دربـاره ايـن كـه عـمـل زشـت لواط(و بـه اصـطـلاح امروز هم جنس بازى ) چگونه ميان آن ها شيوع يافت - با اين كه مطابق روايات و تواريخ تا با آن روز سابقه نداشت - واين كه علت آن چه بود، اختلاف است كه در صفحات قبل نيز بدان اشاره شد. در حديثى كه كلينى و ديـگـران از امـام باقر(ع ) روايت كرده اند، آن حضرت فرمود: قوم لوط بهترين خلق خدا بـودنـد و شـيـطـان بـراى گـمـراهـى آن هـا پـيـوسـتـه در تـلاش بـود و دنـبـال وسيله اى براى اين كار مى گشت . از كارهاى نيك آن ها آن بود كه براى انجام كار به طور دسته جمعى بيرون مى رفتند و زنان را در خانه ها به جاى مى گذارند. شيطان بـراى گـمـراهـى آن ها به سراغشان آمد و نخستين كارى كه كرد آن بود كه چون مردم به خانه ها بازمى گشتند، آن چه ساخته و تهيه كرده بودند همه را ويران و تباه مى ساخت .
مـردم كـه چـنان ديدند به يك ديگر گفتند: خوب است در كمين بنشينيم و بينيم اين كيست كه مـحـصـول زحـمـات و دست رنج ما را تباه مى سازد. وقتى كمين كردند، ديدند پسرى بسيار زيـبـا روسـت كـه بـدان كـار دسـت مـى زنـد و چـون از وى پـرسـيـدنـد: آيـا تـو هـستى كه محصول كارهاى ما را ويران و تباه مى كنى ؟ گفت : آرى . مردم كه چنان ديدند تصميم به قـتـل او گـرفـتـنـد و قـرار شـد آن شـب او را در خـانـه مردى زندانى كنند و روز ديگر به قتل برسانند.
هـمـان شـب شـيطان عمل لواط را به آن مرد ياد داد و روز ديگر هم از ميان آن ها رفت . آن مرد نـيـز آن عـمـل را بـه ديـگـران يـاد داد و به اين ترتيب ميان مردم رسوخ كرد تا جايى كه مـردان بـه يـك ديـگر اكتفا مى كردند و اندك اندك با مسافرانى كه به شهر و ديارشان وارد مـى شدند اين عمل را انجام مى دادند. همين كار سبب شد كه پاى رهگذران از آن جا قطع شود و ديگر كسى بدان جا نرود.
عـاقـبـت كـارشـان بـه جـايـى رسـيـد كه يكسره از زنان روگردان شده و به پسران روى آوردنـد. شيطان كه ديد نقشه اش در مورد مردان عملى شده ، سراغ زنانشان آمد و به آن ها گـفـت : اكـنـون كـه مـردانتان براى دفع شهود جنسى به يك ديگر اكتفا كرده اند، شما هم براى دفع شهوت به يك ديگر بپردازيد و بدين ترتيب مساحقه را هب آن ها ياد داد.(387)
در حـديـث ديـگـرى كـه صـدوق از امـام بـاقـر(ع ) روايـت كـرده آن حـضـرت علت شيوع اين عـمـل را مـيـان آن ها خصلت نكوهيده بخل ذكر فرموده است و به ابوبصير كه راوى حديث و يـكـى از اصـحـاب اوسـت چـنـيـن مـى گـويـد: اى ابـامـحـمـد، رسـول خـدا در هـر صـبـح و شام از بخل به خدا پناه مى برد و ما نيز از اين صفت به خدا پـنـاه مـى بـريـم . خـداى تـعـالى فـرمـود:و كـسـى كـه نـفـسـش از بـخـل نـگـه دارى شـود، آنـان رسـتـگـارنـد. و اكـنـون سـرانـجـام (شـوم ) بـخـل را به تو خبر خواهم داد. سپس داستان قوم لوط را براى ابوبصير به عنوان شاهد نـقـل فـرمـود و گـفـت : قـوم لوط اهـل قـريـه اى بـودنـد كـه بـخـل داشـتـند و همين بخل باعث درد بى درمانى در مورد شهوت جنسى آن ها شد. ابوبصير گويد: پرسيدم كه چه دردى براى آن ها به بار آورد؟
فـرمـود: قـريـه قـوم لوط سـرراه مردمى بود كه به شام و مصر سفر مى كردند و وقتى كـاروانـى بـر آن هـا مـى گـذشت ، از آن ها پذيرايى مى كردند. هنگامى كه اين ماجرا ادامه پيدا كرد، از روى بخل و خسّتى كه داشتند، ناراحت شده و در فكر چاره اى افتادند و همان بـخـل مـوجـب شـد كه چون ميهمانى بر آن ها وارد مى شد، با او لواط مى كردند بى آن كه شـهـوتـى بـه ايـن كـار داشـتـه بـاشـنـد و تـنـهـا ايـن عـمـل را بـا مـردم انـجام مى دادند تاكسى به ديار آن ها وارد نشود و همين سبب شد كه پاى مـسـافـران از سـرزمـيـن آن هـا قـطـع شـود و ديـگـر كـسـى بـدانـجـا نـيـايـد، امـا ايـن عمل ميان آن ها رسوخ پيدا كرد و سرانجام موجب هلاكت آن ها گرديد.(388)
در حـديـثـى كـه پـيـش از ايـن از تـفـسـيـرعـلى بـن ابـراهـيـم نقل كرديم ، چنين بود: وقتى از رفت و آمد كاروانيان ناراحت شدند، در صدد چاره برآمدند. شـيـطـان بـه صورت پيرمردى نزد آن ها آمده و بدان ها گفت : اگر مى خواهيد ديگر كسى بـه شـهـر و ديـار شـمـا نـيـايـد، از ايـن پـس بـا آن هـا ايـن عـمل را انجام دهيد. بعد خود به صورت جوانى زيبا روى نزد آن ها آمد و ايشان با او لواط كردند و از اين كار خوششان آمد. كم كم اين عمل ميانشان رسوخ كرد تا جايى كه مردان به مردان و زنان به زنان اكتفا كردند.
در احـاديـث ديـگـرى هـم نـظـيـر اين علت ذكر شده است . به هر صورت اين خصلت نكوهيده وسـيله اى به دست شيطان داد تا آن ها را به كارى زشت و گناهى بزرگ وادار كند و سبب نابودى آن مردم تيره بخت گردد.
بحث و گفت وگوى لوط با قومش
پـس از آن كـه لوط بـه مـيـان آن مـردم آمد يا پس از آن كه مدتى ميان آن ها توقف كرد و آن اعـمـال نـكـوهـيـده را ديـد، طـبـق فـرمـان الهـى بـه موعظه و اندرز آن ها پرداخت زشتى هاى اعمالشان را به آن ها گوشزد فرمود و از عذاب الهى بيمشان داد.
از جـمـله تـذكـراتـى كـه لوط بـه آن مـردم مـى داد، هـمـان بود كه ساير انبيا نيز در آغاز دعـوتـشـان بـه مـردم خويش تذكر مى دادند و آن اين بود كه مى گفت :مردم چرا پرهيز نمى كنيد، من پيغمبر خيرخواهى براى شما هستم از خدا بترسيد و اطاعتم كنيد.(389) و بـراى اين كه خيال نكنند كه از دعوت خويش منظورى مادّى و دريافت مزدى دارد، اين نكته را نـيـز مـتذكر مى شد كه : من از شما مزدى براى اين كار درخواست نمى كنم كه مزد من تـنـها برعهده پروردگار جهانيان است . آن گاه زشتى عملشان را به آن ها گوشزد مـى كـرد و مـى گـفـت :چـرا بـه مردان زمانه رو مى كنيد(390) و به وسيله آن ها دفـع شـهوت مى نماييد وهمسرانى را كه خدا براى شما آفريده (391) و روى قانون فطرى خلقت و ناموس طبيعت براى اين كار خلق فرموده وامى گذاريد؟ براستى كـه شـمـا مردمى متجاوز و ستمگر هستيد(392) كه از حدّ گذارنده و اسرافگرانيد و بلكه خود را به نادانى مى زنيد، يا از عقاب خدا و كيفر اعمالتان جهالت مى ورزيد!
