ابراهيم افتاد كه مردم براى برگزارى مراسم عيد مخصوص خـود - كـه مـطـابـق روايـتـى كـه مجلسى (ره ) نقل كرده و روز نوروز بود - (270) عازم خروج از شهر شده دسته دسته از شهر بيرون رفتند.
در ايـن جا قرآن كريم داستان را چنين بيان مى كند:ابراهيم نگاهى به ستارگان كرد و گـفـت كـه مـن بيمارم ، مردم نيز روى از وى گردانيده و (او را در شهر گذارده و) رفتند و، ابراهيم نزد خدايانشان آمد و گفت : چرا چيزى نمى خوريد؟ شما را چه شده كه سخنى نمى گوييد؟ آن گاه (پيش آمد و) ضربتى سخت برآن ها نواخت .(271)
آن چـه از ايـن آيات به دست مى آيد، اين است كه مردم نزد ابراهيم آمده و از وى خواستند او نـيـز بـه همراه آنان براى برگزارى مراسم عيد به خارج شهر رود. ابراهيم نگاهى به ستارگان كرد و گفت : من بيمارم و نمى توانم با شما بيايم . و اين سخن را به اين علّت گفت تا او را به حال خود بگذارند و فكرى را كه درباره برانداختن بت ها كرده بود با استفاده از خلوت بودن شهر و با خيالى آسوده انجام دهد.
در ايـن جـا اين سؤ ال پيش مى آيد كه آيا ابراهيم به راستى بيمار بود يا اين سخن را از روى مصلحت گفت ؟ هم چنين علّت نظر او به ستارگان چه بود؟
در پـاسـخ اين سؤ ال جواب هايى گفته اند كه ذكر همه آن ها، سخن را به درازا كشانده و مـوجب خستگى خواننده محترم مى شود. شايد بهترين جواب اين باشد كه برخى گفته اند: ابـراهـيـم در آن هـنـگـام ، از نـظـر جسمى هيچ بيمارى نداشت ، اما از نظر روحى به سختى افـسرده و بيمار بود، زيرا مى ديد جمعى سود جو براى استعمار آن مردم بى چاره سنگ و چـوب هـايـى را تـراشـيـده ، به صورت خدايانى درآورده اند و مردم را به پرستش آن ها واداشته و از راه راست منحرف كرده اند و نيز با تبليغات پوچ و بى مغز، آن ها را در بى خبرى و جهالت نگاه داشته و بر آن ها فرمانروايى مى كنند. مردم نادان نيز فريب آن ها را خـورده و از حـق روگردان شده اند و حاضر نيستند به خود آيند و ببينند در چه بدبختى و سـيـه روزى بـه سـرمـى بـرنـد. آرى ايـن اوضـاع مـردان خـدا و دل سوز به حال اجتماع و ملت را افسرده كرده و روحشان را بيمار مى سازد.
امـا عـلت ايـن كـه سـتارگان نگاه كرد و گفت : من بيمارم ، اين بود كه وقتى آن ستارگان درخـشـان و زيـبـا را در آسـمـان فـيـروزه فـام مـشـاهـده كـرد كـه هم چون قطعات الماس ميان اقيانوسى بى كران خودنمايى مى كنند، فكرش متوجه خالق بزرگ آن ها گرديد كه به راستى چه آفريدگار بزرگى بوده كه اين همه ستارگان را در اين فضاى بى پايان خلق فرموده و از طرف ديگر آن مردم نادان را ديد كه تا چه اندازه كوته نظرند و تا چه حدّ مقام خود را پست كرده اند كه به جاى آن كه آفريدگار بزرگ را بپرستند، روى نياز بـه پـيـش بـت مـى آورند و او را معبود خويش مى پندارند و شايد همان نگاه به ستارگان سـبـب ايـن فـكـر و بـه دنـبـالش آن انـدوه و بـيـمـارى دل گرديد و فرمود: من بيمارم .
مـطـلب ديـگـرى كـه از ايـن آيات به دست مى آيد، اين است كه آن مردم احمق هنگام رفتن به خارج شهر براى بت هاى خود غذاى رنگارنگ و گوناگون تهيه كرده و پيش آن ها گذارده بودند، لابد به اين منظور كه اگر آن بت ها گرسنه شدند، غذا بخورند، يا به اين جهت كـه آن غـذاها متبرّك شود و شب كه از مى گردند از آن خوراك هاى متبرّك بخورند. همى چنين مـمكن است خود حضرت ابراهيم غذايى تهيه كرده وبراى ريش خند و مسخره نزد بت ها آورده و براى خوردن بدان ها تعارف كرده باشد.
