ثانيا: مطلب ديگرى كه از آيه به دست مى آيد و بيش تر مفسران نيز آيه را بر اين معنا حـمـل كـرده انـد، ايـن اسـت كـه آنان با اين كه تحت تاءثير احساسات تند و حسادت شديد قـرار گـرفـتـه بـودند و در صدد قتل يا تبعيد يوسف معصوم برآمده بودند، اما پاسخى بـه نـداى وجـدان خـود كـه معمولا در اين گونه موارد انسان را تحت بازجويى قرار داده و آثـار خـطرناك گناه و جنايت را به ياد گناه كار مى آورد، آماده نكرده بودند. از اين رو در صدد بودند تا به طريقى ناراحى خود را برطرف كرده و راهى براى فرار از واكنش و كيفرى كه آن گناه و جنايت در پى داشت ، به دست آورند.
سرانجام فكرشان به اين جا رسيد كه پس از انجام كار توبه خواهيم كرد و اين مطلب را اين گونه بيان داشتند: ...پس از او مردمى شايسته باشيد.(448)
ايـن گـونـه افكار معمولا به ذهن افرادى خطور مى كند كه ارتباطى - اگر چه اندك - با ديـن و ديـانـت و عـقيده اى - ولو مختصر- به خدا و پيغمبر دارند(449) و خود را با نويد به توبه دل گرم مى سازند، اما غافل از اين كه اولا: توبه از گناه توفيق مى خواهد و معلوم نيست انسان تا زمان توبه زنده باشد يا به انجام آن موفق شود. ثانيا: به گفته يكى از استادان محترم ، چنين توبه اى مقبول درگاه حق واقع نشده و سودى نمى دهد، زيرا كـسـى كـه مـى دانـد عـمـلش گـنـاه و مـعـصـيـت اسـت و خـود را بـه تـوبـه پـس از گـنـاه دل خـوش مـى كند، منظورش از توبه كردن بازگشت به سوى خدا و خشوع در برابر حق تـعالى نيست ؛ بلكه در حقيقت به فكر نيرنگ و مكر با خداست و مى خواهد عذاب و عقاب حق را بـا ايـن نـيـرنـگ از خـود دور سـازد و خـلاصـه مـيان گناهان ، گناهى را كه توبه به دنبال داشته باشد انتخاب مى كند، وگرنه از معنا و حقيقت توبه - كه پشيمانى و ندامت از گـناه است - اثرى در وجودش نيست و اين چنين توبه اى پذيرفته نخواهد شد و از آيه انّما التوبة على اللّه للّذين يعملون السوء بجهالة ثمّ يتوبون من قريب ... نيز همين مطلب استناط مى شود.(450)
بـه هـر حال برادران يوسف تصميم به تبعيد وى گرفتند و با پيش نهاد مزبور موافقت كردند، اما براى اجراى اين طرح مشكلى دانستند كه در صدد حلّ آن برآمدند.
حلّ مشكل
يـعـقـوب (ع ) يـوسف را بسيار دوست مى داشت و به برادرانش نيز بدگمان و ظنين بود و اطـمـيـنـان نـمـى كـرد كه او را به دست آنان بسپارد. دزديدنن يوسف نيز مقدور نبود، زيرا يـعـقـوب كـامـلا مـراقـب او بـود و شـايـد كـم تـر وقتى او را از خود جدا مى كرد. از اين رو بـرادران بـه فكر افتادند تا راهى براى انجام اين كار پيدا كنند كه هم نقشه خود را با خيالى راحت عملى سازند و هم يوسف را با رضايت و آسودگى خاطر از پدر بازگيرند و در ضمن كارى كنند تا نظر يعقوب از بدگمانى و بدبينى به خوش گمانى و بدبينى به خوش گمانى و خوش بينى مبدّل شود.
آنـان چـاره اى جـز تـسـول بـه دروغ نـداشـتند و فكرشان به اين جا رسيد كه خود را به صـورتـى خيرخواهانه درآورند و نفاق و دورويى پيشه سازند و نزد پدر آيند و سخن از كـمـال دوسـتـى و خيرخواهى پيش كشند و از وى بخواهند تا او را همراه آنان براى بازى و مـسـابـقـه يـا تـفريح به صحرا بفرستد، تا در برنامه هاى تفريحى و سرگرمى هاى سالم و مشروعى كه در آن روزها بود، شركت كند.