شـمـا دسـت بـه كار زشتى زده ايد كه هيچ يك از جهانيان پيش از شما چنين كارى نكرده انـد، شـمـا پـيـش مردان مى رويد و راه ها را مى زنيد و در انجمن خود (و در حضور ديگران ) كارهاى ناروا انجام مى دهيد(393) اين چه رفتار زشتى است كه شما داريد، واين چه كارهاى ناهنجارى است كه مى كنيد؟
امـا آن مـردم خـود سـر بـه جـاى ايـن كـه سـخـنـان خـيـرخـواهـانـه لوط را بـه جـان و دل بـپـزيـرنـد و از غـفـلت و بـى خبرى درآيند و از آن كارهاى ناپسند دست بردارند، به گـمـراهـى خـوش ادامـه داده و بـه تـهديد آن پيغمبر بزرگوار پرداختند، تا بلكه زبان حـقـگـوى او را بـبـنـدنـد و آزادانـه كـارهـاى زشـت خـود را دنبال كنند.
آنـان در جواب لوط گفتند:اى لوط اگر دست از اين سخنان برندارى از اين ديار تبعيد خـواهـى شد،(394) وتو را بيرون خواهيم كرد. و با يك ديگر گفتند كه خاندان لوط را از شـهـر خود بيرون كنيد كه اينان مردمانى پاكيزه جويند(395)، و رفتار مـا را نـاپـسـنـد مـى دانـنـد. و حـتـى بـى شـرمـى را از ايـن حـد نـيـز گـذارنـده و بـه لوط گفتند:اگر راست مى گويى عذاب خود را بر ما بياور.(396)
لوط كـه چـنـان ديـد از خـدا خـواسـت تا او را بر آن مردم زشت كار پيروز گرداند و خود و خـانـدانـش را از رفـتـار زشـت آن ها نجات بخشد و عذاب دردناك خود را برايشان بفرستد. خـداى سـبحان نيز دعوت پيغمبر خود را مستجاب فرمود و چند تن از فرشتگان بزرگ خود را مـاءمـور نـابـودى آن هـا كـرد و ايـشـان را بـه كـيـفـر اعمال ناشايست خود رسانيد و لوط و پيروانش را نجات بخشيد.
آمدن فرشتگان براى عذاب قوم لوط
از احـاديـثـى كـه در داسـتان عذاب قوم لوط نقل شده ، به دست مى آيد كه خداى تعالى هر بـار كـه مـى خواست قوم لوط را عذاب فرمايد، شفاعت ابراهيم و محبت لوط جلوى اين را مى گـرفـت ، يعنى به خاطر ابراهيم و لوط آن را به تاءخير مى انداخت تا هنگامى كه عذاب بـر آن هـا حـتـم و مـقـدّر گـرديـد. خـداونـد خـواسـت تـا قـبـل از هـلاكتشان ابراهيم را تسليت و دل دارى دهد و اندوه اورا در نابودى قومش به وسيله اى جـبـران كـند. از اين رو فرشتگان خود را ماءمور كرد تا پيش از رفتن به شهر سدوم ، به خانه ابراهيم بروند و او را بشارت دهند كه صاحب فرزندى خواهد شد.
در تـعـداد فـرشتگان مزبور اختلاف است . در بيشتر روايات تعداد آنان چهار نفر به نام هاى : جبرئيل ، ميكائيل ، اسرافيل وكروبيل ذكر شده است .
در بـعـضـى از روايـات نـيـز سـه نـفـر بـيـشـتـر ذكـر نـشـده و نـام كروبيل را نياورده اند. برخى از مفسران هم تعدادشان را تا نُه يا يازده نفر ذكر كرده اند كـه قـبـل ازاين اشاره كرديم . اين فرشتگان ، همگى به صورت جوانانى زيبا صورت و خوش لباس وارد شدند.
در اوّليـن برخوردى كه ابراهيم با آنان كرد و به خصوص وقتى متوجه شد كه دست هاى بـه غـذاى او نـمى زنند(به شرحى كه در داستان ولادت اسحاق گفتيم ) ترسى از ايشان در دل او جـاى گـيـر شـد، ولى طـولى نكشيد كه آن ها ابراهيم را از هراس و ترس بيرون آوردند و خود را معرفى كردند و بلافاصله او را به پسرى دانا بشارت دادند.
ابراهيم پرسيد: پس از اين بشارت چه ماءموريّتى داريد و براى چه كار آمده ايد؟ گفتند: مـا مـاءمـور عذاب قوم لوط هستيم كه مردمانى فاسق و تبه كار هستند و آمده ايم تا سنگ هاى عذاب را برايشان فرو ريزيم و آن سنگ هاى نشان دارى است كه نزد پروردگارت براى اسراف گران آماده و مهيا كرديده است .
در اين جا دل ابراهيم به حال آن مردم تيره بخت سوخت و از روى مهربانى به آن ها گفت : لوط ميان آن هاست ؟ و با بودن لوط كه پيغمبر خداست چگونه آن ها را عذاب مى كنيد؟ و با اين پرسش خواست بداند آيا رهايى آن ها از عذاب وجود دارد يانه ؟
در بعضى از احاديث آمده كه جبرئيل -كه سِمَت رياست آنان را داشت - پرسيد: اگر در شهر ايشان صدنف مرد با ايمان باشد، شما آنان را نيز هلاك مى كنيد؟
جبرئيل گفت : نه .
ابـراهـيـم پـرسـيـد: اگـر پـنـجـاه نـفـر بـاشـنـد چـطـور؟ جبرئيل پاسخ داد: نه
ابراهيم گفت : اگر سى نفر باشند؟ جبرئيل گفت : نه .
ابراهيم گفت : اگر بيست نفر باشند؟ جبرئيل گفت : نه .
ابراهيم پرسيد: اگر ده نفر باشند؟ جبرئيل گفت : نه .
ابراهيم پرسيد: اگر پنج نفر باشند؟ جبرئيل گفت : نه .
ابـراهـيـم پـرسـيـد: اگـر يـك نـفـر بـاشـنـد؟ و چـون جـبـرئيـل پـاسخ داد كه نه ، ابراهيم گفت : لوط ميان آن هاست ! يعنى وقتى لوط ميان آن ها باشد، به طور مسلم يك نفر مرد با ايمان ميان ايشان وجود دارد، پس چگونه آن ها را عذاب مى كنيد؟
امـا جبرئيل و همراهانش خيال او را از اين نظر آسوده كردند و در ضمن قطعى بودن عذاب را نيز به اطلاع او رساندند و بدو گفتند: ما خود داناتريم كه چه كسى ميان آن هاست . ما لوط را بـا خـانـدانـش - بـه جـز هـمـسـر بـدكـارش - نجات خواهيم داد.(397) و به دنـبـال آن ادامـه دادنـد: اى ابراهيم از اين موضوع درگذر.(398) و درباره عذاب قوم لوط با ما مجادله مكن و در صدد آمرزش و نجات آن ها نباش كه عذاب حتمى آن ها آمده و بازگشتى در آن نيست .(399)
فـرشـتـگـان از خـانه ابراهيم بيرون آمدند و به سوى قوم لوط روان شدند و هنگامى كه لوط در بـيـرون شـهر به زراعت مشغول بود، نزد وى آمدند و براو سلام كردند. لوط كه نـگـاهـش بـه آن قـيـافـه هـاى زيـبـا افـتـاد و از طـرفـى مـردم بـد عـمـل شـهـر را مى شناخت ، پيش خود فكر كرد كه اگر اينان به شهر درآيند، مردم بدكار دسـت ازايشان برنمى دارند. پس براى محافظت آنان از شرّ آن مردم به فكر افتاد كه آن هـا را بـه خـانـه خـود بـبـرد، از ايـن رو بـه مـنزل دعوتشان كرد آن ها نيز پذيرفتند. در روايـتـى اسـت كـه خـود آنـان بـه لوط پـيـشـنهاد كردند كه امشب از ما پذيرايى كن و لوط پذيرفت . به هر صورت لوط به جانب منزل به راه افتاد و ميهمانان نيز پشت سرش مى رفتند. هنوز چند قدمى نرفته بودند كه ناگهان پشيمان شد و به فكر افتاد و پيش خود گـفـت كـه ايـن چـه كارى بود كردم ؟ اينان را نزد قومى مى برم كه من خود ره وضع آن ها آشـنـاتـرم ! كم كم اين افكار او را احاطه كرد و از اين پيشنهادى كه كرده بود. به شدّت نـاراحـت شـد بـه حـدّى كـه خـداى تـعـالى مـى فـرمـايـد:از آمـدنـشـان نـاراحـت شـد و دل تـنـگ گـرديـد و بـا خـود گـفـت : امـروز بـراى مـن روز بـسـيـار سـخت و پر شرّى است .(400)
به دنبال همين افكار بود كه برگشت و به آنان گفت : اين را بدانيد كه شما نزد مردمان پست و شرورى مى آييد.
جبرئيل گفت : اين يكى !