بـه هـر صورت مردم بيرون رفتند و ابراهيم را در شهر به جاى گذاشتند، بلكه مطابق نـقـل عـلى بـن ابـراهـيـم (ره )،(272) نـمـرود ابـراهـيـم را موكل بت خانه كرد و كليد آن جا را به او داد تا در نبود آن ها از بت ها محافظت كند! گويا آن بـى چـاره خـبـر نـداشـت سـرسـخت ترين دشمن بت ها همان مرد است و اين موفقيت ديگرى بـراى پـيـش بـرد هدف حضرت ابراهيم بود كه نصيب وى شد. ابراهيم صبر كرد تا همه خـارج شدند، سپس تبرى را كه پيش از اين تهيه كرده بود، برداشت و به بت خانه آمد و درهـا را بـازكـرد. هـنـگـامـى كـه غذاها را در برابر بت ها ديد از روى مسخره آن ها را مخاطب سـاخـته گفت : چرا غذا نمى خوريد؟ وقتى ديد سخن نمى گويند و هم چنان خاموشند، بدان ها گفت : شما را چه شده كه سخن نمى گوييد؟
در ايـن وقـت بـود كـه غـيـرت آن حـضـرت بـه جوش آمد تبر را بلند كرد و بر سر بت ها كـوفـت . طـولى نـكـشـيـد كـه آتش انتقام آن بزرگوار از آن بت هاى بى روح و وسيله هاى بـدبـخـتـى ، كـار خـود را كـرد و هـمـه بت ها به جز بت بزرگ زير ضربه هاى محكم آن حـضـرت درهـم شكسته و به صورت تلّى پيش روى او درآمدند و فقط بت بزرگ بود كه از ضربات سخت آن حضرت در امان ماند و آسيبى نديد. سپس حضرت ابراهيم تبر را به گـردن او انـداخـتـه و رفـت . ايـن هـم بـدان جـهـت بـود كـه شـالوده اسـتـدلال نـيـرومـنـد خـود را بـديـن وسـيـله ريـخـتـه بـاشـد و درضـمـن ايـن عمل شجاعانه ، فطرت خفته شان را بيدار كند و آن ها را به اشتباهشان واقف سازد.
در ايـن هـنـگـام حـضـرت ابـراهـيـم نـفـسـى آسـوده از تـه دل بـركـشـيـد و با دلى شاد از بت خانه بيرون آمد، زيرا ماءموريت خطرناك خود را تا آن مـرحـله بـه خـوبـى انـجـام داده بـود. حالا مردم چه واكنشى نشان خواهند داد و چه بر سراو خـواهـنـد آورد؟ انـتـقـام خـدايـان خـود را چگونه از او خواهند گرفت ؟ اين سؤ الات به فكر ابراهيم هم نمى آمد و هراسى از آن ها نداشت .
بـارى مـردم مـراسـم عـيـد را انـجـام دادنـد و هـنـگـام غـروب بـود كـه دسته دسته به شهر بـازگشتند و به منظور تجديد عهد با بت ها، يا انجام عبادات روزانه به سوى بت خانه آمدند. همين كه وارد بت خانه شدند، با منظره اى روبه رو شدند كه مدتى مبهوت گشته و خـيـره خـيـره بـه هـم نـگـاه مـى كـردنـد. تـمـام بـت هـايـى كـه با رنج فراوان تراشيده و پول ها خرج تهيه و نگه دارى آن ها كرده بودند و كوچك ترين اهانت را به آن ها روا نمى داشتند، همگى خرد و قطعه قطعه شده و روى زمين ريخته و به جز بت بزرگ ، بتى سالم نمانده بود و جز قطعات خرد شده شان چيزى به چشم نمى خورد. ديدن اين منظره سبب شد كـه بـا كـمـال تـعـجـب و نـگرانى از هم بپرسند:چه كسى با خدايان ما چنين كرده ، به راستى كه او از ستم كاران است ؟(273)
چـون كـم و بـيـش از طـرز فـكـر ابـراهـيـم آگاه بودند و تهديد او را درباره بت ها شنيده بـودنـد فـريـاد زدنـد:جوانى رامى شنيديم كه بت ها را ياد مى كرد كه به او ابراهيم گـويـنـد،(274)ايـن كار اوست كه ما را از پرستش آن ها منع مى كرد و بت ها را به مسخره و تحقير مى گرفت و گرنه شخص ديگرى جرئت انجام چنين كارى را نداشته و به شكستن آن ها اقدام نكرده است .
محاكمه ابراهيم
بـعد از اين واقعه ، قوم او گفتند:پس او را در برابر ديد مردم بياوريد شايد گواهى دهد و با اين گواهى او را به سزاى عملش ‍ برسانيم .
ابراهيم اين ماجرا را پيش بينى مى كرد و انتظار مى كشيد كه او را براى محاكمه علنى در حـضـور مردم ببرند تا او در برابر اجتماع برهان خود را عليه بت پرستان بيان و آن ها را بـه اشـتـبـاهـشـان واقـف سـازد و از پـيش با سالم گذاشتن بت بزرگ ، زمينه اى براى پاسخ خود فراهم كرده بود. همين كه او را در حضور مردم بودند و به عنوان بازپرسى گفتند:آيا تو با خدايان ما چنين كرده اى ، اى ابراهيم ؟(275)