و بـديـن مـنـظـور نـزد يـعـقـوب آمده و گفتند:پدرجان ، تو را چه شده است كه ما را بر يوسف امين نمى دانى ، در حالى كه ما خيرخواه او هستيم ؟ فردا او را همراه ما بفرست تا (در چمن ) بگردد و بازى كند و ما به خوبى نگهبان او خواهيم بود.(451)
فـرزنـدان يـعـقوب به خيال خود با اين كار، مشكل خود را حلّ و راه انجام نقشه شوم خود را هـمـوار كـردند و يعقوب را به مشكل سختى دچار ساختند: زيرا يعقوب كينه باطنى آنان را دربـاره يـوسف مى دانست و از حسد درونى شان خبر داشت ، ولى تا حدى كه مقدور بود اين مطلب را به رخشان نمى كشيد و بدگمانيش را مخفى مى كرد و مى كوشيد از تماس مستقيم آنـان بـا يـوسـف مـمـانعت كند. اكنون با اين پيشنهاد فرزندان ، در محذور عجيبى دچار شد، چـون از يـك طرف نمى خواست با صراحت بدبينى و بدگمانى اش را به آن ها اظهار كند تـا مـبـادا مـوجـب تـحـريك دشمنى آنان شود و ازسوى ديگر از سپردن يوسف به آنان نيز نگران بود و ناچار بايد براى ممانعت اين گونه بيان داشت :بردن او سخت مرا غمگين مى كند و مى ترسم از وى غفلت كنيد و گرگ او را بدرد.(452)
فرزندان يعقوب كه خود را به هدف نزديك مى ديدند، گويا جواب اين سخن پدر را آماده كـرده بـودنـد، لذا در پـاسخ او گفتند: اگر با وجود (برادرانى مانند) ما كه گروهى مـتـحـد و نـيـرومـنـديم ، باز هم گرگ او را بخورد، در چنين صورتى ما افرادى زيان كار خواهيم بود.(453)
يـعـقـوب (ع ) حـقـيـقـتـى را بـيـان كـرده بـود، زيـرا عـلاقـه اش بـه يـوسـف روشن بود و تحمل جدايى اش بر وى گران مى آمد و از طرفى صحرايى مانند صحراى سرسبز كنعان كـه مـرتـع گـوسـفـنـدان وچراگاه مواشى و اغنام بود، خالى از گرگ و حيوان هاى درنده نـبـود. از آن سـو خـردسـالى يـوسـف در مـقـابـل بـرادران مـيـان سـال و نـيـرومند هم اين امر را نشان مى داد كه وى توان بازى با آنان را ندارد و ممكن است كـه آن هـا سـرگـرم بـازى بـا يـكديگر شوند و او تنها مانده و درندگان آسيبى به وى برسانند.
فرزندان يعقوب كه درصدد بودند تا از هرچه به فكرشان مى رسد، براى انجام نقشه شوم خود استفاده كنند و بر رفتار ناپسند خويش ‍ سرپوشى بگذارند واز ارتكاب دروغ و نـفـاق و تـهمت باكى نداشتند، قيافه اى جدّى به خود گرفته و صراحت آن سخن خلاف تـخـطـئه پدر برآمدند و خواستند بگويند اين چه فكرى است كه تو مى كنى ؟ و چگونه ممكن است با وجود برادران نيرومندى چون ما گرگ بتواند يوسف را بخورد!
دسـتـه اى مـانـنـد ابن اثير گفته اند علّت اين كه يعقوب گفت : مى ترسم گرگ او را بـخـورد خـوابـى بود كه يعقوب درباره يوسف ديده بود كه در آن گرگ هايى به يـوسف حمله كرده و مى خواستند او را بكشند در ميان آن گرگان ، گرگى از يوسف حمايت كـرده و مـانـع قـتـل او شـد و آن گـاه مـشـاهـده كـرد كه زمين شكافته شد و يوسف را در خود فروبرد. و از اين رو برخى گفته اند مقصود يعقوب از گرگ ، همان برادران يوسف بود كه از رشك آن ها بروى بيم داشت و به طور كنايه مى خواست بگويد ترس آن را دارم كه شما او را ازبين ببريد ولى منظورش را با كنايه و در لفّافه بيان فرمود.(454)
جلال الدين بلخى در اين باره چنين گويد:

يوسفان از رشك زشتان مخفيند

كز عدو خوبان در آتش مى زيند

يوسفان از مكر اخوان در چهند

كز حسد يوسف به گرگان مى دهند

از حسد بر يوسف مصرى چه رفت

اين حسد اندر كمين گرگى است زفت

لاجرم زين گرگ يعقوب حليم

داشت بر يوسف هميشه خوف و بيم

گـرگ ظـاهـر گـرد يـوسـف خـود نـگـشـت

ايـن حـسـد در فعل هميشه خوف و بيم

زخم كرد اين گرگ و زعذر سبق

آمده كانّا ذهبنا نستبق ؟

صد هزاران گرگ را اين مكر نيست

عاقبت رسوا شود اين گرگ بايست

زانكه حشر حاسدان روز گزند

بى گمان برصورت گرگان كنند

بـه هـرحـال از دنـباله داستان معلوم مى شود كه سخن يعقوب (ع ) اساس دروغ بعدى آنان گـرديـد و نيز بهانه اى براى ناپديد كردن يوسف بود تا راهى براى عذر خويش پيدا كـنـنـد و گـرنـه شـايد آن ها به فكرشان نمى رسيد كه گرگ هم انسان را مى خورد، يا نـمـى دانـسـتـنـد چـه بـهـانـه اى براى ناپديد كردن يوسف نزد پدر بياورند و همين كلام يعقوب سبب شد كه آنان يوسف را در چاه افكنده و بگويند گرگ او را دريد.
يوسف در چنگال برادران
پـسـران يـعـقـوب (ع ) بـا بـيـان ايـن سـخـنـان جـايـى براى عذر پدر نگذاشتند و خود را برادرانى خيرخواه براى يوسف معرفى كردند و به پدر اطمينان دادند كه يوسف را تنها نگذارده و او را از گرگ نگهدارى كنند. گرچه براى عذر نخستين يعقوب كه طاقت نداشتنِ دورىِ يوسف بود، نتوانستند پاسخى بياورند و يعقوب مى توانست به آنان بگويد شما از نـظـر حـفـاظـت از گـرگ و درنـده بـه مـن اطـمـيـنـان مـى دهـيد، اما رنج فراقش را چگونه تـحـمـل كـنـم و آن را چـه طـور جـبـران مـى كـنـيـد؟ بـا ايـن عـكـس العـمـل شايد نمى خواست بيش از اين علاقه شديد خود را به يوسف پيش آنان اظهار كند و رشـك آن هـا را تـحـريـك كـنـد، بـه هـرحـال بـرخـلاف ميل قلبى خود بدان ها اجازه داد كه يوسف را با خود به صحرا ببرند و بازگردانند.
يـوسـف مـعـصـوم كـه - بـه اخـتـلاف نـقـل هـا و روايـت هـا بين هفت تا هفده سال (455) از عمرش گذشته بود - نمى دانست برادران چه نقشه خطرناكى برايش كشيده اند و پشت اين قيافه هاى حق به جانب و خيرخواهانه چه كـيـنـه هـا و عـقـده هـايـى در دل دارنـد. هـمـيـن قـدر مـى بـيـنـد كـه بـرادران بـا كـمـال مـهربانى و ملاطفت وبا اصرار از پدر مى خواهند تا اجازه دهد او را براى تفريح و گردش با خود به صحرا ببرند، و شايد در اين ميان يوسف هم با آنان هم صدا شده و از پدر خواسته باشتد تا با رفتنش موافقت كند.(456)
بـديـن سـان مـوافـقـت يـعـقـوب جـلب شـد و بـرادران بـى درنـگ وسـايـل حركت را فراهم كردند و به راه افتادند در حديثى است كه هنگام حركتشان يعقوب پيش آمد و يوسف را به آغوش كشيد و گريست و سپس بدان ها سپرد. برادران براى آن كه مـبـادا يعقوب پشيمان شود و يوسف را از آنان بگيرد، به سرعت از نزد او دور شدند و تا جـايى كه در معرض ديد پدر بودند، به يوسف محبت و نوازش ‍ مى كردند، اما بعد از دور شدن ، عقده هاى دلشان گشوده شد و شروع به كتك زدن و آزار او كردند.
يـوسـف بـرخـلاف انـتـظـار خـود ديـد كه يكى از برادران پيش آمد و او را برزمين انداخت و شـروع بـه زدن و آزارش كـرد. فرزند معصوم و بى گناه يعقوب براى دفع آزار او به برادر ديگرش پناهنده شد، ولى او نيز به جاى دفاع از وى ، به آزار و شكنجه اش دست گشود و خلاصه به هر كدام پناه مى برد، او را از خود رانده و كتكش مى زدند و حتى يكى از آنـان كـه بـعـضى گفته اند روبيل بود پيش آمد و خواست او را بكشد، اما لاوى يا يهودا مـخـالفـت كـرده و گـفـت : قـرار نـبـود او را بـه قـتـل بـرسـانـيـد و بـديـن تـرتـيـب مـانع قتل او گرديد و قرار شد يوسف را در چاهى بيندازند و ناپديدش كنند.
يوسف معصوم در چاه