و عـلت ايـن گفتار جبرئيل آن بود كه خداى تعالى بدو دستور داده بود در عذاب قوم لوط شـتـاب نـكـنـيـد تـا وقـتـى كـه خـود لوط سه بار به بدى آن مردم گواهى دهد، از اين رو جبرئيل گفت كه اين يكى .
سـپس مقدارى راه رفتند و براى بار دوم لوط رو بدان ها كرد و گفت : به راستى كه شما نزد بدمردمى مى رويد!
جبرئيل گفت : اين دوبار.
سـپـس بـه راه افتادند. وقتى به دروازه شهر رسيدند، لوط براى سومين بار برگشت و به آنان گفت : به راستى كه شما نزد بد مردمى مى آييد!
جبرئيل كه اين سخن راشنيد گفت : اين سه بار.
سپس وارد شهر شد و ميهمانان نيز پشت سرش وارد شدند تا به خانه رسيدند. زن لوط، كـه بـا آن قوم هم عقيده و هماهنگ بود و در قرآن و روايات از وى به بدى ياد شده ، وقتى آن ها را با آن قيافه هاى زيبا و جامه هاى نيكو مشاهده كرد، بالاى بام رفت و فرياد كشيد و در روايتى است كه سوت كشيد، ولى مردم نشنيدند، از اين رو آتشى روشن كرد. چون دود بلند شد، مردم فهميدند كه براى لوط ميهمان آمده و شتابان و شادان به طرف خانه لوط آمدند.
در حـديـثـى اسـت كـه ميان آن زن و قوم لوط نشانه و علامت آن بود كه اگر روزى ميهمانى بـراى لوط مـى آمـد، آن زن بالاى بام دود مى كرد و اگر شب ميهمان مى آمد، آتش روشن مى كـرد. بـه هـر صـورت چـون در آن شـب آتـش روشـن كرد مردم فهميدند و به سرعت اطراف خانه لوط جمع شدند.
لوط كه چنان ديد(وهمين پيش بينى را مى كرد)، سخت پريشان شد و با لحنى تضرّع آمير بدان ها گفت : از خدا بترسيد و در مورد ميهمانانم مرا رسوا نكنيد و موجب ننگ و رسوايى من نشويد، آيا يك مرد رشيد ميان شما نيست ؟
آن مـردم بـه جـاى ايـن كـه از خـدا بـتـرسـنـد و از آن مـرد الهـى شـرم كنند، به طغيان خود افزودند و در پاسخ او گفتند: مگر ما تو را از حمايت مردمان منع نكرديم (401) و نـگفتيم از مسافران اين شهر حمايت نكن و كسى را به خانه ات راه نده ؟. در حديثى است كه با كمال وقاحت به لوط گفتند: اى لوط تو هم به كار ما دست زده اى !
لوط كـه آن هـا را مـسـت شـهـوت رانـى ديـد، براى دفع آن ، آن ها را به پيروى از قانون مشروع طبيعى دعوت كرد و به كام جويى از همسران خودشان هدايت كرد و از شدت ناراحتى و پـريـشـانـى ، ازدواج بـا دخـتران خود را پيش نهاد كرد و تذكر داد كه اين ، براى آن ها پـاك تـر اسـت . امـا آن مـردم بـى شـرم باز هم زبان به پاسخ پيغمبر بزرگوار الهى گـشـوده و گـفـتـنـد:تو خود دانسته اى كه ما را به دختران تو نيازى نيست ، و تو خود خواسته ما را بهتر مى دانى .(402)
بـه گفته بعضى منظور آن حضرت شايد دختران صُلبى و نسبى وى نبود و نظرش به هـمـان زنان و همسران خودشان بود، چون زنان امت هر پيغمبر به منزله دختران اويند، چنان كه مردانشان هم چون پسران او هستند.(403)
بـه هـرحـال آن مـردم بـاز هـم سخن لوط را نپذيرفتند و به خانه او حمله كردند. لوط كه چـنـان ديـد، دسـت هـاى خـود را به دوطرف در گذارد و دو طرف را محكم گرفت ، ولى مردم فشار آورده و در خانه را شكستند و لوط را به كنارى انداخته وارد خانه شدند.
راسـتـى كـه شـهـوت چـگـونـه انـسـان را پـسـت مـى كـنـد و او را كـوروكر مى سازد! خداى مـتـعـال قـوم لوط را بـه مـردمـان مـسـتـى تـشـبـيـه كـرده كـه عـقـل از سـرشـان پـريـده و بـه حـال سـرگـردانـى بـه چـپ و راسـت مـتـمايل مى شوند و در سوره حجر مى فرمايد:به جان تو سوگند (اى محمد) كه آن ها، (در آن حال ) در مستى خود سرگردان بودند.
لوط كـه در كـمال اندوه فرو رفته بود و فشار روحى سختى او را آزار مى داد و راه چاره اى هـم بـه نـظـرى نـمى رسيد، آه سردى از دل كشيد و گفت :اى كاش نيرو(يا فاميلى ) داشتم (كه با آنان از ميهمانان خود دفاع مى كردم ) يا به پناه گاهى سخت پناه مى بردم !(404)
بـديـن تـرتـيب ناله غربت و بى كس لوط بلند شد. در حديث است كه پس از لوط خداوند هيچ پيغمبرى را نفرستاد جز آن كه او را ميان قوم و عشيره اى نيرومند مبعوث فرمود.
امـام صـادق (ع ) فـرمـود: هـنـگـامـى كـه لوط ايـن سـخـن را بـرزبـان جـارى كـرد، جبرئيل گفت : اى كاش مى دانست اكنون چه نيرويى در خانه دارد!
بـارى مـردم هـجـوم آوردند و وارد خانه شدند و لوط نيز به هر وسيله مى توانست آن ها را دور مـى كـرد. فـرشـتـگـان كـه افسردگى حال و پريشانى خاطر آن بزرگوار را مشاهده كـردنـد و مـتـوجـه شـدنـد كـه بـراى دفـاع از مـيـهمانان عزيز خود چه ناگوارى هايى را مـتـحـمـل شـده و چـگـونـه رنـج مـى بـرد، بـه مـنـظـور دل دارى او خـود مـعـرفـى كـردنـد و بـدو گـفـتـنـد:اى لوط بـيـمـنـاك مـباش و خوفى در دل راه مده كه ما فرستادگان پروردگار تو هستيم .(405) كه براى نابودى اين مردم آمده ايم و اين ها هرگز نمى توانند آسيبى به تو برسانند، و خاطرات از اين بابت آسـوده بـاشد. ما توو خاندانت را نجات خواهيم داد، به جز زنت كه او از ماندگان است و ما بـه مـردم ايـن دهـكـده عـذابـى آسمانى نازل مى كنيم به جرم تبه كارى و عصيانى كه مى كـردنـد، گـفـتـنـد: خود را اذيت نكن و راه مردم را براى ورود به خانه باز كن (تا كيفر اين وقاحتشان را به آن ها بدهيم )!
اين جملات ، براى خاطر افسرده و پريشان لوط - كه از بى شرمى آن قوم رنج مى برد و از اين كه مى ديد وسيله اى براى دفاع از ميهمانان خود ندارد و هم اكنون آبروى او را مى برند و در آن حال كه تحت شكنجه و فشارروحى سختى قرار گرفته بود- دارويى جان بـخـش و درمـانـى مـؤ ثـر بـود كـه يك باره خيالش آسوده شد و به كنار رفت . مردم وارد خانه شدند، ولى با اشاره اى كه جبرئيل با انگشت خويش به سوى آن هاكرد، همه به عقب بـازگـشـتـند و قوه بينايى خود را از دست دادند و براى بازگشت به بيرون خانه ناچار شدند دست ها را به ديوار خانه بكشند و بدين ترتيب در خانه را پيدا كنند.
مـردم كـه آن وضـع را مشاهده كردند، هول ووحشتى در دلشان افتاد و برگشتند: اما لوط را تـهـديـد كردند و گفتند: چون صبح شد، سزاى اين كارت را به تو مى دهيم . بعد با يك ديگر پيمان بستند كه اگر صبح شود يك تن از خاندان لوط را باقى نگذارند.
در تـاريخ طبرى نقل شده كه به هم ديگر گفتند كه لوط ما را با مردمى ساحر وجادوگر مواجه ساخته و به صورت تهديد به لوط گفتند: تو براى ما افراد ساحر مى آورى تا مـا را سـحـر وجـادو كـنـنـد، بـاشـد تـا فـردا صـبـح شـود آن وقـت سـزاى كـارت خـواهـى ديد!(406)
لوط كـه خـيـالش آسـوده و پـريـشـانـى اش برطرف شده بود، به سخن تهديدآميز آن ها وقعى ننهاد و خود را به ميهمانان رسانيد و از آن جايى كه حوصله اش از دست آن مردم تنگ گـرديـده و كاسه صبرش لبريز شده بود، مى خواست تا هر چه زودتر از دست آن مردم بـدكـار نـجـات يـابـد و عـذاب دردناك آن ها را به چشم ببيند. از اين رو صورت خواهش از جبرئيل درخواست كرد و گفت : اكنون كه براى عذاب اين قوم آمده ايد، پس شتاب كنيد و هر چه رودتر آن ها را نابود گردانيد!