وى در پـاسـخ گـفـت :بلكه اين بزرگشان اين كار را كرده از خودشان بپرسيد، اگر سخنى مى گويند.(276)
ابـراهـيـم بـا اين پاسخى كه به آن ها داد، هم تاءييدى براى گفته هاى قبلى خود آورد و كـه مـى خـواست به آن ها بفهماند مگر من به شما نگفتم كه اين بت ها قادر به دفع زيان از خـود نـبـوده و حـتـى سـخـن گـفـتـن هـم نـمـى تـوانـنـد، و هـم شـالوده اى بـراى اسـتـدلال بـعـدى خـود ريـخـت كـه آن هـا را بـه بـاد مـلامت گرفته و فرمود:آيا جز خدا چيزهايى ار مى پرستيد كه به هيچ وجه سود و زيانى براى شما ندارند... و هم اين كه برخلاف آن چه بسيارى از اهل سنت پنداشته اند، مرتكب خلاف و دروغ گويى هم نشد.
امـام صـادق (ع ) در حـديـثـى كـه عـلى بـن ابـراهـيـم و ديـگـران نـقـل كـرده انـد،(277) فـرمـود: بـه خـدا سوگند نه بت ها اين كار را كرده بودند و نه ابـراهـيـم دروغ گـفـت . وقـتـى از آن حـضـرت پـرسـيـدنـد كـه پس چگونه بود؟ در جواب فـرمـود:ابراهيم گفت كه بزرگشان كرده اگر سخن مى گويند و اگر سخن نمى گويند بزرگشان اين كار را نكرده است .
به هرحال چنان كه گفتيم ، ابراهيم با اين جواب مى خواست آن ها را به اشتباه چندين ساله و بـدبـخـتى هايى كه قرن ها از راه بت پرستى گريبان گيرشان شده بود واقف سازد. هـمـيـن كـار را هـم كـرد، زيرا خداى تعالى نقل مى كند كه پس از اين پاسخ به فكر فرو رفـتـه و بـه درون خويش مراجعه كردند و گفتند:به راستى كه شما(در مورد پرستش بـتـان ) سـتم گردانيد، سپس سر به زير (به ابراهيم گفتند) تو خود مى دانى كه اينان سخن نمى گويند.
ابـراهـيـم كـه گـويا منتظر اين حرف بود و آن سخن را به آن صورت گفته بود تا چنين اقـرارى از آن ها بگيرد، بالحنى كوبنده و سرزنش آميز به ايشان گفت : پس چرا غير از خـدا چـيزى را پرستش مى كنيد كه به هيچ وجه سود وزيانى براى شما ندارد، اف بر شـمـا و ايـن بـتـانـى كـه بـجـز خـدا مـى پـرسـتـيـد آيـا تعقل نمى كنيد!(278)
مـنـطـق ابـراهـيـم بـه قـدرى قـوى و كـوبـنـده بـود كـه مـجـال پاسخ را از مردم گرفت و ديگر جاى سخنى براى آن ها باقى نگذاشت و همه را در حـيـرت فـرو بـرده و مـجـبـور بـه سـكوت و عجز كرد. اما مگر اين بشر مغرور و خيره سر حـاضـر اسـت بـه اشـتـباه خود اعتراف كند و از عقيده نادرست (به ويژه اگر پدرانشان هم پـيـرو آن بـوده بـاشند) دست بردارد، به علاوه دست هاى نيرومندان و استعمارگران هم از پشت سركمكشان مى كرد. زيرا اگر بشر از نظر منطق عاجز شود، براى كوبيدن سخن حق بـه زور و زر مـتـوسـل مـى شـود، چـنـان كـه نـمـروديـان در آخـر كـار بـه هـمـيـن وسـيـله مـتـوسـل شدند و درصدد نابود كردن ابراهيم و اعدام او به سخت ترين راهى كه ممكن بود بـرآمـدنـد، از ايـن رو فـريـاد زده و گفتند:ابراهيم را بسوزانيد و خدايان خود را يارى كنيد اگر آن ها را يارى مى كنيد!.(279)
ابراهيم ميان آتش نمروديان
حكم سوزاندن حضرت ابراهيم از دادگاه فرمايشى نمرود صادر شد. قرار شد ابراهيم را به جرم حق پرستى و مبارزه با بت پرستى با سخت ترين شكنجه ها نابود كنند و او را زنـده زنده بسوزاند تا عبرتى براى ديگران باشد كه هيچ گاه در فكر شكستن بت ها و روشـن سـاخـتـن افـكـار مردم و آزاد ساختن آن ها از قيد بندگى و اسارت ستم گرانى چون مـردم نـادان هـم كـه هـرچـه مـى كـشـيدند از نداشتن رشد و درك بود و كاسه ليسان دربار نـمـرود نـمـى خواستند آن ها درك و علمى پيدا كنند و چيزى بفهمد، از اين راءى صادرشده ، هـلهـله هـا و شـادى هـا كردند و درصدد تهيه هيزم برآمدند. كار به جايى كشيد كه تاريخ نـگـاران و مـفـسـّران گفته اند: هم چنان كه امروز مردم