چـنـانـچـه از آيـات قـرآنـى اسـتـفـاده مى شود هنگامى كه برادران وقتى به صحرا آمدند، تـصـمـيـم گـرفـتـنـد يـوسـف را به چاه بيندازند و تصميم قبلى آنان اين بود كه به هر تـرتـيـبـى شـده يـوسـف را از پـدر دور كـنند و به سرزمينى دور ببرند تا به او دستى نرسد، اما وقتى به صحرا آمدند و شايد در بين مسير، گذرشان به چاهى افتاد و به اين فكر افتادند تا او را چاه افكنند و بدين طريق هدفشان را عملى سازند.
در اين كه چاه مزبور آيا معروف بوده و سر راه كاروانيان قرار داشته كه هنگام رفت و آمد از آن چـاه آب مى كشيده اند، يا اين كه در بيابان دور افتاده اى قرار داشت كه در زمان هاى سـابـق ، از آن بـهـره بردارى مى شده و آن روز از استفاده افتاده بود يا فقط چوپان هاى بيابان كه از محلّ آن آگاه بودند از آن بهره مى بردند، اختلاف است .
شيخ طبرسى (ره ) نقل كرده كه برخى گفته اند: اين چاه در بيابان دور افتاده و بى آب و عـلفـى بود و سرراه كاروانيان نبود و كاروانيانى هم كه سرچاه آمده و يوسف را بيرون آوردنـد(457)، راه گـم كـرده و بـيـراهـه آمـده بـودنـد و به طور تصادفى از آن جا مى گذشتند. در تفسير روح البيان آمده است چاه مزبور در سه فرسخى كنعان قرار داشت كه آن را شدّاد هنگام آباد كردن سرزمين اردن ، حفر كرده بود و هفتاد ذرع يا بيش تر عمق داشت و مـخـروطى شكل هم بود يعنى دهانه آن تنگ و قعر آن فراخ بود(458) ومعلوم نبود كه چرا و به چه منظور آن را به اين صورت حفر كرده بودند.
بـعـضـى گـفـتـه انـد كـه آب آن شور و قابل استفاده نبود و چون يوسف در آن چاه افتاد از بركت آن حضرت ، آب چاه شيرين شد و مورد استفاده قرار گرفت .(459)
بـه هـرحـال يـوسـف را كـنـار چاه آوردند و پيراهنش را بيرون كرده و ريسمانى به كمرش بـسـتـنـد و او را مـيـان چـاه سـرازيـر كـردنـد. يـوسـف از آنـان خـواسـت لااقـل پـيـراهـنش را بيرون نكنند و به آن ها گفت :اين پيراهن را بگذاريد تا تن خود را بـدان بـپـوشـانـم . بـا لحـن تـمسخرآميزى در جوابش گفتند:خورشيد و ماه ويازده سـتـاره را بـخـوان تـا هـمـدم و يـار تـو بـاشـنـد. در تـفـسـيـرقـمى آمده است كه بدو گـفتند:پيراهنت را بيرون آور. يوسف گريست و گفت :اى برادران برهنه ام مى كـنـيـد؟ يـكى از آن ها كارد كشيد و گفت :اگر بيرون نياورى تو را مى كشم . حـضرت دست به لب چاه مى گرفت كه در چاه نيفتد، و از آنان مى خواست تا او را به چاه نـيـنـدازنـد، ولى آن هـا بـاكـمـال خـشـونـت دسـت هـاى او را از لبـه چـاه دور كرده و ميان چاه سـرازيـرش كـردنـد، وقـتـى بـه نـيـمـه هـاى آن رسـيـد، بـه مـنـظـور قـتـل او يـا روى كينه و رشكى كه بدو داشتند، ريسمان را رها كردند و يوسف به قعر چاه افتاد و چون قعر چاه آب بود يوسف در آب افتاد و آسيبى نديد. سپس به طرف سنگى كه در چاه بود رفته و بالاى آن آمد و خود را از آب بيرون كشيد.
برخى معتقدند منظور از غيابت الجبّ كه در دو جاى اين داستان در قرآن آمده ، جاى گاه مخصوصى بوده كه در كناره چاه بالاى سطح آب مى كنده اند و جاى نشمين و استفاده از آب چاه بوده است و اين كه يوسف را در آن جايگاه زندانى كردند، براى آن بود كه نخواستند مستقيما وى را بكشند و از طرفى منظورشان را نيز عملى كرده باشند.
در نـقـلى آمـده كـه وقـتـى يوسف را به چاه انداختند، اندكى صبر كردند و سپس او را صدا زدند تا ببينند زنده است يا نه ؟ و چون يوسف جوابشان را داد، خواستند سنگى به سرش بـيـنـدازنـد و او را بـكـشـند، ولى باز هم يهودا مانع اين كار شد و از كشتن يوسف جلوگيرى كرد.
حـال بـبـينيم برادران پس از آن چه كردند و چگونه به كنعان بازگشتند و جواب پدر را چه دادند؟
پسران يعقوب بازگشتند و...