جبرئيل در پاسخ وى گفت : موعد هلاكت و نابودى ايشان صبح است .(407) و به دنـبـال آن بـراى دل دارى او ايـن جـمـهـل را افـزود و گـفـت :آيـا صـبـح نـزديـك نـيـسـت !(408)
فـرشـتـگـان سـپس به لوط دستور دادند كه چون پاسى از شب گذشت ، تو و خاندانت از شـهـر بـيـرون رويـد تا دچار عذاب الهى نشويد. ميان خاندان تو، زنت تنها كسى است كه به عذاب دچار خواهد شد و به سرنوشت شوم اين قوم مبتلا مى گردد.
لوط و خـانـدان و پيروانش اوايل شب از شهر خارج شدند و مردم گنه كار آن شهر نيز شب سـخـتـى را بـه سـربـردنـد. صـبـح ، عـذاب خـداونـد رسـيد و فرشتگان الهى آن شهر را زيـرورو كـرده و سـپس بارانى از سنگ ريزه برآن ها باريدند و هنگام روز، شهر سدوم و سـرزمـيـن هاى آن ها به صورت تلّى خاك و بيابان درآمده بود و اثرى از آن مردم كه به قول بعضى چهار هزار نفر بودند، به جاى نمانده بود.(409)
بـه دنـبـال ايـن داستان ، خداى تعالى فرمود:واين عذابى است كه از ستم كاران ديگر نيز دور نيست .(410)
در حـديـثى كه در تفسير اين آيه از امام صادق (ع ) روايت شده ، آن حضرت فرمود: هر كس عـمـل قـوم لوط را حـلال بـدانـد واز دنـيـا برود، دچار همان عذاب خواهد شد و به همان سنگ ريزه ها خواهد سوخت ، ولى مردم نمى بينند.
آرى ايـن بـود سـرنـوشت ملتى كه خداى تعالى انواع نعمت ها را به آن ها ارزانى داشت و هـمـه گـونـه وسـايـل تحصيل سعادت مادى و معنوى را در اختيارشان گذاشت ، اما قدردانى نـكـرده و آن را در راه گـنـاه و گـمراهى صرف كردند و به عذاب و نابودى دچار شدند و بـه چـنـان روز شوم و سرنوشت بدى گرفتار آمدند كه يكسره از رحمت حق دور شدند. در نـتـيـجـه مـايـه عـبـرت و پـند ديگران گرديدند، چنان كه خداى سبحان فرموده :از اين داستان نشانه روشنى به جاى گذاريم براى مردمى كه خردورزى مى كنند.(411)
12: يعقوب (ع )
نـام يـعـقـوب در قـرآن كـريـم ، بـه جـز در داسـتـان ابـراهـيـم خليل ، بيشتر در سوره يوسف و ضمن سرگذشت آن حضرت ذكر شده و به طور جداگانه از يـعقوب كمتر يادشده است ، به ويژه از داستان ازدواج او با دختران لابان وغيره كه در تـواريـخ به اجمال و تفصيل نقل شده ، ذكرى به ميان نيامده است . فقط بعضى از مفسران گـفته اند: آيه 23 سوره نساء كه درباره حرمت ازدواج دوخواهر و جمع كردن ميان آن دو در اسـلام نازل شده و جواز آن را در گذشته بيان فرموده ، اشاره به داستان ازدواج يعقوب با دختران لابان است ، به شرحى كه خواهد آمد.
در روايـات هـم از پـيـغمبر گرامى اسلام و ائمه بزرگوار چيزى در اين باره ذكر نشده و بـه دست ما نرسيده است ، از اين داستان مزبور با آن ويژگى هايى كه ذكر شده ، چندان اعتبار و سندى براى ما ندارد.
امـا آن چـه در قـرآن كـريـم در خـصـوص يـعـقـوب ذكر شده ، يكى داستان تحريم يك نوع خـوردنـى اسـت كـه يـعـقـوب بـرخـود حـرام كـرد و در ضـمـن آن لقـب اسرائيل را نيز خدا به وى داد و ديگر وصيت او به پسرانش و گفتارى است كه آن حضرت هـنـگام مرگ به فرزندان خويش فرموده است . در جاهاى ديگر قرآن يا نام آن حضرت به دنـبـال نـام ابـراهـيـم و اسـحـاق ذكـر شـده يـا هـمـراه بـا نـام فرزندانش اسباط و در ضمن سرگذشت يوسف و برادارن او آمده است .
آن چـه يـعـقـوب بـر خـود حـرام كـرده و مـعـنـاى اسرائيل
در مـورد آنـچـه يـعـقـوب بـرخـود حـرام كـرده بـود در سـوره آل عـمـران چـنـيـن بـيـان شـده اسـت :هـمـه خـوردنـى هـا بـر فـرزنـدان اسـرائيـل حـلال بـود، مـگـر آن چـه اسـرائيـل برخود حرام كرده بود پيش از آن كه تورات نازل گردد.(412)
درايـن كـه آن چـه يـعـقـوب بـر خـود حـرام و تـورات آن را حـلال كـرد اخـتـلاف اسـت و بـيـشـتـر مـفـسـران گـفته اند: يعقوب مبتلا به بيمارى عرق النـسـاء شـد و بـراى بـرطـرف شـدن آن نـذر كـرد كـه اگر خدا او را شفا دهد،ديگر گوشت شتر، كه محبوب ترين غذاى او بود، نخورد.(413)
در حـديـثـى كـه كـليـنـى در كـافـى كـه كـليـنى در كافى و على بن ابراهيم و عياشى در تـفـسـيـرخـود از امـام صـادق (ع ) روايـت كـرده انـد،آن حـضـرت فـرمـود: اسـرائيل هرگاه گوشت شتر مى خورد به درد پهلو و كمر مبتلا مى شد، از اين رو گوشت شت را برخود حرام كرد.(414)
و در مـعـنـاى اسـرائيـل (لقـب يـعـقـوب ) اخـتـلاف اسـت . طـبـرى روايـتـى نـقـل كـرده و آن را مـشـتـق از سـيروسفر دانسته و مى گويد: در داستان اختلاف ميان يـعـقـوب و بـرادرش عـيـص ، يـعـقوب از فلسطين گريخت و به فدان آرام رفت . او شب ها حركت مى كرد و روزها مخفى مى شد، به اين دليل اسرائيل ناميده شد.
مـرحـوم صـدوق در قـولى كـه از كـعـب الاخـبـار نـقـل كـرده ، گـفته است : اين كه يعقوب را اسرائيل گفتند، به سبب آن بود كه يعقوب خدمت كار بيت المقدس بود و هنگام ورود نخستين كـسـى بـود كه بدان جا وارد مى شد و هنگام بيرون آمدن نيز آخرين نفرى بود كه بيرون مـى رفـت و چراغ هاى آن جا روشن مى كرد. اما صبح كه مى آمد، مى ديد چراغ ها خاموش است تا اين كه شبى را در مسجد بيت المقدس به كمين نشست .
