مقدمه چاپ جديد
بسمه تعالى
قـرآن كـريـم بـزرگ تـريـن كـتـاب آسـمـانـى اسـت كـه بـراى هـدايـت بـشـر نـازل گـشته و بهترين هديه الهى براى انسان ها است تا آن ها را به صراط مستقيم و راه سـعـادت و كـمال راهنمايى كند و براى رسيدن به اين منظور از هر شيوه و وسيله اى بهره گرفته است .
گاه از راه انذار و موعظه ، و گاهى از طريق تهديد و دادن بيم و ترس ، زمانى با تذكر و بار ديگر با نصيحت ، و خلاصه از هر راهى در اين باره استفاده مى كند.
يـكـى از شـيوه هاى جالب نيز نقل داستان هاى گذشتگان و ملت ها و اقوام گذشته است كه مـوجب اندرز و پند و عبرت ديگران است و به خصوص داستان زندگى و تاريخ پيامبران الهى كه الگوى انسان هاى ديگر بوده و همان گونه كه پيروى گفتارشان براى ما لازم اسـت رفـتار و عملشان نيز براى ما حجت و برهانى آشكار است كه بايد نمونه و الگوى زندگى ما باشد.
قرآن كريم خود نيز به اين شيوه دستور داده و به پيامبر بزرگوار خود فرموده :
فاقصص القصص لعلهم يتفكرون ؛ (1)
داستان ها را برايشان بازگوى شايد انديشه كنند .
و در پايان داستان حضرت يوسف مى گويد:
لقد كان فى قصصهم عبرة لاءولى الاءلباب ؛ (2)
به راستى كه در داستان هاشان عبرتى بود براى خردمندان .
امـيـرالمـؤ مـنـين عليه السلام در نامه اى كه به فرزندش امام حسن مجتبى عليه السلام مى نويسد (3) در يك جا مى فرمايد:
اءخى قلبك بالموعظة ، و اءمته بالزهادة ، و قوه باليقين ، و نوره بالحكمة ،
و ذلله بـذكـر المـوت ، و قرره بالفناء، و بصره فجائع الدنيا، و حذره صولة الدهر و فـحـش تقلب الليالى و الاءيام ، و اءعرض عليه اءخبار الماضين ، و ذكره بما اءصاب من كـان قـبـلك من الاءولين ، و سر فى ديارهم و آثارهم ، فانظر فيما فعلوا و عما انتقلوا، و اءيـن حـلوا و نزلوا!فانك تجدهم قد انتقلوا عن الاءحبة ،و حلوا ديار (دار) الغربة ، و كاءنك عن قليل قد صرت كاءحدهم فاءصلح مثواك ، و لا تبع آخرتك بدنياك ؛
قـلبـت را بـا مـوعظه و اندرز زنده كن ، ( و هواى نفست را ) با زهد و بى اعتنايى بميران ، دل را بـا يـقـين نيرومند ساز!و با حكمت و دانش ، نورانى نما، و با ياد مرگ رام كن و آن را بـه اقـرار بـه فـنـاى دنـيـا وادار، و با نشان دادن فجايع دنيا او را بصير گردان !و از حـمـلات روزگار و زشتى هاى گردش شب و روز بر حذرش دار!اخبار گذشتگان را بر او عـرضـه نـمـا!و آن چـه را كـه بـه پـيـشـيـنيان رسيده است ياد آوريش ‍ كن ، در ديار و آثار مـخـروبـه آن هـا گـردش نـمـا و درسـت بـنـگـر آن هـا چـه كـرده انـد، بـبـيـن از كـجـا مـنـتـقـل شـده انـد و در كـجـا فـرود آمـده انـد، خـواهـى ديـد از مـيـان دوسـتـان ، مـنـتـقـل شـده و به ديار غربت بار انداخته اند، گويا طولى نكشد كه تو هم يكى از آن ها خواهى بود . (بنابراين ) منزل گاه آينده خود را اصلاح كن ، و آخرتت را به دنيا مفروش .
و در جاى ديگر اين نامه آمده كه فرمود:
اءى بـنـى ، انـى و ان لم اءكـن عـمـرت عـمـر مـن كان قبلى ، فقد نظرت فى اءعمالهم و فـكـرت فـى اءخـبـارهـم ، و سـرت فـى آثـارهـم ، حـتـى كـاءحـدهـم ، بل كاءنى بما انتهى الى من اءمورهم قد عمرت مع اءولهم الى آخرهم ، فعرفت صفو ذلك من كدره ، و نفعه من ضرره فاستخلصت لك من كل اءمر نخيله (جليله )، و توخيت لك جميله ؛
پسرم !درست است كه من به اندازه همه كسانى كه پيش از من مى زيسته اند عمر نكرده ام ، اما در كردار آن ها نظر افكندم و در اخبارشان تفكر نمودم و رد آثار آن ها به سير و سياحت پـرداخـتم تا بدان جا كه همانند يكى از آن ها شدم ؛ بلكه گويا در اثر آن چه از تاريخ آنـان بـه مـن رسـيـده بـا هـمـه از اول تـا آخـر بـوده ام . مـن قـسـمـت زلال و مـصـفـاى زنـدگـى آنـان را از بـخـش كـدر و تـاريك بازشناختم و سود و زيانش را دانستم ، و از ميان تمام آن ها قسمت هاى مهم و برگزيده را برايت خلاصه كردم و از بين آن ها زيبايش را برايت انتخاب نمودم .
آرى ، تـاريـخ گـذشـتـگان سراسر پند و عبرت و درس زندگى است ، چه ملت ها و اقوام بـزرگـى كـه در تاريخ آمدند و كشورگشايى ها و فتوحاتى كردند ولى در پايان به خاطر فساد و شهوترانى و رفاه طلبى نابود گشته و نامشان در زواياى تاريخ مدفون گـرديـد، و چـه پادشاهان و حكمرانانى كه بر بيشتر جهان حاكم شدند ولى خودسرى و ظلم و ستم پيشه كرده و تاج و تخت خود را بر سر اين كار گذاردند.
خـداى تـعـالى در هـر زمـان براى هدايت افراد بشر پيامبران و رسولانى را فرستاد ولى عـمـوما همين زمامداران خودسر و مردمان كافر و ناسپاس در برابر آن ها قد علم كرده و به جنگ با آن ها برخاسته و آن مردان الهى و پيروانشان را تحت شكنجه و آزار قرار داده و يا بـه شـهـادت رسـانـدنـد، امـا ايـن رادمـردان الهـى سـخـت تـريـن شـرايـط را در ايـن راه تـحـمـل كـرده و بـا قـنـاعت كردن به وسايل مختصر معيشتى زندگى زاهدانه خود، رسالت سـنـگـيـنـى را كـه بـه عـده داشـتـنـد انـجـام داده و بـه وظـيـفـه خـطـيـر خـويـش عمل كردند . اميرمؤ منان عليه السلام درباره زندگى برخى از اين پيامبران بزرگوار در خطبه 160 نهج البلاغه ـ پس از حمد و ثناى الهى و نكوهش از برخى مردم كه به ماديات دنيا توجه كرده و خدا را از ياد برده اند ـ مى فرمايد:
و لقـد كـان فـى رسـول الله صـلى الله عـليـه و آله و سلم كاف لك فى الاءسوة ، و دليـل لك عـلى ذم الدنـيا و عيبها، و كثرة مخازيها و مساويها، اذ قبضت عنه اءطرافها، و وطئت لغيره اءكنافها و فطم عن رضاعها، و زوى عن زخارفها .
و ان شـئت ثـنـيـت بـمـوسـى كـليـم الله عـليـه السـلام حـيـث يقول : رب انى لما اءنزلت الى من خير فقير .و الله ، ما ساءله الا خبزا ياءكله ، لاءنـه كـان بـقـلة الاءرض ، و لقـد كـانـت خـضـرة البقل ترى من شفيف صفاق بطنه ، لهزاله و نشذب لحمه .
و ان شـئت ثـلثـت بـداود عـليـه السـلام صـاحـب المـزامـيـر، و قـارى اءهـل الجـنـة ، فـلقـد كـان يـعـمـل سـقـائف الخـوص بـيـده و يقول لجلسائه : اءيكم يكفينى بيعها!و ياءكل قرص الشعير من ثمنها .
و ان شـئت قـلت فـى عـيـسـى بـن مـريـم عليه السلام ، فلقد كان يتوسد الحجر، و يلبس الخـشـن ، و يـاءكـل الجـشـب ، و كـان ادامـه الجـوع ، و سـراجـه بـالليـل القـمـر، و ظلاله فى الشتاء مشارق الاءرض و مغاربها، و فاكهته و ريحانه ماه تـنـبـت الاءرض للبـهـائم ، و لم تـكـن له زوجـة تـفـتنه ، و لا ولد يحزنه (يخزنه )، و لا مال يلفته ، و لا طمع يذله ، دابته رجلاه ، و خادمه يداه !