كـيـفـيـّت روبه رو شدن پسران يعقوب پس از اين كار با پدر وپاسخى كه در مورد گم شـدن يـوسـف بـه وى دادنـد، جـالب و شـنـيـدنـى اسـت . قـرآن كـريـم اجـمـال آن را ايـن گـونـه بـيـان فرموده است :شبانه با چشم گريان نزد پدر آمدند و گـفـتند پدرجان ما براى مسابقه رفتيم و يوسف را نزد اثاث خود گذارديم و گرگ او را خورد، ولى تو سخن ما را باور نخواهى كرد اگر چه راست گو باشيم .(460)
مفسّران گفته اند اين كه تا شب صبر كردند و شبانه نزد پدر آمدند براى آن بود كه از تـاريـكى شب بهره گرفته و بهتر بتوانند امر را بر پدر مشتبه سازند و هم چنين جرئت بـيـش تـرى در عـذر تراشى داشته باشند و بهتر بتوانند دروغ خود را بيان دارند و اين كـه تظاهر به گريه كردند، براى آن بود كه خود را راست گو جلوه دهند(461) و از ايـن كـه گـفـتـنـد:تـو سخن ما را باور ندارى اگر چه راست گو باشيم (462) مـعـلوم مـى شـود، آنـان خود مى دانستند با اين دروغبافى ها و صحنه سازى ها نمى توانند بـدگـمـانـى يـعـقوب را از خود دور سازند و پدر را قانع كنند كه واقعا گرگ يوسف را خـورده اسـت امـّا هـمـيـن گـفـتارشان موجب باز شدن مشتشان گرديد و حس كنجكاوى يعقوب را تحريك كرد تا در اين باره تحقيق بيش ترى كند.
بـه هـر صـورت بـراى ايـن سـخن خود شاهدى دروغين هم آورده و پيراهن يوسف را به خون بـزغاله يا آهويى كه كشته بودند رنگين كرده و نزد پدر آوردند گفتند:اين هم نشانه گـفـتـار مـا. ولى فـرامـوش كـردند كه لااقل قسمتى از آن پيراهن را پاره كنند تا به سـخـن نـادرسـت و خـلاف حـقـيـقت خود صورتى بدهند. برخى گفته اند كه يعقوب از آن ها خـواست تا پيراهنش را به او نشان دهند و چون چشم يعقوب به پيراهن يوسف افتاد و آن را صـحـيح و سالم ديد، بدان ها گفت : اين چه گرگى بوده كه يوسف را دريده و خورده است ، اما پيراهنش را پاره نكرده است ؟ به راستى كه چه خشمى به يوسف داشته ، اما چه اندازه نسبت به پيراهنش مهربان بوده است !(463)
گـروهـى گـفـتـه انـد وقـتـى كـه فـرزنـدان يـعـقـوب ايـن سـخـنـان را از پـدر شـنـيـدند، گفتند:دزدان او را كشتند.ولى يعقوب در جوابشان فرمود:چگونه دزدى بوده كه خـودش را كـشـتـه ، امـا پيراهنش را نبرده با اين كه احتياج وى به پيراهنش بيش از كشتن او بوده است .
بـرادران بـا ايـن صـحـنـه سازى نيز نتوانستند جنايت خود را پرده پوشى كنند و يعقوب فـهـمـيـدنـى ها را فهميد و سپس فرمود:اينها نيست كه شما مى گوييد، نه گرگ او را دريده و نه دزدان او را كشته اند.(464) بلكه نفس هاى شما كارى (زشت ) را در نـظـرتـان جـلوه داد، پـس (مـرا بـايـد كـه ) صـبـرى نـيـكـو و جميل پيشه كنم ودر تحمل (دشوارى ) اين مصيبت كه شما اظهار داشته و توصيف مى كنيد، از خدا مدد مى خواهم .(465)
آرى بـه گـفـتـه يـكـى از اسـتـادان بـزگوار، اين مطلب از حقايق مسلّم اين جهان است و به تـجـربـه نـيـز رسـيـده كـه دروغ گـو هـر اندازه هم فريبكار و زرنگ باشد رسوا شده و بالاخره مشتش باز مى شود و دروغش آشكار مى گردد. اين حقيقت را خداى مجيد در قرآن كريم بارها گوش زد كرده و مى فرمايد:به راستى خدا مردمان دروغ پيشه و كفران كننده را هـدايت نمى كند و درجاى ديگر فرموده :به راستى خدا مردمان اسراف گر و دروغ پـيـشه را هدايت نمى كند. و نيز مى فرمايد: به راستى آنان كه با دروغ به خدا افترا زنند رستگار نمى شوند.
جـاى تـاءسـف اسـت كـه اجـتماع امروز گويا اين حقيقت را نشينده ويا باور نكرده اند و عموما پايه زندگى خود را بر اساس دروغ بنا نهاده و تدريجا آن را نوعى زيركى و زرنگى مـى دانـند و كسى را كه از صدق و راستى پا فراتر نمى نهد به كودنى و عقب ماندگى منسوب مى دارند، تا جايى كه مى گويند: اساس سياست هاى دنيا را دروغ و خلاف گويى تشكيل داده است و هر كه در اين راه چيره دست تر باشد و بهتر بتواند مردم را با وعده هاى دروغـيـن و دفـع الوقـت كـردن در كـارهـا و تـبليغات پوچ فريب دهد، سياست مدارتر بوده بـراى اداره امـور لايـق تـر اسـت . امـا منطق آسمانى قرآ و سروش فطرت معتقدند كه دروغ گو رستگار نمى شود.