ناگهان متوجه شد كه يكى از جنيان بيامد و چراغ ها را خاموش كرد. يعقوب برخاسته و او را بـگرفت . جنّى كه چنان ديد او را به ستون مسجد بست و اسير كرد و هنگام صبح ، مردم او را اسـيـر وبـسـتـه ديـدنـد و چـون نـام آن جـنـى ايـل بـود او را اسرائيل خواندند.(415)
ولى در روايـتـى كـه از امـام صـادق (ع ) آمـده ، آن حـضـرت فـرمـودنـد كـه مـعـنـاى اسـرائيـل ، عـبـداللّه اسـت ، زيـرا اسـرا بـه مـعـنـاى عـبـد اسـت و ايل هم نام خداى عزوجل مى باشد. در روايت ديگر است كه اسراء به معناى قوّت و ايل هم نام خداست ، پس معناى اسرائيل : نيروى خداست .(416) در كتاب معانى الاخبار نيز همين دو معنا را براى اسرائيل ذكر كرده است .(417) مرحوم طبرسى نيز در مجمع البيان گويد:اسرائيل اللّه يعنى بنده خالص خدا.(418)
سخن يعقوب با فرزندان هنگام مرگ
مـوضـوع ديگرى كه در قرآن كريم درباره يعقوب آمده ، وصيتى است كه به پسران خود در وقت مرگ كرد و در سوره بقره آمده است :
ابـراهـيـم پـسـران خـود را وصـيـت كرد و يعقوب نيز به پسرانش وصيت كرد (وگفت :) اى پسران من ! خدا اين دين را براى شما برگزيد.نميريد مگر آن كه مسلمان باشيد. آيا شما حـاضر بوديد در آن هنگام كه مرگ يعقوب در رسيد و به پسران خود گفت : پس از من چه مـى پـرسـتـيـد؟ گـفـتـنـد: خـداى تـو و خـداى پـدرانـت ابـراهـيـم و اسماعيل و اسحاق ، خداى يگانه را مى پرستيم و تسليم فرمان اوييم .(419)
چنان كه مفسران گفته اند، منظور از اين آيات اين است كه دين حق و آيين درستى كه ابراهيم و فـرزنـدان او آوردنـد، اسـلام اسـت و ايـن كـه يهوديان به يعقوب نسبت مى دهند كه هنگام مرگ خود به فرزندانش سفارش كرد كه هميشه بر دين يهود باشيد، تهمتى بيش نيست و آن بزرگوار چنين چيزى به پسران خود نگفته است .
مـوضـوعات ديگرى نيز در زندگى حضرت يعقوب در تاريخ آمده كه در زير مى خوانيد: 1. علت نام گذارى يعقوب
طـبـرى ، ابـن اثـيـر و بـعـضـى از مـفـسـران از سـدّى ، ابـن عـبـاس و ديـگـران نـقـل كـرده اند كه يعقوب و برادرش عيص دوقلو بودند و با هم به دنيا آمدند، با اين كه يعقوب بزرگ تر از عيص بود، اما عيص زودتر به دنيا آمد. علتش آن بود كه دو برادر، هـنـگـام خـروج از رحـم مـادر بـه نـزاع پـرداخـتـنـد و هـريـك خـواسـت قـبـل از ديـگرى به دنيا آيد تا اين كه عيص به يعقوب گفت : به خدا اگر تو پيش از من خارج شوى در شكم مادر خواهم ماند و او را هلاك خواهم كرد. يعقوب كه چنان ديد عقب رفت و عيص جلو آمد و به همين علت او را عيص ‍ ناميدند، چون عصيان كرده و پيش از يعقوب بيرون آمـد. يـعـقـوب را هـم كـه هـنـگـام آمـدن پـاشنه پاى عيص را - كه در لغت به معنى عقب است - گـرفـتـه بـود، يـعقوب خواندند. اين مطلبى است كه حضرات گفته اند و از تورات نيز قريب بدين مضمون نقل شده است .
امـا در روايـات شـيـعـه در حـديـثـى كـه صـدوق در عـلل الشـرائع از امـام صـادق (ع ) روايـت كـرده و در معانى الاخبار نيز مختصر آن را بدون سـنـد ذكـر كرده است ، از نزاع يعقوب و عيص درشكم مادر و اين كه يعقوب پاشنه عيص را گـرفـتـه و سـخـنـانـى كـه از عـيـص نـقـل كـرده بـودنـد، اثـرى نـيـسـت و اصـل داسـتـان و عـلت نام گذارى يعقوب اين گونه بيان شده است : يعقوب و عيص دو قلو بـودنـد و نـخست عيص به دنيا آمد و بعد يعقوب ، به همين سبب يعقوب ناميده شد، چون عقب برادرش عيص به دنيا آد.(420)
وچـنـان چـه بـنـابـر پـذيـرش ايـن داستان باشد روايت صدوق از هر نظر به پذيرش و قـبـول سـزاوارتـر و از هـر اشـكـالى ، سـالم و مـبرّاست . به علاوه نام عى در بسيارى از تـواريـخ بـا سـيـن ضـبـط شـده و در بـرخـى از آن هـا عـيـسـو است و به دنـبـال سـيـن واو نـيـز وجـود دارد كـه بـا عـلت نـام گـذارى عـيـص مـطـابـق نقل طبرى و ابن اثير مناسبت ندارد، واللّه اءعلم .
2. اختلاف يعقوب با عيص
مـطـلب ديـگـرى كـه در كـتـاب هـاى يـاد شـده بـه اجـمـال و تفصيل نقل شده ، اين است كه نوشته اند: يعقوب نزد مادرش رفقه از عيص محبوب تـر بـود و اسـحـاق بـرعـكـس ، عـيـص را بـيـش از يـعـقـوب دوسـت مـى داشـت . عـيـص اهـل شـكـار بـود و حـيـوانـات بيابانى را شكار مى نمود. روزى اسحاق كه در پايان عمر نابينا شده بود، به عيص كه بدنى پشمالو داشت گفت : غذايى از گوشت شكار براى من مـهـيـا كـن تا همان دعايى را كه پدرم درباره من كرده است ، من نيز درباره تو بكنم . عيص بـه دنـبـال تـهـيـه شكار خارج شد و مادرش رفقه كه سخن اسحاق را شنيده بود، از روى عـلاقـه اى كـه بـه يـعـقـوب داشـت و مـى خـواسـت تـا دعـاى اسـحـاق شـامـل حال او گردد، نزد يعقوب كه برخلاف عيص بدن كم مويى داشت رفت و بدو گفت : بـرخـيـز و گـوسـفـنـدى ذبـح و گـوشـتش را كباب كن و پوستش را هم بپوش و آن را نزد پدرت ببر و بدو بگو: من فرزندت عيص هستم !
يـعـقـوب نـيـز ايـن كـار را كـرد و وقتى نزد اسحاق آمد بدو گفت : پدرجان بخور! اسحاق پـرسيد: تو كيستى ؟ يعقوب گفت : من پسرت عيص ‍ هستم . اسحاق دستى به سروبدن او كشيد و گفت : بدن ، بدن عيص است ، اما بوى تو بوى يعقوب است . مادرش كه نزدى وى بـود گـفت : پسرت عيص است . برايش دعا كن . اسحاق گفت : غذا را نزديك بياور. يعقوب غذا را پيش اسحاق برد و پس از تناول بدو گفت : پيش بيا. هنگامى كه يعقوب پس از اين دعـا از نـزد پـدر بـرخـاسـت و طـولى نـكـشيد كه عيص آمد و به پدر گفت : آن شكارى كه خواستى براى تو آوردم ! اسحاق گفت : پسرجان ! برادرت يعقوب بر تو سبقت گرفت . و هـمـيـن مـوضـوع سـبـب غـضـب عـيـص بـر يـعـقـوب شـد. و بـه دنـبـال آن سـوگـنـد يـاد كـرد كـه يعقوب را بكشد. اسحاق بدو گفت : پسر جان دعايى هم بـراى تـو مـانـده ، اكـنـون پيش بيا تا آن دعا را در حق تو بكنم . وقتى عيص نزديك شد، اسحاق درباره اش دعا كرد كه نژادش بسيار گردند و كسى جز خودشان بر آن ها فرمان روا نشود.
و ايـن هـم مـطـلبـى اسـت كـه در مـورد اخـتـلاف يـعـقـوب و عـيـص نـقـل شـده ، ولى در روايـات از آن ذكرى به ميان نيامده است و به نظر مى رسد كه مطلب فـوق ، جـزء اسـرائيـليـاتـى اسـت ه از دانـشمندان يهود و تورات كنونى به دست مورخان رسـيـده و گـرنـه بـا سـاحت مقدس پيمبرانى چون اسحاق و يعقوب سازگار نيست و قرآن كـريـم آنـان را از ايـن گـونـه مـطـالب پـاك سـاخـتـه و بـراى مثال ، تنها اين آيات كافى است كه درباره آنان فرموده است :
واذكر عبادنا ابراهيم و اسحق و يعقوب اولى الايدى و الابصار. انا اخلصناهم بخالصة ذكرى الدّار و انّهم عندنا لمن المصطفين الاخيار؛(421)
بـنـدگـان ما ابراهيم و اسحاق و يعقوب را ياد كن كه صاحبان قوت و بصيرت بودند. ما مـوهـبـت يـاد سـراى آخـرت را خـاص ايـشـان كـرديـم و بـه راسـتـى كـه آنـان در نـزد ما از برگزيدگان و نيكان بودند.