فتاءس بنبيك الاءطيب الاءطهر صلى الله عليه و آله و سلم فان فيه اءسوة لمن تاءسى ، و عـزاء لمـن تـعـزى ، و اءحـب العـبـاد الى الله المتاءسى بنبيه ، و المقتص لاءثره ، قضم الدنـيـا قـضـمـا، و لم يـعـرهـا طـرفـا. اءهضم اءهل الدنيا كشحا، و اءخمصهم من الدنيا بطنا، عـرضت عليه الدنيا فاءبى اءن يقبلها، و علم اءن الله سبحانه اءبغض شيئا فاءبغضه ، و حـقـر شـيـئا فـحـقره ، و صغر شيئا فصغره ، و لو لم يكن فينا الا حبنا ما اءبغض الله و رسوله ، و تعظيمنا ما صغر الله و رسوله ، لكفى به شقاقا لله ، و محادة عن اءمر الله و لقد كان صلى الله عليه و آله و سلم ياءكل على الاءرض ، و يجلس جلسة العبد، و يخصف بـيـده نـعـله ، و يـرقـع بـيـده ثـوبه ، و يركب الحمار العارى ، و يردف خلفه ، و يكون السـتـر عـلى بـاب بـيـتـه فـتـكـون فـيـه التـصـاويـر فيقول : يا فلانة ـ لاحدى اءزواجه ـ غيبيه عنى ، فانى اذا نظرت اليه ذكرت الدنيا و زخـارفـهـا فـاءعـرض عـن الدنـيـا بقلبه ، و اءمات ذكرها، من نفسه ، و اءحب اءن تغيب زيـنـتـهـا عـن عـيـنـه ، لكـيـلا يـتـخـذ مـنـهـا رياشا، و لا يعتقدها قرارا، و لا يرجو فيها مقاما، فـاءخـرجها من النفس ، و اءشخصها عن القلب ، و غيبها عن البصر، و كذلك من اءبغض شيئا اءبغض اءن ينظر اليه ، و اءن يذكر عنده .
و لقـد كـان فـى رسـول الله صـلى الله عـليـه و آله و سلم ما يدلك على مساوى الدنيا و عـيـوبـهـا: اذ جـاع فـيـها مع خاصته ، و زويت عنه زخارفها مع عظيم زلفته فلينظر ناظر بـعـقـله ؛ اءكـرم الله مـحـمـدا بـذلك اءم اءهـانـه ! فـان قـال : اءهـانـه ، فـقـد كـذب ـ و الله العـظـيـم ـ بـالافـك العـظـيـم ، و ان قـال : اءكـرمـه ، فـليـعـلم اءن الله قـد اءهـان غـيره حيث بسط الدنيا له ، و زواها عن اءقرب النـاس مـنـه ، فـتاءسى [ متاءس ] بنبيه ، و اقتص اءثره ، و ولج مولجه ، و الا فلا ياءمن الهلكة ، فان الله جعل محمدا صلى الله عليه و آله و سلم علما للساعة و مبشرا بالجنة ، و منذرا بالعقوبة ، خرج من الدنيا خميصا، و ورد الآخرة سليما، لم يضع حجرا على حجر، حتى مـضـى لسـبـيله ، و اءجاب داعى ربه ، فما اءعظم منة الله عندنا حين اءنعم علينا به سلفا نـتـبـعـه ، و قـائدا نـطـاء عقبه !و الله لقد رقعت مدرعتى هذه حتى استحييت من راقعها، و لقد قـال لى قـائل : اءلا تنبذها عنك ؟ فقلت : اءعرب (اعزب ) عنى ، فعند الصباح يحمد القوم السرى ؛
كـافى است كه روش پيامبر را سرمشق خويش قرار دهى ، و نيز او سرمشق تو است در بى ارزش بودن دنيا و رسوايى ها و بدى هايش ‍ چه اين كه دنيا از او گرفته شده ، اما براى ديـگـران مهيا گرديد؛ از پستان دنيا وى را جدا ساختند و از زخارف و زيبايى ها ى آن كنار رفت .
اگـر بـخـواهـى نفر دوم موسى كليم عليه السلام را معرفى مى كنم آن جا كه مى گويد: پروردگارا!هر چه به من از نيكى عطا كنى نيازمندم .
بـه خـدا سـوگند ( آن روز ) موسى غير از قرص نانى كه بخورد از خدا نخواست ، زيرا وى (مـدتـى بـود) از گـيـاهـان زمين استفاده مى كرد تا آن جا كه ... در اثر لاغرى ( و جذب شدن مواد اين گياهان ) سبزى گياه از پشت پرده شكمش آشكار بود.
و چـنـان چـه دوسـت داشـتـه بـاشـى سـومـين نفر را داود عليه السلام صاحب مزامير و قارى بـهـشـتـيـان نـمـونـه آورم !وى بـا دسـت خـويـش از ليـف خـرمـا زنـبـيل مى بافت و به دوستان و رفقايش مى گفت : كدام يك از شما مى تواند براى من اين ها را بفروشد، و از بهاى آن قرص نان جوى تهيه كرده مصرف مى كرد.
و اگر بخواهى سرگذشت عيسى بن مريم عليه السلام را برايت بازگو مى كنم او سنگ را بـالش خـويـش قـرار مـى داد، لبـاس خـشـن مى پوشيد، نان خشك مى خورد، نانخورشش گـرسـنگى ، چراغ شب هايش ماه ، سايبانش در زمستان مشرق و مغرب آفتاب بود (صبح در جانب مغرب و عصرها در جانب مشرق رو به روى آفتاب قرار مى گرفت )، ميوه و سبزى اش گياهانى بود كه زمين براى بهايم مى رويانيد . نه همسرى داشت كه وى را بفريبد و نه فـرزنـدى كـه او را غـمـگـيـن نـمـايـد، و نـه ثـروتـى كـه او را بـه خـود مشغول دارد، و نه طعمى كه خوارش سازد، مركبش پاهايش و خادمش دست هايش بود.
از پـيـامـبـر پاك و پاكيزه ات صلى الله عليه و آله و سلم پيروى كن !زيرا راه و رسمش سرمشقى است براى آن كس كه بخواهد تاءسى جويد و انتسابى است (عالى ) براى كسى كـه بـخـواهد منتسب گردد، و محبوب ترين بندگان نزد خداوند كسى است كه از پيامبرش ‍ سرمشق گيرد و قدم به جاى قدم او گذارد.
پـيـامبر صلى الله عليه و آله و سلم بيش از حداقل نياز از متاع دنيا استفاده نكرد و به آن تـمـايلى نشان نداد. پهلويش از همه لاغرتر و شكمش از همه گرسنه تر بوده ، دنيا به وى عـرضه شد ( تا آن چه مى خواهد انتخاب كند) اما از پذيرفتن آن امتناع ورزيد، و از آن چه مبغوض خداوند است آگاهى داشت لذا خود نيز آن ها را منفور مى شمرد و آن چه خداوند آن را حقير شمرده بود او نيز حقير مى دانست و كوچك ها را كوچك و كم اهميت .
اگـر در مـا چـيـزى جـز مـحـبـت آن چـه مـورد غـضـب خـدا و رسـول ، و بـزرگداشت آن چه خداوند و پيامبرش آن را كوچك شمرده اند، نباشد، همين خود براى مخالفت ما با خدا و سرپيچى از فرمانش كافى است . پيامبر صلى الله عليه و آله و سـلم روى زمـيـن (بدون فرش ) مى نشست و غذا مى خورد، و با تواضع همچون بردگان جلوس مى كرد، با دست خويش كفش و لباسش را وصله مى كرد . بر مركب برهنه سوار مى شد و حتى كسى را پشت سر خويش سوار مى نمود، پرده اى را بر در اطاقش ديد كه در آن تـصويرهايى بود، همسرش را صدا زد و گفت : آن را از نظرم پنهان كن !كه هرگاه چشمم بـه آن مـى افـتـد به ياد دنيا و زرق و برقش مى افتم . او با تمام قلب خويش از زرق و بـرق دنـيـا اعـراض ، و يـاد آن را در وجودش ميراند، وى سخت علاقه مند بود كه زينت ها و زيورهاى دنيا از چشمش ‍ پنهان گردد، تا از آن لباس تهيه نكند و آن را قرارگاه هميشگى نـدانـد . و امـيـد اقامت دائم در آن نداشته باشد . لذا آن را از روحش ‍ بيرون راند، از قلبش دور ساخت و از چشمش پنهان ساخت (آرى ) چنين است ، كسى كه چيزى را منفور مى داند . نگاه كردن و يادآورى آن را نيز منفور مى شمرد.