حـال ببينيم كه حضرت يوسف (ع ) در آن چاه تاريك وحشت زا چه كرد و قضاوقدر الهى چه سرنوشتى براى او مقدّر فرمود. اين مطلب مسلم است كه بلاهاى پى درپى و دشوارى كه بـا سرعت و بى وقفه با فاصله بسيار كوتاه بر يوسف عزيز رسيد، تحمّلش بر وى بـسـيـار دشـوار و سـنـگين بود، زيرا يوسف از وقتى خود را شناخته بود، در دامان پرمهر پـدر ومـادر، و عـمـه خويش به سر برده و هر يك از آنان به قدرى او را دوست مى داشتند كه حاضر نبودند حتى يك لحظه از نزدشان دور شود و به قدرى به وى محبت داشتند كه تـمـام وسـايـل اسـتـراحـت و آرامـش اورا از هـر لحـاظ فـراهـم كـرده بـودنـد. پـرواضح است تحمل اين افراد در برابر مشكلات زندگى و ناملايمات ، معمولا كم تر از ديگران بوده و مانند جوجه بى پر و بالى هستند كه ناگهان ازبالاى درخت و آشيانه خود به زمين بيفتد و بـه خصوص اگر مانند يوسف صديق به طور ناگهانى و بدون آمادگى قبلى با چنين پيش آمدهاى ناگوارى مواجه گردد.
در ايـن گـونـه مـوارد تـنـهـا تـكـيـه گـاهـى كـه مـى تـوانـد اضـطـراب دل را برطرف سازد و قلب نگران و پريشان را آرام سازد و انسان را از سقوط نگه دارد، ايـمـان بـه خـدا وتـوكـل بـر اوسـت و تـنـهـا مـونـس و هـمـدمـى كـه مـى تـوان غـم دل را با او در ميان نهاد و از وى استمداد طلبيد، خداى رئوف و مهربان است . البته درمورد افراد بزرگوار و والامقامى هم چون يوسف صديق كه خداى تعالى مى خواهد در آينده او را به مقام شامخ نبوت و رهبرى خلق خود منصوب دارد و زمام امور دين و دنياى مردم را به دست وى بـسـپـارد، در چـنـيـن پـيـش آمـدهـا، خـداونـد لطـف بـيـش تـرى دربـاره شـان مـبـذول مـى دارد و از طـريـق وحـى ، امـيـدوارى و دل گـرمـى بـيـش تـرى به آن ها عنايت مى فرمايد. چنان كه قرآن كريم درباره آن ماجرا مى فرمايد:و آن گاه يوسف را بردند و تـصـمـيـم گـرفـتند در قعر چاهش اندازد (و نقشه خود را عملى كردند و يوسف در چاه قرار گرفت ) ما بدو وحى كرديم كه (تو را از اين چاه نجات خواهيم داد و) در آينده برادرانت را به اين كار (زشت ) شان آگاه خواهيم ساخت در حالى كه آن ها بى خبرند.(466)
اگر از اين گفتار مفسّران كه گفته اند:منظور از اين وحى ، وحى نبوت بود و يوسف در هـمـان چـاه به مقام نبوت رسيد(467) صرف نظر كنيم و بگوييم وحى در اين جا به معناى الهام بوده ، باز هم مى توان فهميد كه اين سروش غيبى و وحى الهى تا چـه حـدّ در آرامـش روح يـوسـف مـؤ ثـر بـوده و چـگـونـه او را بـه آيـنـده بـاشـكـوهـى دل گـرم سـاخـتـه است و اگر به وحى نبوت تفسير شود، چنان چه بسيارى و ظاهر معناى وحـى نـيـز همين است كه بارسيدن به اين مقام شامخ ديگر جاى هيچ گونه خوف و ترسى برايش باقى نمانده است .
نجات يوسف از چاه
مـطـابق روايت ها و تاريخ ، يوسف سه روز در چاه بود تا خداى تعالى وسيله نجات او را فـراهـم سـاخـت و در حـديـثى آمده است كه حضرت براى شتاب در نجات خويش از آن مهلكه سخت اين دعا را خواند:
يا اله ابراهيم و اسحاق و يعقوب ارحم ضعفى ، و قلّة حيلتى ، و صغرى ؛
اى خـداى ابـراهـيـم و اسـحـاق و يـعـقوب به ناتوانى و بيچارگى و خردسالى من ترحم فرما.
و پس از آن بود كه كاروانيان آمدند و او را از چاه بيرون آوردند.
پـيـش از ايـن گفته شد درباره چاه مزبور اختلاف است كه آيا بر سر راه كاروانيان بوده يادر جاى پرت و دور افتاده اى قرار داشته است كه كاروانيان بر اثر گم كردن راه بر سـر آن چـاه آمـدند. قرآن كريم در اين باره مى فرمايد:وكاروانى بيامد و ماءمور آب را (براى آوردن آب بر سرچاه ) فرستادند، و او دلو خويش را (به چاه ) انداخت و (ناگهان ) گـفـت : مـژده ! ايـن يـك پـسـر اسـت (كـه بـه جـاى آب از چاه بيرون آمده است ) و به منظور تجارت او را پنهان داشتند و خدا دانا بود كه چه مى كنند.(468)