هنگام مرگ وصيت مى كنند فلان مقدار مـالشـان را صـرف كـارهـاى نيك كنند، در آن روزها اگر مردى مى خواست بميرد، وصيت مى كـرد كـه فلان مقدار از مال مرا هيزم بخريد و به صرف سوزاندن ابراهيم برسانيد، يا فلان زن چرخ ريس از صبح تا شام جان مى كند و چند دوكى پشم و پنبه مى ريسيد و به هـنـگـام غـروب ، مـزد آن را مـى گـرفـت و هـيـزم مى خريد و براى سوزاندن ابراهيم ، روى هـيزمهاى ديگر مى گذاشت و زن ها براى بهبودى از بيمارى و رسيدن به آرزوهاى خود در تهيه هيزم شركت مى كردند.
پـرواضـح اسـت كه دستگاه هاى حاكم نيز در رهبرى و كمك به اين گونه برنامه ها، نقش مـهـمى را برعهده داشته اند و با وسايل تبليغاتى خود، مردم را بيشتر تحريك و تشويق مـى كردند تا بلكه چند سالى بيشتر از آنها بهره بگيرند، و ضمنا وقتى مى ديدند كه مردم چگونه از روى خلوص و ايمان ، برنامه هاى آنها را اجرا مى كنند، از حماقت آنها لذت برده و از ته دل به آنها مى خنديدند.
تـا جـايـى كه مى توانستند هيزم تهيه كردند و چون به اين كار جنبه مذهبى و عقيدتى هم داده بـودنـد، مردم با عنوان يك عمل مقدس در تهيه آن شركت كردند و مى توان حدس زد كه چـه هـنـگـامـه اى بـرپـا شـد و چـه كـوه عـظـيـمـى از هـيـزم تشكيل شد.
وقـت آن رسـيد كه محكوم را از زندان بيرون آورند و در حضور مردم هيزم ها را روشن كنند و او را در آتـش افـكـنـند، اما به اين فكر افتادند كه اولين كوه هيزم وقتى روشن شود خطر آتـش سـوزى بـه سـرايـت بـه اطراف را دارد از اين رو بايد اطراف آن را ديوارى كشيد و بدين وسيله آتش را مهار كرد. ثانيا حرارت چنين آتشى مانع از آن است كه انسانى بتواند حـتـى از صـدمـتـرى بـدان نـزديـك شود تا ابراهيم را در آن بيندازد. براى رفع خطر با مـشـكـل اول (بـه گفته ابن عباس ) محوطه وسيعى را انتخاب كردند و اطراف آن ديوارهايى بـه ارتـفـاع سـى ذرع كـشـيـدنـد و تـا جـايـى كه مى توانستند از آن هيزم ها در آن محوطه انباشتند.
بـراى رفـع مـشـكـل دوم نـيـز در فكر بودند كه با چه وسيله اى مى توانند ابراهيم را از فـاصـله دورى بـه آتـش بيندازند تا آنكه (برطبق بعضى روايات ) شيطان به صورت انـسـانـى نـزد آنها آمد و چگونگى ساخت منجنيق را به آنها ياد داد. هنگامى كه منجنيق ساخته شـد، هـيـزم هـا را برافروختند و آتش مهيبى روشن شد شعله هاى آتش از فرسنگ ها راه به چـشـم مـى خـورد و حـتـى پرندگان هم نمى توانستند از هوا به زمين به آن محوطه نزديك شـونـد. در ايـن وقـت بـود كـه ابـراهـيـم را دست بسته ميان منجنيق گذارده و به سوى آتش پرتاب كردند.
غوغايى برپا شده بود، مردمى كه از راه هاى دور و نزديك براى تماشاى اين مراسم آمده بودند، غريو هلهله و شاديشان فضا را پر كرده بود، اما در عالم بالا نيز(مطابق روايات ) هنگامه اى ميان فرشتگان برپا گرديد و همگى روى تضرّع به درگاه خداى بى نياز آورده گـفتند: پروردگار! خليل تو ابراهيم به دست آتش سپرده مى شود و مى سوزد؟ تا آنـجـا كـه جبرئيل به خداى تعالى عرض كرد: پروردگارا! در روى زمين جزء ابراهيم كس ديگرى نيست كه تورا عبادت كند. او را به دست دشمن سپردى كه بسوزانندش ؟
حتى در برخى از احاديث است كه زمين و جنبدگان آن نيز ناله ها و شكوه ها كردند و هركدام به زبان خويش از آفريننده جهان نجات يگانه خداپرست روى زمين را خواستار شدند.
جبرئيل نزد ابراهيم آمد
در چند حديث از احاديث اهل بيت اين مطلب را مختصر اختلافى ذكر شده كه چون ابراهيم را در منجنيق گذاردند يا پس از اين كه به سوى آتش پرتاب كردند و ميان زمين و هوا به طرف آتش سرازير گرديد جبرئيل نزد آن حضرت آمده گفت :
هل لك حاجة :آياحاجتى دارى ؟