در زنـدگـى رسـول خدا صلى الله عليه و آله و سلم امورى است كه تو را به عيوب دنيا واقف مى سازد، چه اين كه او و نزديكانش در آن گرسنه بودند، و با اين كه منزلت و مقام عـظـيـمـى در پـيشگاه خداوند داشت زينت هاى دنيا را از او دريغ داشت ، بنابراين هر كس با عـقـل خويش بايد بنگرد كه ... آيا خداوند با اين كار پيامبرش را گرامى داشته يا به او اهـانـت نـمـوده اسـت ؟ اگر كسى بگويد او را تحقير كرده كه ـ به خدا سوگند ـ اين دروغ مـحض است ، و اگر گويد او را گرامى داشته ، بايد بداند خداوند ديگران را ( كه زينت هـاى دنـيـا بـه آن ها داده ) گرامى نداشته است چه اين كه دنيا را براى آن ها گسترده و از مقرب ترين افراد به او دريغ داشته است . بنابراين (كسى كه بخواهد خوشبختى واقعى پـيـدا كـنـد) بـايد به اين فرستاده خداوند اقتدا و تاءسى نمايد. گام در جاى گام هايش بـگـذارد، و از هـر درى او داخـل شـده وارد شـود و اگر چنين نكند از هلاكت ايمن نگردد، زيرا خـداونـد مـحـمـد صـلى الله عـليـه و آله و سلم را نشانه قيامت ، بشارت دهنده بهشت و انذار كـنـنـده از عـقـوبـت هـا و كـيـفرها قرار داده است ، اما با شكم گرسنه از اين جهان رفت و با سلامت روح و ايمان به سراى ديگر ورود كرده ، وى تا آن دم كه به راه خود رفت و دعوت حـق را اجـابت نمود سنگى روى سنگ نگذاشت . چه منت بزرگى خدا بر ما گذاشته كه چنين پيشوا و رهبرى به ما عنايت كرده تا راه او را بپوييم . به خدا سوگند!آن قدر اين پيراهن خـود را وصله زدم كه از وصله كننده آن شرم دارم . كسى به من گفت : چرا اين لباس كهنه را بـيـرون نـمـى انـدازى ؟ گـفتم : از من دور شو!صبحگاهان رهروان شب ستايش مى شوند ( آن ها كه بيدار بودند و ره سپردند و به مقصد رسيدند از آن ها كه خواب ماندند و به مقصد نرسيدند شناخته و در خطبه 182 نهج البلاغه نيز در همين باره چنين فرمايد:
اءوصيكم عباد الله بتقوى الله الذى اءلبسكم الرياش ، و اءسبغ عليكم المعاش ، فلو اءن اءحدا يجد الى البقاء سلما، اءو لدفع الموت سبيلا، لكان ذلك سليمان بن داود عليه السـلام ، الذى سـخـر له مـلك الجـن و الانـس ، مـع النـبـوة و عظيم الزلفة ، فلما استوفى طعمته ، و استكمل مدته ، رمته قسى الفناء بنبال الموت ، و اءصبحت الديار منه خالية ، و المساكن معطلة ، و ورثها قوم آخرون ، و ان لكم فى القرون السالفة لعبرة !
اءيـن العـمـالقـة و اءبناء العماقة !اءين الفراعنة و اءبناء الفراعنة !اءين اءصحاب مدائن الرس الذين قتلوا النبيين ، و اءطفؤ وا سنن (سير ) المرسلين ، و اءحيوا سنن الجبارين !اءين الذين ساروا بالجيوش ، و هزموا بالاءلوف ، و عسكروا العساكر، و مدنوا المدائن ؛
اى بـنـدگـان خـدا!شـمـا را بـه تـقـوا و پرهيزكارى خدا سفارش مى كنم ؛ همان خدايى كه لباس هاى فاخر را به شما پوشانده ، و معاش و روزى را به فراوانى به شما ارزانى داشته است . اگر راهى به سوى بقا يا جلوگيرى از مرگ وجود داشت حتما سليمان بن داود آن را در اختيار مى گرفت ، چرا كه خداوند حكمت بر جن و انس را همراه نبوت و مقام بـلنـد قرب و منزلت الهى به او عطا كرد. اما آن گاه كه پيمانه روزى او پر شد و مدت زنـدگيش كامل گشت تيرهاى مرگ از كمان فنا به سوى او پرتاب شد و دار و ديار از او خالى گرديد!
خـانـه هـا و مسكن هاى او بى صاحب ماندند، و آن ها را گروهى ديگر به ارث بردند . ( در هر حال ) براى شما در تاريخ قرن هاى گذشته عبرت هاى فراوانى وجود دارد .
كجايند عمالقه ؟ و كجايند فرزندان آن ها، كجا هستند فرعون ها و فرزندانشان ؟ اصحاب شـهـرهـاى رس ، هـمـان هـا كـه پـيـامـبران را كشتند و چراغ پر فروغ سنن آن ها را خاموش و راه و رسم ستمگران و جباران را زنده ساختند، كجايند؟ ... كجايند آن هايى كه با لشـكـرهـاى گـران بـه راه افـتـادنـد و هـزاران نفر را هزيمت دادند، سپاهيان فراوان گرد آوردند و شهرها بنا نهادند؟
بـارى ، سـخـن در ايـن بـاره بـسـيار است ، ولى مجال ادامه آن در اين مقدمه كوتاه نيست . اما مـطلبى كه تذكر آن در پايان اين مقدمه لازم است اين كه : متاءسفانه تاريخ گذشتگان ـ بـه ويـژه تـاريـخ زنـدگـى پـيامبران الهى ـ در بسيارى از جاها دچار تحريف شده و به اسـرائيـليـات و روايـات نـادرست و بلكه افسانه هايى آلوده شده كه در برخى از موارد چهره هاى تابناك و رفتار درخشان اين رسولان معصوم و فرستادگان پاك الهى را زشت و مـشـوه سـاخـتـه و ناقلان نااهل و يا دوستان نادان و يا دشمنان مغرض با دسيسه و نيرنگ ، نـسـبت هاى ناروا و سخنان نادرستى را به اين پيامبران بزرگوار نسبت داده اند كه براى هر خواننده و شنونده اى سؤ ال انگيز و غير قابل قـبـول اسـت . ولى بـه خـاطـر آن كـه در فـلان كـتـاب مـعـروف نـقـل شـده و يـا فـلان راوى كـه چـنـد صـبـاحـى درك مـحـضـر رسـول خـدا را كـرده و عـنـوان صـحـابـى بـه خـود گـرفـتـه نـزد برخى از ناقلان مورد قبول واقع شده و جراءت تحقيق و يا رد آنها را نداشته اند و احيانا درصدد توجيه بر آمده و محمل تراشى نيز كرده اند.
البـته دانشمندان بسيارى از علماى شيعه و اهل سنت متوجه اين ظلم بزرگى كه درباره اين مـردان الهـى روا داشـتـه اند گشته ، و اين مصيبت زيانبارى را كه سرگذشت رهبران اديان آسـمـانـى دچـار آن شـده انـد در كتاب هاى خود گوشزد نموده و در رفع اتهام هاى ناروا و ابهام هايى كه به وجود آمده قلمفرسايى كرده و زحمت هاى فراوانى كشيده اند .
نـگـارنـده نـيز در اين كتاب براى نشان دادن چهره واقعى و تابناك اين پيامبران بزرگ ، تـلاش زيـادى نـمـوده و سـعـى شـده تـا اولا: در هـمه جا از متن آيات قرآنى استفاده شود و ثـانـيـا: هـر جـا كـه نياز به تفسير و يا نقل حديث و روايتى شده از احاديث صحيح و معتبر بهره گرفته و از نقل روايات ضعيف و بى اعتبار خوددارى شود.
مطلب ديگرى كه تذكر آن در اين جا لازم است اين كه : تقريبا تمامى آيات كريمه قرآنى كـه در داسـتـان انـبـيـاى الهـى در قـرآن آمـده در اين كتاب ترجمه شده و سعى شده تا به گـونـه اى در ضـمـن هـر داسـتـان نـقـل شـود كـه در روانى عبارت و فهم آن براى خواننده اخلالى پديد نيايد.
ضمنا اين كتاب در طول سى سالى كه حدودا از تاءليف آن مى گذرد بيش از پانزده بار چـاپ شـده و اخـيـرا با ويراستارى و حك و اصلاحات مختصرى كه در آن انجام شده تجديد چاپ مى شود.
امـيـد اسـت مـورد اسـتـفـاده خـوانـنـدگـان محترم قرار گرفته و گرد آورنده را از دعاى خير فراموش نفرمايند .
و الحمدلله اولا و آخرا
سيد هاشم رسولى محلاتى 20 بهمن 1380
ديباچه
خواننده محترم
تذكر چند نكته مهم را در اين جا ضرورى مى بينم :
1 . ايـن كـتـاب شـرح حـال پـيـامـبران و انبياى بزرگوارى است كه خداى تعالى در قرآن كـريـم نـامـشـان را ذكـر فـرمـوده اسـت و بـه جـز يـكـى ـ دو مـورد، شـرح حال انبياى ديگر الهى كه نامشان در قرآن مذكور نيست نيامده است .