3. ازدواج يعقوب با دختران لابان
در كـتـاب هـاى فـوق داسـتـان ازدواج يـعـقـوب بـا ليـا (يـاليـه ) و راحـيـل دخـتـران دايـى خـود لابـان ، بـا مـخـتـصـر اخـتـلافـى ايـن گـونـه نـقـل شـده اسـت : هـنـگـامـى كـه يـعـقـوب بـه تـدبـيـرى كه در بالا گذشت ، دعاى پدر را شـامـل حـال خـود گـردانـيـد و عـيص سوگند ياد كرد كه او را به جرم اين كار خواهد كشت ، مـادرش رفـقـه (422) بـتـرسـيـد كـه مـبـادا يـعـقـوب بـه دسـت عـيـص بـه قـتـل برسد، از اين رو به يعقوب گفت : اكنون نزد دايى خود لابان برو و بدو ملحق شو. يعقوب براى انجام دستور مادر و ديدار دايى خود لابان به سمت فدان آرام حركت كرد و از ترس عيص شب ها راه مى پيمود و روزها مخفى مى شد تا به آن جا رسيد. يعقوب مـايـل بـود بـا دخـتـر لابـان ازدواج كـنـد و او دو دخـتـر بـه نـام هـاى ليـا و راحـيـل داشـت . ليـا از راحـيـل بـزرگ تـر بـود، امـا يـعـقـوب راحـيل را مى خواست . وقتى از داييى خود او را خواستگارى كرد، لابان با ازدواج او موافقت كرد، مشروط بر اين كه مدت معينى گوسفندانش را بچراند.
وقـتى مدت مزبور به پايان رسيد، لابان دختر بزرگ خود را به همسرى او درآورد و در جـواب يـعـقـوب كـه گـفـت : مـن راحـيـل را مـى خواست ، گفت : رسم ما نيست كه دختر كوچك را قـبـل از دخـتـر بـزرگ شـوهـر دهـيـم . اكـنـون هـمـان انـدازه بـراى مـا چـوپـانـى كـن تـا راحـيـل را نـيـز به همسرى تو درآورم و يعقوب دوباره به همان مقدار چوپانى كرد تا وى راحيل را نيز به ازدواج او درآورد.
گـفـتـه انـد كـه ازدواج با دو خواهر در آن زمان جايز بوده و منظور از آيه سوره نساء كه فرمودند:
... وان تجمعوا الّا ما قد سلف ؛
ازدواج با دوخواهر و جمع ميان آن دو نكنيد، مگر آن چه در سابق گذشته است .
همين داستان يعقوب است .(423)
ولى يـعـقـوب داسـتان را اين گونه نقل مى كند كه اسحاق به يعقوب گفت : خداوند تو و فرزندانت را پيغمبر خواهد كرد و در تو خير و بركت نهاده است ، سپس بدو دستور داد به فدان - كه جايى در شام است - برود.
يعقوب به دستور پدر به فدان رفت . در آن جا زنى را ديد كه گوسفندانى همراه دارد و بر سر چاهى ايستاده و مى خواهد گوسفندان را آب دهد، ولى سنگى بر سرآن است كه چند مـرد بـايـسـتـى به يك ديگر يارى دهند تا آن را بلند كنند. يعقوب از آن زن پرسيد: تو كيستى ؟
پـاسـخ داد: مـن ليـا دخـتـر لابـان هـستم . و لابان دايى يعقوب بود. يعقوب كه آن سخن را شـنـيـد، پيش آمد و سنگ را از سرچاه دور كرد و آب كشيد و گوسفندان ليا را آب داد و سپس نزد دايى خود رفت . لابان همان دختر را به همسرى او درآورد. يعقوب گفت : آن كه نامزد من بـود، راحـيـل خـواهـر اوسـت ؟ لابـان گـفـت : ايـن بـزرگ تـر بـود و مـن راحيل را نيز به ازدواج تو درخواهم آورد. سپس هر دو را به يعقوب داد.(424)
در مـقـابـل گـفـتـه ايـنـان ، جـمـعـى مـعـتـقـدنـد كـه يـعـقـوب راحيل را پس از اين كه ليا از دنيا رفت گرفت و ميان دو خواهر جمع نكرد و اين نظرى است كـه طـبـرسـى مفسر بزرگوار شيعه اختيار كرده و آيه ... و ان تجمعوا بين الاختين را دربـاره عـمـل مـردم زمـان جاهليت دانسته كه هم زمان با دو خواهر ازدواج مى كردند و اين به نظر صحيح تر مى رسد،(425) واللّه اءعلم .
بـه هـر صـورت مـورخـان نـوشـتـه انـد كـه ليـا و راحيل هر كدام كنيزى داشتند كه آن ها را نيز به يعقوب بخشيدند. كنيز ليا، زلفا و كنيز راحيل ، بلها بود. يعقوب از اين چهار زن ، صاحب دوازده پسر شد:
روبيل يا به گفته بعضى روبين ، شمعون ، لاوى ، يهودا، يشجر - يا يشاكر-، ريالون - يـا زبـولون -. مـادر ايـن شـش تـن ليـا بـود و يـوسـف و بـنـيـامـيـن كـه مـادرشـان راحـيـل بـود. دان و نـفـتـالى از بـلهـا به دنيا آمدند. جاد واشير كه اين دو را نيز خداوند از زلفا به يعقوب داد.(426)
بـه جـز بـنـيـامـيـن ، فـرزنـدان ديگر يعقوب همه در شهر فدان آرام به دنيا آمدند و تنها بنيامين پس از آمدن يعقوب به فلسطين متولد شد.(427)
در مـقـابـل ، مـسـعـودى دوازده پـسـر يـعـقـوب را از ليـا و راحيل مى داند و از كنيزان آن دو ذكرى نكرده است .(428)
يـعـقـوب سـال هـا در فـدان آرام نـزد دايـى خود ماند و به كار گوسفند دارى روزگار مى گـذرانـيـد تـا ايـن كـه داراى گـوسـفـنـدان بـسـيـار و اموال زيادى شد و تصميم گرفت به شام و فلسطين (429) باز گردد، اما از برادرش عـيـص مـى تـرسـيـد و بـيـم داشـت كـه عـيـص در صـدد قـتـل و آزار وبـرآيـد .از ايـن رو بـه گـفـتـه مـسـعـودى هديه اى پيشاپيش خود براى عيص فـرسـتـاد و مـى گويند كه يعقوب 5500 راءس گوسفند داشت (430) ويك دهم آن ها را براى برادرش فرستاد و در نامه اى به برادر نوشت : عبدك يعقوب يعنى از بنده ات يعقوب . هم چنين طبرى گفته است كه يعقوب به چوپانان خود سپرد كه اگر كسى آمد و از شما پرسيد كه شما كه هستيد؟ بگوييد كه ما چوپانان يعقوب - كه بنده عيص است - هستيم .
از آن سـو عـيـص بـا لشـكـريـان خـود از شـام بـيـرون آمـد تـا يـعـقـوب را بـه قتل برساند، ولى هنگامى كه نامه را خواند و هديه يعقوب بدو رسيد، از كشتن وى صرف نـظـر كـرد و بـه خـوبى از برادر استقبال نمود و تا وقتى يعقوب در كنعان بود، آزارى بدو نرساند.(431)
ادامـه شـرح حـال يـعـقـوب را در بـخش آينده ، ضمن داستان فرزندش يوسف صديق خواهيد خواند.
وفات يعقوب
يـعـقـوب پـس از نـامـلايـمـات و انـدوه بـسـيـار كه در زندگى كشيد، در سنّ 140 يا 147 سـالگـى (432) در مصر از دنيا رفت . هنگام مرگ به يوسف وصيت كرد كه جنازه او را بـه فـلسطين برده و نزد پدر و جدّش اسحاق وابراهيم دفن كند. يوسف نيز پس از فوت پدر، طبق وصيت او جنازه را به شام برد و در كنار ابراهيم و اسحاق دفن نمود.
طـبـرسـى در مـجـمع البيان از ابن اسحاق روايت كرده كه جنازه يعقوب را در تابوتى از چـوب سـاج (آبـنـوس ) گـذاشـتـه و بـه شـهـر بـيـت المـقـدس مـنـتـقـل كردند. روز ورود آن تابوت به بيت المقدس ، مصادف شد با روزى كه عيص هم از دنـيا رفته بود، از اين رو هر دو را در يك قبر دفن كردند وبه همين سبب است كه يهوديان مرده هاى خود را به بيت المقدس مى برند.
چون يعقوب و عيص هر دو با هم به دنيا آمدند و با هم از دنيا رفتند، عمرشان (433) در دنيا به يك اندازه بود ودر وقت مرگ 147 سال از عمرشان مى گذشت .