بارى ماءمور كشيدن آب ، سرچاه آمد و دلو را به چاه انداخت ، يوسف (ع ) به دلو در آويخت و آب آور احـسـاس كـرد كـه دلوش سـنـگين شده است ، آن را با تلاش بيشترى بالا كشيد و نـاگـهـان ديـد كـه بـه جاى آب ، پسر زيبارويى از چاه درآمد، بى اختيار فرياد زد: آى ، مژده كه اين پسرى است ...!
حـالا ديـگـر يـوسـف عـزيـز از تـنـگـناى چاه و آن محيط وحشت زا نجات يافته است و بعد از گـذشـت چـندين روز كه جز ديوارها و آن نيلگون ته چاه ، چيز ديگرى را نمى ديد، چشمش بـه انـسـانـى افـتـاد و پـس از سـاعـت هـاى متمادى - كه از هواى سنگين و خفقان آور قعر چاه اسـتـنـشاق كرده بود - از هواى آزاد صحرا بهره مند شد و خداى مهربان نعمت تازه اى بدو بخشيد و نشاط و نيروى جديدى در جانش دميد، اما مقدّرات روزگار بلاى ديگرى سر راه او قـرار داده و بـه غم و اندوه ديگرى مبتلايش ساخت و يوسف آزاده و پيغمبر زاده را مشتى مردم سـودجـو و بـى عـاطفه به صورت برده و بنده اى زرخريد در معرض خريد و فروش در آوردند.
قـرآن كـريـم دنـبـاله مـاجـرا را ايـن گـونه بيان فرموده است :واو را به بهايى اندك (وناچيز) به درهمى چند فروختند و در آن بى رغبت بودند.(469)
يوسف را در برابر چند درهم بى ارزش فروختند
قـرآن كـريـم عـدد درهـم هـا را تـعيين نكرده ، بلكه فروشندگان را سرزنش نموده كه اين شـخـصـيـت بـزرگ و آزاده را بـه صـورت بـرده اى در آورده و بـه چـنـد درهـم پـول سـيـاه و بـى ارزش فـروخـتـنـد، امـا در روايت ها و گفتار مفسّران عدد آن درهم هارا به اخـتـلاف ذكر كرده اند: در چند حديث عدد آن ها بيست درهم و شماره فروشندگان ده نفر ذكر شـده كـه هـر كدام دو درهم نصيبشان شد و در نقل ديگرى 22 درهم و در روايتى ديگر هيجده درهم آمده است .
ابـن عباس گفته است :كسى كه يوسف را پيدا كرد و به مصر آورد و در مصر فروخت ، و نـامـش مـالك بـن زعـر بـود، وى يـوسـف را بـه چهل دينار پول و يك جفت كفش و دو جامه سفيد به عزيز مصر فروخت .(470)
البـتـه مـيـان مفسران اختلاف كه فروشندگان يوسف چه كسانى بودند، و خريدارانش كه بـوده انـد؟ جـمـعـى گـفـتـه انـد بـرادران يـوسـف در خلال چند روزى كه او در چاه بود، مترصد بودند تا ببينند سرنوشت يوسف چه مى شود و سـرانـجام چه كسى او را از چاه بيرون مى آورد و پيوسته ميان كنعان و چاهى كه يوسف را در آن انـداخـته بودند، در رفت و آمد بودند و چون كاروانيان او را بيرون آورند، به آن ها گـفـتـند اين جوان غلام زر خريد ما بوده كه از دست ما گريخته و بدين جا آمده و خود را در ايـن چـاه پـنـهـان كـرده اسـت . اكـنـون بـايد بهايش را به ما بپردازيد و يوسف را نيز كه درصدد برآمده بود خود را معرفى كند تهديد كردند كه سخنى بر زبان نياورد و يوسف نـيـز بـه نـاچار گفتار آن ها را تصديق كرد و بدين ترتيب برادران او را به كاروانيان فروختند و معناى اين كه خداوند مى فرمايد:رغبتى در وى نداشتند به آن سبب بود كـه مـى خـواسـتـنـد هـر چـه زودتـر او را از آن مـحـيط دور كنند و سرپوشى روى كارشان بگذارند تا مبادا يوسف به كنعان بازگردد و پرده از روى كارشان برداشته شود، به هـمـيـن دليـل اعـتـنـايى به خود يوسف و بهايش نداشتند و هدفشان از اين كار فقط ناپديد كردن يوسف بود.(471)
طبق اين گفتار، يوسف دوبار فروخته شد: يكى در كنار چاه و به دست برادران ، وديگرى در مصر و به دست كاروانيان . خريدار نخست ، كاروانيان بودند و خريدار دوم عزيز مصر.