2 . كـتـاب هـايـى كه در تدوين اين تاريخ از آن ها استفاده كرديم ، بسيار بود . به همين دليـل مـا نـام عـمـده آن هـا را در انتهاى كتاب ذكر كرديم ، روى هم رفته آن چه بيشتر مورد استفاده ما بود كتاب هاى حديثى مانند كتاب اءربعه ، و كتاب هاى شيخ صدوق رحمة الله و بـحـارالانـوار مرحوم علامه مجلسى بود . اين كتاب بيشتر از روى همان احاديثى كه از اين كتاب ها استفاده كرديم نوشته شده است .
بـسـيـار خـشـنـود مـى شـويـم اگـر خـوانـنـدگـان مـحـتـرم بـذل لطـف فـرمـايـنـد و تذكراتى را كه به نظرشان سودمند و صحيح است ، به وسيله نـاشـر ارجـمـنـد بـه مـا اطـلاع دهنند تا اگر به جا بود در چاپ هاى بعدى اصلاح شود و بدين وسيله ما را مرهون محبت هاى خويش فرمايند.
خداى تعالى را بى نهايت سپاس گزارم كه به اين بنده ناتوان اين توفيق را عنايت كرد كـه توانست در حدود قدرت و توانايى و به مقدار بضاعتى كه داشته ، اين خدمت را انجام دهـد و زنـدگـانـى پـيامبران بزرگوار و انبياى الهى را از روى آيات قرآنى و روايات و تاريخ ‌ها جمع آورى كرده و به اين سبك و صورتى كه ملاحظه مى فرماييد، در دسترس خـوانـنـدگـان مـحـتـرم قـرار دهـد . امـيـد اسـت كـه ايـن خـدمـت نـاچـيـز مـورد قـبـول درگـاه خـداى تـعـالى قـرار گـرفـتـه و مـنـظور نظر امام زمان حضرت بقية الله ـ عـجـل الله تـعـالى فـرجـه الشـريـف ـ نـيز بوده باشد و ذخيره اى براى روز جزا و موجب دستگيرى اين رو سياه در آن سراى وانفسا بشود، ان شاء الله .
اتـمـام ايـن كـتاب ، در روشنايى امام زاده قاسم شميران در روز آخر ماه صفر الخير 1394 قمرى برابر با 5/1/1353 شمسى انجام گرديد، و الحمدلله اولا و آخرا .
سيد هاشم رسولى محلاتى
1 : آغاز آفرينش
از عمر اين جهان بى كران ، سال ها و فرن هاى متمادى - كه تنها خدا مى داند- مى گذشت و جـز خـداى بـزرگ و آفـريـننده آن ، موجودى نبود، سپس اراده ازلى حق تعالى برآن تعلق گرفت كه موجوداتى بيافريند و بدين منظور آسمان ها، زمين و ستارگان را آفريد و آن ها را در اين فضاى بى كران معلق فرمود. مجهولات ما درباره اين پديده ها فراوان است :
اوّليـن مـخـلوق چه بوده يا از عمر آسمان ، زمين و ساير موجودات جاندار و غيرجاندار چقدر مى گذرد، زمين چيست و چگونه ايجاد شده و نخستين موجود زنده چگونه در آن پديده آمده است ؟ سؤ ال هايى است كه هنوز نظر قاطعى درباره هيچ كدام از آن ها ابراز نشده و شايد قرن هـاى ديـگرى هم بگذرد و انسان نتواند جوابى براى آن ها به دست آورد، يا حتى به عجز خود در اين باره اقرار كند؛ چنان كه ((جان فقر)) مى گويد:
مـسئله پيدايش ماده ، اصولا مسئله اى كه بيرون از قلمرو تحقيقات و تفكرات ثمربخش است ، بايستى ماده را مفروض و موجود پنداشت و از آن جا روند آفرينش كائنات را تعقيب كرد.
ديگرى مى گويد:
مسئله پيدايش حيات ، يكى از جالب ترين مسائل عـلوم طـبـيـعـى اسـت ، امـّا بـا آن كـه تـحـقـيـقـات فـراوانـى صـورت گـرفته ، ولى هنوز حـل نـشده است ، چنان كه كريسى موريسن استاد سابق آكادمى علوم در نيوريك ، مى گويد: در اسـرار پـيـدايـش حـيـات ، نـكـته اى است كه دانشمندان از درك آن عاجر مانده و به خاطر فقدان دليل ، راجع به توضيح آن سكوت اختيار كرده اند. چگونگى پيدايش حيات آن چنان مرموز و عجيب است كه از فهم متعارف خارج مى باشد و حتى دانشمندترين علماى علم الحيات نـيز در مقابل اسرار آن متحير مانده اند. يك دانشمند ممكن است نتواند به معجزه و خرق عادت دسـت داشـتـه بـاشـد، امّا در عين حال بر اثر تجربيات خود و آزمايش ديگران به چشم مى بـيـنـد كـه هـمه موجودات جهان ، از يك سلول ذرّه بينى سرچشمه مى گيرند و به تدريج رشـدونـمـو مـى كنند و به اين سلول اوّليه حيات ، قدرتِ عجيبى تفويض شده است كه با سـرعـتـى وصـف نـاكـردنـى به توالد و تناسل بپردازد و تمام سطح زمين و گوشه ها و زواياى آن را با هزاران نوع و شكل موجودات زنده پرنمايد.
بـه دنـبـال ايـن تحولات و پس از آفرينش آسمان ها، زمين و ساير موجودات ، خداى سبحان اراده نـمـود تـا سـرآمـدِ مـخلوقات و اشرف آن ها يعنى انسان را بيافريند و او را خليفه و جانشين خويش گرداند و زمين را جولانگاه او سازد، پس به فرشتگان خود فرمود: من در زمـيـن جانشينى (براى خود) قرار مى دهم . فرشتگان گفتند: كسى را قرار مى دهى كـه در زمـيـن تـبـاهـى كند و خون ها بريزد، در حالى كه ما تو را به پاكى مى ستاييم و تـقـديـس مـى كـنـيـم . خـداونـد در پـاسـخ فـرمـود:مـن چـيزى مى دانم كه شما نمى دانيد.(4)
علت اعتراض - يا سؤ ال - فرشتگان
فرشتگان به چه دليل و با چه سابقه اى انسان را به فساد در زمين و جنگ و خون ريزى مـتـّهـم كـردنـد و اسـاسـا آيـا اين كلامشان پرسش ‍ بود يا اعتراض ؟ در اين مورد نظريات گـونـاگـونى ابزار شده است . در روايات ائمه دين (ع ) نيز علّت هاى مختلفى براى آن ذكـر شـده كـه از مـجموع آن ها به دست مى آيد كه اين سخن ، اعتراض به خدا و عيب جويى بر آدميان نبوده است ، زيرا فرشتگان بندگانِ فرمان بردار خدايند كه حتى فكر گناه و نـافـرمـانـى هم به ذهنشان خطور نمى كند، بلكه منظورشان كشف حقيقت واطلاع از حكمت اين آفرينش ‍ بوده است .
البته اين سؤ ال پيش مى آيد كه چرا براى كشف حقيقت گفتند:مى خواهى كسى را در زمين قـرار دهـى كـه فـسـاد كـنـد و خـون هـا بـريـزد. آن هـا از كـجـا مـى دانـسـتـنـد كـه : نـسـل انـسـان در زمـيـن فـسـاد و خـون ريـزى مـى كـنـد؟ بـراى طـرح ايـن سـؤ ال نيز چند علت ذكر شده است :
1. هـنـگـامـى كـه خـداى بـزرگ بـه آن ها خبر دادمن در زمين جانشينى قرار مى دهم . فـرشـتـگان كه مطلع شدند انسان موجودى است زمينى ، مادّى و مركّب از غضب و شهوت ، و دنيا هم دنياىِ برخورد و داراى جهات محدود و پر از مزاحمت است ، پى بردند كه ادامه حيات براى چنين موجودى و زندگى او با افراد ديگر، خواه ناخواه منجرّ به فساد و خون ريزى خواهد شد.
2. پـيش از خلقت آدم ، افراد ديگرى از جنّيان يا آدميان روى زمين زندگى مى كردند كه آن هـا بـه افـسـاد، خـون ريـزى و جـنـگ بـا يكديگر اقدام كردند در نتيجه منقرض گشتند، يا فرشتگان الهى ماءمور شدند تا به زمين آمده و آن ها را نابود كنند و حتى بعضى معتقدند شيطان فرشتگان الهى ماءمور شدند تا به زمين آمده و آن ها را نابود كنند و حتى بعضى مـعـتـقدند شيطان نيز از آن ها بود كه پس از انقراض ‍ ايشان ، فرشتگان او را به آسمان برده و ميان خود جاى دادند. فرشتگان به سبب سابقه اى كه از فساد و خون ريزى افراد مـاقـبـل آفـريـنـش ‍ انـسـان داشـتـنـد، بـه صـورت اعـتـراض يـا سـؤ ال بـه درگـاه پروردگار زبان گشودند و براى اين علّت نيز شواهدى در روايات وجود دارد.