مـسـعـودى مـى نـويـسـد: هـنـگـامـى كـه يـعـقـوب از دنـيـا رفـت ، يـوسـف چـهـل روز بـه عـزادارى مـشـغـول شـد و در اين مدت ، فرزندان يعقوب و برزگان مصر در تـدارك بـردن جـنـازه بـه فـلسـطـيـن بـودنـد. پـس از گـذشـتـن چـهـل روز، بـه فـلسـطـيـن حـركـت كـردنـد. در آن جـا هنگامى كه خواستند او را در كنار قبر ابراهيم دفن كنند، عيص بيامد و مانع دفن يعقوب شد و با آن ها به منازعه پرداخت . در اين وقـت فـرزنـد شـمـعـون كـه جوانى نيرومند بود، پيش آمده و به عيص حمله كرد و او را به قتل رسانيد. همين موضوع سبب شد كه يعقوب و عيص را در يك جا دفن كنند.(434)
چـنـان كـه مـورخـان ذكـر كـرده و طبرسى (ره ) نيز در دنباله داستان فوق مى گويد، خود يـوسـف بـراى دفـن پـدر بـه فـلسـطـيـن آمـد و پـس از دفـن او در بـيت المقدس ، به مصر بازگشت .(435)
يـعقوبى گويد: هنگامى كه مرگ يعقوب فرا رسيد، پسران و نوه هاى خود را جمع كرد و در حـق هـمـه آن ها دعا نموده و به هر يك سفارشى كرد و سخنى گفت . سپس شمشير و كمان مخصوص خود را به يوسف بخشيد و به وى سفارش كرد جنازه اورا به بيت المقدس برده و كـنـار ابـراهيم و اسحاق دفن نمايد. وقتى يعقوب از دنيا رفت ، هفتاد روز براى او عزا و ماتم گرفتند، آن گاه يوسف و غلامان مصرى اش او را به فلسطين بردند و كنار ابراهيم و اسحاق دفن كردند و به مصر بازگشتند.(436)
13: يوسف (ع )
يـعـقـوب دوازده پـسـر داشـت و از مـيـان آنـان يـوسـف و برادرش بنيامين را بيش از ديـگـران دوست مى داشت و به خصوص ‍ يوسف بيش تر مورد علاقه وى بود. درباره سبب ايـن مـحـبـّت و عـلاقـه در قـرآن كريم چيزى ذكر نشده و در روايات ها نيز علّتى براى آن نـيـامـده اسـت ، ولى مـفـسّران گفته اند كه سبب آن كودكى ونوباوگى آن دو بوده و معمولا كودك احتياج بيش ترى به محبت خود را از دو فرزند كوچك و نورسته اش دريغ نمى داشت بـه خـصـوص كه گفته اند: مادر اين دو يعنى راحيل نيز در همان دروان صباوت و كـودكـى آن دو از دنـيـا رفـتـه بـود كه اين خود انگيزه ديگرى براى اظهار محبت و نوازش يـعـقـوب بـه يـوسـف و بـنـيـامـيـن بـود تـا بـديـن وسـيـله آن دو را دل دارى داده و مانع احساس غربت و بى مادرى آنان شود.
و نيز گفته اند: علّت اين كه يعقوب ، يوسف و برادرش را بيش تر دوست مى داشت ، همان نـبـوغ ذاتـى و تـقـوا و كـمـالى بود كه در آن دو مى ديد. به ويژه در چهره يوسف ، آينده درخـشـانـى را از نـظـر كـمـال ظاهرى و معنوى پيش بينى مى كرد و مى دانست وى وارث مقام نـبـوت و عـصـمـت است و منصب هدايت و رهبرى مردم بدو تفويض مى شود. خوابى كه يوسف ديـد و براى پدر گفت نيز اين پيش بينى و نظريه را بيش تر تقويت و تاءييد كرد، از اين رو او را بيش تر دوست مى داشت و اظهار علاقه بيش ترى به او مى كرد.
بـه هـر صـورت عـلت ايـن كـه يـعـقـوب (ع ) تـفـاوت و امـتـيـازى را در مـحـبـت بـه آنـان مـعمول مى داشت و به خصوص يوسف را بيش از ساير برادران دوست مى داشت ، هواى نفس و خواهش دل نبود، بلكه به سبب ايمان و تقوا ودوستى در راه خدا بود.
امـا بـرادران يـوسـف بـه جـاى ايـن كـه در جست وجوى علّت اصلى اين امتياز و در فكر پيدا كـردن انـگـيـزه عـمـل پـدر خردمندشان باشند، روى افكار شيطانى و تصوّر خام و نادانى خـود، اين كار پدر را حمل بر اشتباه و گمراهى كرده و او را به بى عدالتى متّهم ساختند تـا جـايـى كه آشكارا گفتند:يوسف و برادرش نزد پدر محبوب تر از ما هستند - بااين كه ما گروهى نيرومنديم (و بهتر مى توانيم به پدر خود كمك كنيم ). به راستى پدر ما در اشتباه آشكارى است .(437)
خـلاصـه مى خواستند بگويند پدر ما، در عشق و علاقه به يوسف زياده روى كرده و از حدّ اعـتدال بيرون رفته است ، به حدّى كه نصيحت و اندرز هم در اين راه سودى ندارد و ناچار بـايـد بـراى حـلّ ايـن مـشـكـل راه ديـگـرى پـيـش گـرفـت و بـا دور سـاخـتـن يـوسـف ، ايـن اعتدال را ايجاد كرد، زيرا از دل برود هر آن كه از ديده برفت .
خواب يوسف
آن چـه بـه انـجـام نـقشه ظالمانه و فكر شيطانى برادران كمك كرد و مصمّمشان ساخت تا نقشه خود را عملى كنند، خوابى وبد كه يوسف (ع ) در همان اوان كودكى ديد و براى پدر بـازگـفـت . يـعـقـوب (ع ) نـيز دانست كه خداى تعالى به يوسف رفعت مقام داده و او را به عظمت مى رساند و احساس كرد اگر خواب مزبور به گوش برادران برسد، تعبير آن را مى فهمند و از برترى يوسف بر خود بيمناك مى گردند و اين موضوع به ناراحتى هاى قـبـلى و حـسـادتـى كـه به وى داشتند، كمك مى كند، به طورى كه تصميم به نابودى و آزارش ‍ مـى گـيـرنـد، از ايـن رو او را از بـازگـو كـردن و نقل خواب براى برادران برحذر داشت . اما از آن جا كه چنين مقدّر شده بود يوسف مورد اهانت و آزار برادران قرار گيرد و از دامن پرمهر پدر دور و به آن همه رنج و بلا مبتلا گردد، بـرادران از ايـن خـواب مـطلع شدند و درباره جدا كردن يوسف از پدر مصمّم شدند. البته دربـاره ايـن كـه چـگـونـه موضوع به گوش پسران يعقوب رسيد، در روايت اختلاف است .صدوق و عياشى از امام سجاد(ع ) روايت كرده اند كه خود يوسف نتوانست آن را كتمان كند و سرانجام براى برادرانش گفت .(438)
ابن اثير مى گويد: همسر يعقوب كه هنگام نقل خواب حضور داشت - با اين كه يعقوب اورا از نقل آن براى پسران ديگرش نهى كرد - آن خواب را براى فرزندانش گفت .(439) و ايـنـان بـعـيـد دانـسـتـه انـد كـه خـود يـوسـف خـواب را نـقـل كـرده بـاشد، ولى آنان گويا كودكى وى را از نظر دور داشته و توجه نداشته اند كـه از يـوسف در آن سنّ كه برخى هفت سال نوشته اند - اين مطلب مستعبد نيست و از اين رو بـرخـى از تـاريـخ ‌ها و تفسيرها نيز مانند حديث فوق ، افشاى آن را به خود يوسف نسبت داده اند و در تاريخ و ادبيات فارسى نيز آمده است ، چنان چه فردوسى گويد:

خلاف پدر كرد و راز نهفت

به نزديك شمعون يكايك بگفت

در تـورات نـقـل شـده كـه يـوسـف دوبـار خـواب ديـد: بـار اول فـقـط خـواب را بـراى بـرادرانـش گـفـت و بـار دوم (كـه در قـرآن كـريـم نـقـل شـده ) خـواب را بـراى پـدر و بـرادران بـاز گفت و چون پدر آن را شنيد به يوسف پـرخـاش كـرد و گـفـت : ايـن چـه خوابى است كه ديده اى ؟ آيا من و مادر و برادرانت براى سـجـده بـه پيش تو خواهيم آمد؟ ولى اين مطلب بعيد به نظر مى رسد و با آيات كريمه قرآنى هم سازگار نيست .