ابراهيم در جواب گفت :
اما اليك فلا؛ به تو هيچ حاجتى ندارم !
بـديـن تـرتـيـب نـهـايـت تـوكـل ، تـسـليـم و رضـاى خـويـش را بـه پـيـشـگـاه خـليـل خـود به ظهور رسانيد و بزرگ ترين فرشتگان الهى را شيدا و حيران رفتار خود گردانيد.
مولوى ضمن داستانى به اين مطلب اشاره كرده ، مى گويد:

من خليل وقتم و او جبرئيل

من نخواهم در بلا او را دليل

او ادب نـامـوخـت از جـبـرئيـل راد

كـه بـپـرسـيـد از خليل حق مراد

كه مرادت هست تا يارى كنم

ورنه بگريزم سبك بارى كنم

گفت ابراهيم نى رو از ميان

واسطه زحمت بود بعد العيان

شاعر ديگرى گفته است :

چون رها از منجنيق آمد خليل

آمد از دربار عزّت جبرئيل

گـفـت :هـل لك حـاجـة اى مـجـتـبـى

گـفـت :امـّا مـنـك يـا جبريل لا

من ندارم حاجتى با هيچ كس

بايكى كار من افتاده است و بس

گفت با او جبرئيل اى پادشاه

پس زهركس با شدن حاجت بخواه

گفت اين جا هست نامحرم مقال

عمله بالحال حسبى ما السّؤ ال ؟