3. خداى سبحان وقتى كه فرشتگان را از اراده خويش آگاه ساخت و به آنان فرمود: من در زمـيـن جـانشينى قرار مى دهم . فرشتگان پرسيدند:اين جانشين كيست و رفتارش چگونه است ؟ خداى تعالى ضمن معرفى او، آن ها را از افساد و خون ريزى هايى كه در روى زمـيـن مـى كـنـد بـاخـبـر سـاخـت ؛ در ايـن وقـت بـود كـه فـرشـتـگـان گـفـتـنـد: اتجعل فيها من يفسد فيها....
4. ممكن است روى هيچ سابقه اى اين حرف را نزده باشند، بلكه مى خواستند تا مقام خليفة اللهـى و جـانـشـيـنـى حـق را در روى زمـيـن بـه خـود اخـتـصـاص دهـنـد از ايـن رو بـه دنبال آن گفتند:
و نحن نسبح بحمدك و نقدس لك ؛
وما پيوسته تو را تسبيح گفته و به پاكى مى ستاييم .
در هـرحـال سؤ ال آن ها گذشته از اين كه جنبه نافرمانى و ايراد نداشت ، بلكه شايد از روى عشق و علاقه اى بود كه به حق تعالى داشتند و مى خواستند تا به هروسيله اى شده جـلوى نـافـرمـانـى و گـنـاه را بـگـيـرنـد، و مانع آفرينش موجودى شوند كه در زمين عَلَمِ مـخـالفت با خداى بزرگ را برافراشته و درصدد طغيان و سركشى برآيد، و شايد اين هـم كـه گـفـتـنـد: و نـحـن نـسبح بحمدك و نقدس لك ... يعنى ، خدايا! هر چه تسبيح و تقديس بخواهى ما انجام مى دهيم و نيازى نيست تا موجودى ديگر را به اين منظور خلق كنى ، چـون مـمـكـن اسـت ايـن مـوجود به فساد و خون ريزى دست بزند. اما خبر نداشتند كه آغاز نـافـرمـانـى خـدا از مـيـان خـود آن هـا شـروع خـواهـد شـد و در بـيـن آن هـا فـردى چـون عزازيل - كه بعدا به ابليس موسو گرديد - وجود دارد كه غريزه خودخواهى و تكبر او را بـه نـافـرمـانـى از خـدا وادار خـواهـد نـمـود. بـه هـمـيـن دليـل بـسـيـارى از مفسران احتمال داده اند كه معناى اين كه خدا در پاسخشان فرمود: انّى اعـلم مـا لاتـعلمون ؛ من به چيزى آگاهم كه شما نمى دانيد اين بود كه شما از ضمير افـراد ريـاكارى مثل ابليس كه ميان شما زندگى كرده و بهترين عبادت ها را انجام مى دهى خـبـر نـداريـد و نـمـى دانـيـد كـه ابليس فردى متكبر، حسود و خودبين است و و همين تكبر و خـودبـيـنى او را به نافرمانى و رانده شدن از درگاه من وادار مى كند و آن چه را در باطن دارد ظاهر و آشكار مى سازد.
پاسخ خداوند به فرشتگان
بـه هـرحـال خـداى سـبـحـان در پـاسخ فرشتگان فرمود:انّى اعلم ما لاتعلمون ؛ من به چـيـزى آگـاهم كه شما نمى دانيد. يعنى شما از آفرينش اين موجود بى خبريد، شايد مـنـظـور حـق تعالى اين بود كه : شما همين افساد و خون ريزى ظاهرى را مى بينيد، اما خبر نداريد كه چه مردان پارسا و بزرگى در ميان اين ها به وجود خواهند آمد، كه عالى ترين فـرد شـمـا يـعنى جبرئيل امين هم نمى تواند به مقام و مرتبه آنان برسد و لودنوت انملة لاحـتـرقـت (5) مـى گويد. و در مجموع ، آن ها نمى دانستند كه مصلحت خلقت اين موجود به مراتب بيش از مفسده اش خواهد بود.
يـا ايـن كه منظور فرشتگان اين بود كه مى خواستند خود به مقام خليفة اللهى حق تعالى نايل گرديده و در زمين ساكن شوند. خداى سبحان با اين سخن ، به طور سربسته به آن هـا جـواب داد كـه شـمـا مـصـلحـت خـود را نمى دانيد و من بهتر مى دانم كه چه كسى بايد در آسمان ، و چه موجودى در زمين ساكن شود.
يـا هـمـان طـور كـه در بـالا اشـاره شـد، خـداونـد با اين جمله به آن ها فهماند كه به اين تسبيح ظاهر خود توجه نكنيد،
زيـرا هـنگام امتحان معلوم خواهد شد آن هايى كه شما عابدترين خود مى دانيد، نمى توانند در بـرابـر غـريـزه تـكـبـر، خود را حفظ كنند و نافرمانى مرا خواهند كرد. يا اگر نيروى شـهـوت و غـضـبـى را كه در وجود اين هاست در شما قرار دهم ، آن وقت مى فهميد كه قدرت تـقـوا و پـرهـيـز شـمـا از گـنـاه و نـافرمانى چه اندازه اندك است و شما نمى توانيد به اسرار كار من واقف گرديد!
ايـن هـا وجـوهـى اسـت كـه گـفـتـه انـد و حـقـيـقـت بـرمـا مـعـلوم نـيـسـت . امـا در هـر حـال ، فـرشـتـگـان بـا ايـن جـمـله فـهـمـيـدنـد كـه گـويـا جـاى چـنـيـن سـؤ ال و اعـتراضى نبوده و شايد خطايى از آنان سرزده ، به اين سبب درصدد جبران برآمدند و طـبـق بـعـضـى روايـات ، سـال هـا بـه اسـتـغـفـار و تـوبـه مشغول شدند و از خطاى خود آمرزش خواستند.(6) آن ها در اوّلين فرصت - به شرحى كه خـواهـد آمـد- زبـان بـه عـذر خواهى گشوده و در مقام تنزيه حق تعالى برآمدند و به همين مـنـظـور گـفـتـنـد: پـروردگـارا تـو پاكى و ما جز آن چه تو تعليممان كرده اى علمى نداريم و به راستى كه تو دانا و فرزانه اى (7).
آفرينش آدم (ع ) و نافرمانى شيطان
پس از اين گفت وگو ميان خداى بزرگ و فرشتگان بود كه خداوند خلقت آدم و سرسلسله نـوع بـشـر را آغـاز كـرد. بـه تـصـريـح قـرآن كـريـم ، انـسـان را از گـِل آفريد و سپس از روح خويش در آن دميد(8)، سپس به فرشتگان دستور داد كه به آدم سجده كنند و آنان نيز همگى به جز ابليس بر آدم سجده كردند و فرمان الهى را انجام دادنـد.(9) تـنـهـا شـيـطـان بود كه تكبر كرد و يا از روى حسدى كه به مقام آدم برد از انجام اين فرمان سرپيچى نمود و تا هنگام رستاخيز رانده درگاه الهى شد.
وقـتـى خـداونـد سـبـحـان علت اين سرپيچى و تمرّد را از وى پرسيد و فرمود:چه چيز مانع سجده تو شد؟ شيطان گفت :من از او بهترم ، چون مرا از آتش آفريده اى و او را از گِل خلق كرده اى .(10) و با اين سخن تكبر و سركشى خود را آشكار ساخت .
آرى ، بـعـضى صفات ناپسند به قدرى در بدبختى انسان مؤ ثر است كه يك خودنمايى چـنـد لحـظه اى ، سعادت معنوى انسان را بر باد داده و زحمات چندين ساله او را از بين مى برد. على (ع ) در همين باره مى فرمايد:
فـاعـتـبـروا بـمـا كـان مـن فـعـل اللّه بـابـليـس اذ احـبـط عـمـله الطـويـل و جهده الجهيد - و قد كان عبداللّه ستّة الاف سنة لايدرى امن سنى الدنيا ام من سنى الاخرة - عن كبر ساعة واحدة ؛(11)
از رفـتـارى كـه خـداونـد درباره ابليس انجام داد، عبرت بگيريد كه عبادت هاى طولانى و كـوشش هاى بسيار او را به خاطر تكبر يك ساعت تباه ساخت ، همان شيطانى كه شش هزار سـال عـبـادت خـدا را كـرد، سـال هـايـى كـه مـعـلوم نـيـسـت از سال هاى دنيا بود يا از سال هاى آخرت .
جلال الدين رومى در اين باره گفته است :