بـارى هنگامى كه يوسف آن خواب را نقل كرد، يعقوب آينده درخشانى را برايش پيش بينى كـرد و بـه طـور اجـمـال تعبير آن را بدو گفت و موهبت هايى را كه از جانب خداى تعالى در آيـنـده بـه وى عـنـايـت خـواهـد شـد گـوشـزد كـرد و قـبـل از تـعـبـيـر، ايـن نـكـتـه را بـه او تـذكـر داد و گفت :اى پسرك من خوابت را براى برادرانت مگو كه براى تو نيرنگى مى انديشند و به راستى شيطان براى انسان دشمن آشكارى است .(440)
خواب يوسف و تعبير آن
زمانى را كه يوسف به پدرش گفت : اى پدر، من (در خواب ) يازده ستاره را با خورشيد و ماه ديدم كه براى من سجده مى كنند...(441)يعقوب (ع ) نيز همان گونه كه در بالا ذكـر شـد از نـقـل آن بـراى بـرادران او را مـنـع كـرد و بـه دنبال آن به او گفت : و اين چنين پروردگارت تورا برمى گزيند و از تعبير خواب ها بـه تـو مـى آمـوزد و نـعـمـتـش را بـر تـو و خـانـدان يـعـقـوب تـمـام مـى كـند، به راستى پروردگار تو داناىِ حكيم است .(442)
و بدين ترتيب استنباط وبرداشت خود را نيز از اين خواب به او گوشزد فرمود.
ابن عباس در تفسير آيه گفته است :يوسف در شب جمعه اى كه مصادف با شب قدر بود، يـازده سـتـاره را به خواب ديد كه از آسمان فرود آمدند و براى او سجده كردند و هم چنين خورشيد و ماه را ديد كه از آسمان به زير آمدند و برايش سجده كردند، خورشيد و ماه به پـدر و مـادرش تـعـبـيـر شـد و يازده ستاره به برادرانش سدّى نيز گفته است كه : خورشيد پدرش بود. ماه ، خاله اش بود، زيرا مادرش از دنيا رفته بود.(443)
در بـعـضـى از تـفـسـيـرهـا و روايـت هـا نـام هـاى آن سـتـارگـان را نـيـز از رسـول خـدا(ص ) نـقـل كـرده انـد كـه چـون مـورد اخـتـلاف بـود، از نقل آن ها خوددارى شد.
شـيـخ صـدوق (ره ) در عـلل الشـرائع و عـيـّاشى در تفسير خود در اين باره حديثى از امام سـجـاد(ع ) روايـت كـرده انـد كـه حـضـرت فـرمـود:رسـم يـعـقـوب ايـن بود كه هر روز گـوسـفـنـدى را ذبـح مـى كـرد و مقدارى از آن را صدقه مى داد و مابقى را خود و خاندانش ‍ مـصـرف مـى كـردنـد، تـا ايـن كـه در شـب جـمـعـه ، شـخـص سائل با ايمانى ، در حالى كه روزه هم بود، به درِ خانه اش آمد و غذايى از آن ها خواست و خـانـدان يعقوب با اين كه صداى او را شنيدند، ولى گفته اش را باور نكردند و چيزى به او نداند. سائل وقتى از آنان ماءيوس ‍ گرديد و تاريكى شب هم فرا رسيد، گريست و از گـرسـنـگـى خـود به درگاه خداى تعالى شكايت برد و آن شب را گرسنه خوابيد و فرداى آن روز را هم روزه گرفت . ولى خاندان يعقوب در آن شب سير خفتند و روز ديگر هم مـقـدارى از غـذاى شـب خود را داشتند و همين جريان سبب شد تا خداوند، يعقوب ار به فراق يـوسـف مـبـتـلا سـازد، و بـه يـعـقـوب وحـى شد كه آماده بلاى من باش وبه قضا و قدر من راضـى بـاش كـه تـو و فـرزنـدنـت را در مـعـرض بـلا و مـصيبت هايى قرار خواهم داد - و دنبال اين مطلب امام (ع ) فرمودند - در همان شب بود كه يوسف آن خواب را ديد.
نظير اين مطلب از ابن عباس هم نقل شده است .(444) در تفسير عيّاشى از امام صادق (ع ) روايت شده كه از آن پس منادى يعقوب (ع ) هر روز صبح فرياد برمى آورد:هركس روزه نـيـسـت در سـرغـذاى نـاهـار يـعـقـوب حـاضـر شـود. وچـون شـام مـى شـد بـاز نـدا مى كرد:هركس روزه است در سرغذاى شام يعقوب حاضر گردد.(445)
آرى از اين نمونه غفلت ها نيز ممكن است براى مردم ما در هر روز و شب ، ده ها و بلكه صدها بـار اتـفـاق بـيفتد و افراد زيادى در برخورد با ما از اخلاق و رفتارمان رنجيده و ناراحت شـوند و ما در وظيفه خود به آنان كوتاهى كنيم و اين بى توجهى روى زندگى ما اثرى نـگـذارد و دچـار كـيـفـر زودرس آن نـشـويم ، ولى بايد بدانيم كه حساب پيامبران الهى و افراد مقرّب درگاه حق با ما فرق دارد زيرا اولا: توقعى كه خداى تعالى از آنان دارد، از افـرادى مـعـمـولى چون ما ندارد؛ ثانيا: خداوند متعال آنان را در مورد هرگونه كوتاهى در انـجـام وظـيـفـه مـتـنـبـّه مـى سـازد تـا بـراى رهـبـرى ديـگـران بـه حـدّ اعـلاى ليـاقـت و كمال برسند و نظير اين گونه غفلت ها ديگر بار از آن ها سرنزده و تكرار نشود، اگر چه غفلت آنان بسيار كوچك و لغزشى قابل اغماض باشد.
بـه هـر حـال خـواب يـوسـف سـرآغـاز تـحـولات بسيارى در زندگى خاندان يعقوب بود و مـاجـراهـاى بـسـيـارى در پـى داشـضـت كـه نـخـستين اثر را روى برادران گذراد و رشك و حـسـدشـان را تـحـريـك كـرده و يـا مـوجب ازدياد آن گرديد و آنان را به پياده كردن نقشه خويش - كه جدا كردن يوسف از پدرش يعقوب بود - مصممّ ساخت .
در جلسه مشورتى
قـرآن كـريـم گـفـت وگـوى بـرادران يـوسـف را در شـورايـى كـه بـه ايـن مـنـظـور تـشـكـيـل دادنـد، بـه طـور اجـمـال ايـن گـونـه بـيـان فـرمـوده اسـت :... يـوسـف را بـه قـتـل رسـانـيـد يـا او را به سرزمينى دور بيندازيد تا توجّه پدرتان (از وى قطع شده و مـحـبت او) معطوف شما گردد و پس از آن مردمى شايسته باشيد. يكى از آن ها گفت : يوسف را نكشيد، اگر كارى مى كنيد، او را در نهان خانه چاه بيفكنيد، تا برخى از رهگذران او را برگيرند.(446) (و به شهر و ديار ديگرى ببرند.)
از ايـن آيـات بـه ضـميمه تاريخ ‌ها و روايت ها چنين به دست مى آيد كه اولا: اينها در همان آغـاز بـه فكر قتل يوسف افتادند،(447) اما يكى از آنان - كه معلوم مى شود از ديگران عـاقـل تـر بـود، يـا تـحت تاءثير احساسات تند خود عقلش را يك سره از دست نداده بود- پـيـشـنهاد ديگرى كرد كه به آن تندى نبود و در ضمن منظورشان را نيز عملى مى ساخت ، وى (كه بعضى گفته اند يهودا برادر بزرگشان بود) گفت : مگر منظور شما ايـن نـيـسـت كـه يـوسف را از ديد پدر دور كنيد و با پنهان ساختن و دور كردنش از برابر ديـده پـدر از قـلب و دلش هـم او را بـبـريـد و تـدريـجـا خـود شـمـا جـاى مـحـبـّت او را در دل پـركـنـيـد، ايـن مـنـظـور را از راه ديـگـرى كـه بـه طـور مـسـتـقـيـم مـوجـب قـتـل يـوسـف نـگردد، مى توان عملى ساخت به طورى كه شما نيز دست خود را به خون يك كـودك بـى گـنـاه ، آن هـم برادر خودتان آلوده نكرده و اين ننگ را براى هميشه براى خود نـخـريـده ايـد. و آن راه اين است كه يوسف را در چاهى بيندازيم تا احيانا رهگذرانى كه از كـنـار آن چـاه عـبور مى كنند، هنگام آب كشيدن اورا بيابند و همراه خود برداشته و به ديار ديگرى ببرند و شما نيز بدين ترتيب به منظور و هدفتان خواهيد رسيد.