ابتداى كبروكين از شهوت است

راسخىّ شهوتت از عادت است

چون زعادت گشت محكم خوى بد

خشم آيد بر كسى كت واكشد

چون كه كرد ابليس خو با سرورى

ديد آدم را به تحقير از خرى

كه به از من سرورى ديگر بود

تا كه او مسجود چون من كس شود

سرورى چون شد دماغت را نديم

هركه بشكستت شود خصم قديم

در جاى ديگر گويد:

ور حسد گيرد تو را ره در گلو

در حسد ابليس را باشد غلوّ

كو زآدم ننگ دارد از حسد

با سعادت جنگ دارد از حسد

عقبه زين صعب تر در راه نيست

اى خنك آن كش حسد همراه نيست

اين حسد خانه حسد آمد بدان

كز حسد آلوده گردد خاندان

خانمان ها از حسد گردد خراب

بازِ شاهى از حسد گردد غراب

خاك شو مردان حق را زيرپا

خاك بر سركن حسد را هم چو ما

آرى ، سـركـشـىِ شـيـطان يا حسدى كه به مقام آدم برد او را از درگاه پرفيض الهى دور كـرد و از رحـمـت بـى كـرانـش مـحـروم سـاخته و براى هميشه رانده درگاه الهى كرد. و اين فرمان درباره اش صادر شود:
فاخرج منها فانّك رجيم و انّ عليك لعنتى الى يوم الدّين (12)؛
از آسـمـان هـا (و صـفوف ملائكه ) خارج شود كه تو رانده درگاه منى . و مسلما لعنت من بر تو تا روز قيامت خواهد بود.
شـيـطـان كـه مـتـوجـّه شـد هـمـه مشقت هايى كه در راه عبادت كشيده بود تا به مقام قرب حق تـعـالى بـرسـد از بـيـن رفـت ، نـومـيـدانـه گـفـت :پـروردگـارا حال كه چنين است ، پس مرا تا روز بازپسين مهلت بده و زنده ام بگذار!(13) خداى تـعالى قسمتى از حاجتش را برآورد و بدو فرمود: تو تا آن روزِ معيّن ، مهلت داشته و زنـده خواهى ماند.(14) اما از ان جا كه اساس همه خوارى هايى كه دچار شده بود از وجـود آدم و سـجـده نـكـرده بـه او مـى دانـسـت ، كـيـنـه او و فـرزنـدانـش را بـردل گـرفـت و عـداوت آن هـا بـراى هـميشه در قلبش جاى گير شد. و از اين رو نتوانست خوددارى كند و پس از اين كه خداوند درخواستش را پذيرفت پرده از روى كينه قلبى خود بـرداشـت و بـلكـه خـدا را نـيـز در ايـن بـاره مـقـصـّر دانـسـت و گـفـت :حـال كـه مرا گمراه كردى من هم بر سر راه راست تو در كمين آن ها مى نشينم و (براى گـمراه ساختنشان راه را بر ايشان مى بندم ) از پيش رو و پشت سر و قسمت راست و چپشان بـر آن هـا در مـى آيـم (و بـه هـرتـرتـيـبـى شـده گـمـراهشان مى سازم ) و خواهى ديد كه بيشترشان شرط سپاس تو را نخواهند گزارد.(15) براى اين منظور انواع كارهاى بـد را بـرايـشـان جلوه خواهم داد و با وعده و وعيد آرزومندشان مى كنم و تنها بندگان با اخلاص مى توانند از گمراهى من در امان بمانند و مرا بدان ها راهى نيست ، وگرنه ما بقى آن ها را اغوا كرده و گمراه خواهم ساخت .
خـداى مـتعال نيز براى آن كه آدم و فرزندانش دچار وسوسه هاى شيطان نشوند، در جاهاى بـسـيـارى هـشدار داد كه شيطان دشمن آشكار شماست ، هشيار باشيد تا شما را از راه راست به در نكند و (همان گونه كه خود بدبخت شد) سبب بدبختى شما نشود و به دست او به شقاوت نيفتيد. آگاه باشيد كه وعده هاى شيطان دروغ است و شما را جز به كارهاى زشت و منكر وادار نكند، و اين مضمون را در چند جا تكرار كرد:
ولايصدنكم الشيطان انه لكم عدون مبين (16)
و شيطان شما را (از راه خدا) باز ندارد كه او دشمن آشكار شماست .
هـم چـنين به زبان پيمبران خود و در جهان ديگرى از انسان ها پيمان گرفت كه از شيطان پـيـروى نـكـنند، از راه راست دست نكشند و دشمن آشكار خود را از ياد نبرند و اين پيمان را بـه پـيـغـمـبر بزرگوار وحى فرمود:آيا اى پسران آدم به شما نسپردم كه شيطان را پرستش نكنيد كه وى دشمن آشكار شماست !(17)
از سـوى ديـگـر شـيـطـان و پـيـروانـش را از دوزخ و عـذاب هـاى سـخـت روز جـزا بيم داده و فرمود:بدان كه محققا جهنم را از تو و پيروانت پُر خواهم كرد... و وعده گاه گمراهانى كـه از تـو پـيـروى كـنند دوزخ خواهد بود... و همگى بدانند كه حزب شيطان مردمان زيان كارى هستند(18)
تعليم اسماء
بـه دنـبـال آن چـه گذشت خداى تعالى روى حكمت و صلاحى كه خود مى دانست اراده فرمود تـا پـرتـوى از نـور عـلم خـويـش را بـه دل ايـن مـخـلوق بـتـابـانـد و بـه هـمـيـن مـنـظـور اسماء را به وى تعليم فرمود و نام ها، يا رموز و حقايقى را بدو ياد داد و امانتى را كـه آسـمـان هـا و زمـيـن و حـتـى فـرشـتـگـان تـاب تحمل آن را نداشتند بردوش او گذاشت ، و در ضمن بدين وسيله پاسخ مشروح ديگرى به فـرشـتـگـان خـود كـه مـى خواستند به راز اين خلقت پى ببرند داد، و سبب آن همه عظمت و بزرگى اين مخلوق را به آن ها شناساند.
حـال : آن اسـمايى كه به وى تعليم فرمود چه بود؟ آيا نام هاى معيّنى بود يا تمام نام هـا - از هـر مـوجـود و هـر زبـان تـا روز قـيامت - بود و همين به تنهايى - سبب آن همه عظمت انـسان گرديد؟ يا منظور از اسماء نه فقط يادگرفتن اسم و لفظ بود، بلكه خواص و رمـوز و مـعـانـى آن هـا را هـم خـداونـد بـه وى يـاد داد، زيـرا آگـاهى از لفظ به تنهايى فـضـيـلت چـندانى ندارد. يعنى آن چه را آدم و فرزندان او تا روز قيامت بدان احتياج دارند اعـمّ از خـوراك ، پـوشـاك ، صـنـايـع ، لغـات و... يـعـنـى منظور از اسماء، موجودات و به اصـطـلاح مـسـمّياتى بودند كه داراى حيات ، عقل ، شعور و درك بوده و در پس پرده غيبت الهى پنهان بودند كه خداوند آدم را از وجود آن ها مطّلع گردانيد و حقيقت آنان را براى آدم آشـكـار سـاخـت ؟ ايـنـهـا نـظـرهـايـى اسـت كـه در روايـات و تفاسير به اختلاف آمده و به هرحال خداوند انسان را به مقام علم و آگاهى از حقايقى مفتخر ساخت و به عظمت و استعداد او را بـه مـنـصـه ظـهـور رسـانـيـد، و سـپـس آن حـقـايـق و رمـوز، يـا ان افـراد پاك و مقدّس را بـرفـرشـتـگـان عـرضـه كـرد و فرمود:اگر راست مى گوييد مرا از اسماء اين ها خبر دهيد؟(19)
آن هـا در پـاسـخ عـجـز خـود را اظـهار كردند، و ضمنا فرصتى به دست آوردند تا از سؤ ال و يـا اعتراض قبلى خود پوزش بخواهند و از اين رو گفتند:پروردگارا تو منزّهى و مـا جـز آن چـه تـو بـه مـا آمـوخـتـه اى ، عـلمى نداريم و به راستى كه تويى دانا و حكيم (20)
خـداى تـعـالى نـيـز بـراى ايـن كه آنان را به گوشه اى از اسرار كار خود واقف سازد و حـكمتى از حكمت هاى خلقت خود را درباره انسان به آنان يادآور شود، و علّت امتياز اين خلقت را در ربـودن مـنـصـب خـليفة اللّهى بازگو نمايد فرمود:مگر به شما نگفتم كه من غيب آسـمـان هـا و زمـيـن را مـى دانـم و از هـر آن چـه آشـكـار كـرديـد و يـا نـهـان داشـتـيد، آگاهم (21)

آدم خاكى زحق آموخت علم

تا به هفتم آسمان افروخت علم

نام و ناموس ملك درهم شكست

كورى آن كس كه با حق در شك است

خلقت حوّا
بدين ترتيب آدم ابوالبشر آفريده شد و مسجود فرشتگان گرديد و به اين مقام بزرگ نـايـل آمـد كـه شـايـسـته منصب خليفة اللهى حق شود، اما نيروها و غرايزى كه از روى حكمت الهـى در وجـودش نهفته بود براى ادامه زندگى ، نيازمندى هاى ديگرى برايش به وجود آورد، از طرفى هدف از اين خلقتِ با ارزش و امتيازهايى كه بدو داده شد، تنها شخص آدم و آن يـك فـرد بـه خـصـوص نـبـود، بـلكـه خـدا مـى خـواسـت تـا از او نسل هاى ديگر و انسان هاى بيشترى به وجود آورد و ارزش واقعى و گوهر اصلى اين نوع خـلقـت را مـيـان افراد باتقوا و بندگان با اخلاص خود به فرشتگان بنماياند. به همين جـهـت ، بـه خـلقـت فـرد ديـگـرى از ايـن نـوع احـتـيـاج بـود تـا زوج وى گـردد و نسل آدم از آن دو در جهان پديد آيد.
و از سـوى ديـگـر آدم از تـنـهـايـى رنـج مـى بـرد و مـونـسـى مـى خـواسـت تـا مـوجب آرامش دل و آسـايـش جـان او شـود و از تـنـهـايـى بـرهـد. بـه هـمـيـن دليـل بـود كه خداى تعالى حوّا را از زيادىِ گِلى كه آدم را از آن خلق كرده بود، آفـريـد و جـان و روح در كـالبـدش دمـيـد و هـمـانـنـد آدم خـلقـتـش را كامل گردانيد.
و در روايـتـى اسـت كـه خـداونـد حـوّا را از بـدنِ خـود آدم آفـريـد، و چـون مـردان از آب و گـِل خـلق شـده انـد، هـمـّت و هـدفـشـان رسـيـدن بـه هـمـان آب و گـِل (و ازديـاد آن ) اسـت ، و زنـان چـون از مـردان آفـريـده شـده انـد، هـمـّت و هـدفـشـان مردانند(يعنى تا جاى ممكن ، بايد آن ها را از معاشرت با مردان حفظ كرد).(22)
بـه هـر صـورت حـوّا خـلق شـد و بـا خـلقـت وى ، آدم ابـوالبـشـر در دل خـود احـسـاس آرامـش كـرد و از وحـشت تنهايى رهايى يافت ، اما آن دو احتياج به خوراك ، پوشاك و مسكن داشتند. خداى تعالى براى برطرف كردن اين نيازمندى ها و فراهم ساختن انواع نعمت ها، آندو را در بهشت سكونت داد، و بدين منظور خطاب زير را صادر فرمود:
يـا آدم اسـكـن انـت و زوجـك و كـلا مـنـهـا رغدا حيث شئتما و لاتقربا هذه الشجرة فتكونا من الظالمين (23)؛
اى آدم تو و همسرت در بهشت مسكن گزينيد و از خوراكى هاى آن (وهرجاى آن ) خواستيد به فـراوانـى و خـوشـى بـخـوريـد، ولى بـه ايـن يك درخت نزديك نشويد كه از ستم گران خواهيد شد.
هـم چـنـيـن خـداونـد بـه آن دو گـوش زد كـرد كـه كـيـنـه اى را كـه ابـليـس از شـمـا در دل دارد فـرامـوش نـكنيد و از دشمنى او غافل نشويد و به هوش باشيد كه شيطان شما از بهشت بيرون نكند.
فقلنا يا آدم هذا عدوّ لك و لزوجك فلا يخرجنّكما من الجنّة فتشقى (24)؛
پـس گفتيم : اى آدم ! اين (ابليس ) دشمن تو و (دشمن ) همسر توست ؛ مبادا شما را از بهشت بيرون كند كه به زحمت خواهى افتاد.
آدم و حوّا در بهشت
آدم و حـوّا بـه دنـبـال ايـن فرمان با دستورى كه از طرف پروردگار صادر شد در بهشت مسكن گرفتند و از انواع نعمت ها و لذايذ بهشتى بهره مند شدند و بدون هيچ رنج و زحمتى روزگار خود را به سر مى بردند، نه به فكر گرسنگى بودند و نه از برهنه ماندن تـرس ‍ داشـتـند، نه تشنه مى شدند و نه از سرما و گرما واهمه داشتند، زيرا خدا به آدم فـرمـوده بود:تو را در بهشت اين نعمت هست كه نه گرسنه مى شوى و نه برهنه ، نه تشنه خواهى شد و نه آفتاب زده (25).
شيطان كه همه بدبختى هاى خود و رانده شدن از درگاه الهى را از آدم مى دانست ، چنان كه گـفـتـيـم كـيـنـه او را بـه سـخـتـى در دل گرفته بود و درصدد بود تا به هر ترتيبى موجبات گمراهى آدم و فرزندانش را فراهم سازد و حتّى به خدا سوگند ياد كرده بود كه بـه هـر نحو و از هر سويى كه بتواند آدميان را گمراه نموده و مانند خودبدبخت و جهنّمى خـواهـد كـرد، در چـنين موقعيتّى چگونه مى تواند آسوده بنشيند و آدم را در آن لذّت هاى بى پـايـان مـادى و معنوى غوطه ور ببيند و نصيب وى فقط حسرت و پشيمانى باشد، و شايد اگـر انـتـقام هم در سر او نبود، همان حسد و تكبّرى كه داشت او را آسوده نمى گذاشت و در صـدد از بـيـن بـردن نـعمت هاى بى حدّ الهى از آدم و حوّا برمى آمد. مگر نه اين كه او سبب تـكـبرى كه به انسان ورزيد و خود را برتر از او دانست حاضر نشد در برابرش سجده كـنـد و از فرمان پروردگار خود سرپيچى كرد و آن همه عبادت ها و زحمات چندهزار ساله خـود را تباه ساخت ، و به سبب رشك و حسدى كه به مقام آدم برد براى هميشه خود را مورد لعنت و رانده شده درگاه خداى خويش گردانيد.
حالا چه نقشه هايى براى فريب آدم و حوّا طرح كرد؟ و در چه لباس هايى درآمد؟ و به چه ترتيبى به بهشت راه پيدا كرد و خود را به آدم و حوّا رسانيد؟ و يا از خارج بهشت با آن هـا سـخـن گـفـت و آن دو را وسـوسـه كـرد و بـا هـمان وسوسه ها سبب اخراج آن دو از بهشت گرديد... درست معلوم نيست .
در قرآن كريم و احاديث معتبر صريحا چيزى در اين باره نرسيده است . در بعضى روايات غيرمتعبر آمده است كه در كالبد طاووس يا مار درآمد و وارد بهشت شد،(26)كه بر فرض صحّت ، بعيد نيست كنايه از فريبا بودن ، زيبايى لباسى بوده كه با آن جامه نزد آدم و حوّا در آمد و بدين وسيله آن دو را فريب داد.
امّا طريقه فريب و راهى را كه بدين منظور انتخاب كرد و سخنانى كه به آدم و حوّا گفت ، در قـرآن و احـاديـث بـه تـفصيل نقل شده است . و چنين استفاده مى شود كه گويا شيطان در فكر بوده تا نقطه ضعفى در انسان پيدا كند و از آن راه پيش آيد از طرز پيشنهادى كه در مـورد خـوردن ميوه آن درخت به آدم و حوّا يا به آدم تنها نمود، مى توان حدس زد كه از كدام يك از غرايز انسانى استفاده كرد.
شـيـطـان بـراى پـيـش بـردِ ايـن هـدف ،بـه صـورت خـيـرخـواهـى دل سـوزدرآمـده و بـه آدم گـفـت :مـى خـواهـى تـاتـورابـه درخـت ابديّت و ملك جاودانى راهنمايى كنم ؟(27) ياهر دوى آن هارا مخاطب ساخته چنين گفت :پروردگارتان از نزديك شدن به اين درخت نهيتان نكرد مكر ازبيم آن كه دوفرشته مجرّد شويد يازندگى جاودانه يابيد(28) اگرازاين درخت بخوريد به صورت فرشتگان درآمده و براى هـمـيـشـه در بـهـشـت جـاويـدان مـى مـانـيـد،و بـه دنبال اين گفتار و براى اين كه سخنش در دل آن دو كـارگر افتد و وسوسه ا اثر كند، به دروغ سوگندى هم براى ايشان ياد كرد كه من در اين گفتار نظرى جز خيرخواهى و دل سوزى شما ندارم .
در حـديـث ديـگـرى آمـده اسـت كـه ابـتدا نزد حضرت آدم آمد و هرچه خواست آدم را فريب دهد، وسـوسه اش كارگر نشد از اين رو به سراغ حوّا رفت و او را با سخنان فريبنده اى كه گفت با خود همراه كرد و با هم نزد آدم آمدند و از طريق حوّا او را فريب داد.(29)
از ايـن رو در روايـات آمـده اسـت كـه زنـان دام شـيـطان اند(30) و هرگاه شيطان دستش از همه جا كوتاه شود به سراغ آن ها مى رود.
در حديث است كه چون آدم به زمين هبوط كرد، جبرئيل نزد وى آمد و پرسيد:اى آدم مگر خدا تـو را بـه دسـت قدرت خويش ‍ نيافريد و از روح خويش در تو ندميد و فرشتگان را به سـجـده بـر تـو ماءمور نكرد؟ پس چرا با اين فضيلت و مقامى كه به تو داد نافرمانيش ‍ كردى ؟ در پاسخ گفت :اى جبرئيل شيطان براى من قسم خورد كه خيرخواه من است و آن سخن را از روى دل سوزى مى گويد و من باور نمى كردم كه كسى بتواند به خدا قسم دروغ بخورد(31)
در حـديـث ديگرى است كه رسول خدا(ص ) در شب معراج ، شاهد مناظره موس و آدم (ع ) بود. موسى گفت :اى آدم تو نبودى كه خداوند به دست قدرت خويش تو را آفريد و از روح خـود در تـو دميد، فرشتگان را به سجده ات ماءمور و بهشتش را برتو مباح كرد، در جوار رحمت خود جايت داد و رو در رو با تو سخن گفت ؟ آن گاه تو را از يك درخت نهى كرد، ولى تـو نـتـوانـسـتـى خوددارى كنى تا سبب هبوط خود به زمين گشتى و خود را نگاه نداشته و فريب ابليس را خوردى و بدين وسيله ما را از بهشت بيرون آوردى ؟.
آدم گفت :فرزندم با پدر خود در اين مورد به آرامى سخن گوى كه دشمن از راه فريب و خـُدعـه پـيـش آمـد و بـراى مـن قـسـم خـوردم كـه در گـفـتـارش خـيـرخـواه و دل سـوز اسـت ، نـزد من آمد و گفت :اى آدم من براى تو غمگينم !گفتم :چرا؟ گـفـت :بـراى آن كـه من با تو ماءنوس گشته و از نزديك بودن با تو بهره مندم ، اما مى دانم كه تو از اين جا مى روى و وضع ناخوشايندى پيدا مى كنى ! گفتم :چاره چـيـسـت ؟ گـفـت :چـاره بـه دسـت تـوسـت . مـى خـواهى تو را به آن درختى كه سبب جـاويـدان مـانـدن و فـرمان روايى بى زوال مى گردد راهنمايى كنم . تو با همسرت از آن بـخـوريـد تـا هـمـيـشـه بـا مـن در بـهـشـت بـاشـيـد؟ و بـه دنبال آن قسم دروغ خورد كه اين سخن را از روى خيرخواهى مى گويد. اى موسى ، من گمان نمى كردم كه كسى بتواند قسم دروغ به خدا بخورد....(32)
بـه هر صورت آدم را وادار كرد كه به آن درخت نزديك شود و يا بدان دست زند. و در اين كـه آيـا آدم با اين عمل ، خلافى انجام داد يا اصلا خلافى نبود و بهتر آن بود كه آن كار ار نمى كرد، و اين كه خداوند از خوردن آن نهى فرمود، براى تذكر و ارشاد به اين حقيقت بـود كـه اگـر بـدان دسـت زنـد، از نـعـمـت هـاى بـهـشـتـى مـحروم مى گردد و چنان كه خدا فرمود:از ستمكاران گردند يا به بدبختى گرايند و به اصطلاح نهى ارشـادى بـود بـحثى است و ظاهر همين است كه مرتكب خلاف و گناهى نشد و بهتر بود كه انـجـام ندهد. در هر حال همين عمل سبب شد تا از مرتكب خلاف و گناهى نشد و بهتر بود كه انـجـام نـدهـد. در هـر حـال هـمـيـن عمل سببب شد تا از نعمت هاى بهشتى و سكونت در آن محروم گردد و به دنبال آن ، خطاب شد:
اهبطا منها جمعيا بعضكم عدو فامّا ياتينّكم منّى هدى فمن اتّبع هداى فلا يضلّ و لايشقى ، و من اعرض عن ذكرى فانّ له معيشة ضنكا و نحشره يوم القيامة اعمى (33)؛