ولى گـروه ديـگـرى مـعـتقدند فروختن يوسف يك بار بيشتر اتفاق نيفتاد و آن هم به دست كاروانيان در مصر بود، كاروانيان پس از اين كه وى را از چاه بيرون آوردند، به صورت كـالايـى كـه قـابـل فروش و استفاده است ، پنهانش كردند. چنان كه خداى تعالى فرموده اسـت : واسرّوه بضاعة . سپس او را در مصر به بهايى اندك و درهمى چند فروختند و چـون در وى آثـار آزادگى و نشانه بزرگى ديدند و شايد براثر تحقيق و سؤ الى كه از او كـرده بـودنـد، وى را شـنـاخـتـه و دانـسـتـنـد فـرزنـد دل بـنـد يـعـقـوب و نـوه ابـراهـيـم خـليـل اسـت ، بـه هـمـيـن دليل خواستند هر چه زودتر او را بفروشند و خوش نداشتند كه او را نزد خود نگاه دارند و بـا ورود به مصر بى درنگ او را در معرض ‍ فروش گذارده و درباره قيمتش سخت گيرى نـكـرده واو را فـروخـتـند و كلام خدا را كه فرموده : وكانوا فيه من الزّاهدين به همين معنا حمل كرده اند.
صرف نظر از اقوال مفسّران و پاره اى از روايت ها معناى دوم با سياق آيه مناسب تر است و يـك نـواخـت بـودن ضـمـايـرِ جـمـع ، نـيـز گـواهـى ديـگـر بـر ايـن اقوال است .
واز ايـن مـطـلب جـمعى چنين استنباط كرده اند: كه وقتى مردم مصر مطلع شدند يوسف را به مـعـرض فـروش گذارده اند به سوى بازار برده فروشان هجوم آورده و ساعت به ساعت قـيـمـت يـوسـف بـالا مـى رفـت تـا ايـن كـه او را بـه هم وزنش از طلا و نقره و حرير و مشك فروختند و اين گفتار را به وهب بن منبه نسبت مى دهند ولى اين سخن افسانه اى بيش نيست و هـم چـنـيـن داستان پيرزن و كلافى كه در دست گرفت و به بازار آمد و با همان كلاف - كـه دارايـى او را تشكيل مى داد - خود را جزو خريداران يوسف قلمداد كرد و ساير مطالبى كـه بـراى شاعران خيال پردازِ فارسى نيز زمينه و سوژه اى فراهم كرده است تا در اين باره اشعارى سروده و خيال پردازى كنند، بى اساس و خالى از اعتبار است .
بـه هـرحـال يـوسـف بى گناه ونورديده يعقوب به صورت كالايى تجارتى و برده اى قـابـل خـريـد و فـروش در دسـت كاروانيان در آمد. و به سوى مصر و سرنوشتى نامعلوم پـيـش مـى رفـت و در اى مـيـان خـود را بـه قـضاوقدر الهى سپرده بود تا ببيند لطف خداى مهربان با او چه مى كند و وعده الهى چه وقت درباره او محقق مى شود.
در خانه عزيز
كـاروان وارد مـصـر شـد و فـرزنـد دلبندِ اسرائيل را به بازار برده فروشان برد و در مـعـرض فـروش قـرار داد. سـرانـجـام اين گوهر گران بها نصيبِ عزيز مصر گرديد كه بـرخـى نـامش را قطفير ذكر كرده و گفته اند: وى نخست وزير كشور مصر بوده و مـنـصـب جـانـشـيـنـى وخـزانه دارى و فرماندهى لشكر پادشاه را به عهده داشته است ؛ وى يـوسـف را خـريد، به خانه آورد و چون آثار نجابت و بزرگ زادگى را در چهره اش ديد، بـه هـمـسـرش سـفـارش كـرد و گـفـت : جـاى گـاهـش را گـرامـى دار(واز وى به خوبى پـذيـرايـى كـن ) شـايـد بـراى مـا سـودمـنـد بـاشـد يـا او را بـه فـرزنـدى اخـتـيار كنيم .(472)
درسى آموزنده از قرآن كريم
قـرآن كـريـم در ايـن جـا به عنوان تذكر، درسى به پيروان خود مى دهد كه بدانند عزّت وذلّت بـنـدگـان خـدا بـه دست مردم نيست و آن ها نمى توانند كسى را خوار يا عزيز كنند. بـرادران يـوسـف بـراى اين كه يوسف را از چشم پدر بيندازد و او را از بين ببرند و خود پيش ‍ پدرمحبوب شوند، او را از دامن پرمهر پدر و محيط آرام خانه يعقوب جدا كردند و به چـاه انـداخـتـنـد و تـا آن جا پيش رفتند كه - به گفته جمعى - برادر عزيز خود را به چند درهـم پول سياه فروختند و فرزند آزاده اسرائيل را به صورت برده اى در معرض خريد و فـروش ‍ گـذارنـد،امـا خـدا مـى خـواسـت او را عـزيـز و مـحـتـرم گـردانـد و بـه دليـل نـيـكـى و صفاى باطنش به او پاداش خوبى دهد و او را در بهترين خانه ها و فراخ ‌تـريـن نـعـمـت هـا جـاى دهـد و هـمـه گـونه شوكت و عظمتى را به وى ارزانى كند و از همه بـالاتـر مـقـام نـبـوت و پـيـامبرى را به او تفويض كند و دانش و حكمت به وى آموزد و علم تـعبير خواب را يادش دهدد و زمينه فرمانروايى و عظمت او را در كشور مصر فراهم سازد؛ تـا بـرادران حـسـود او و سـايـر انـسـان هـا بـدانـند كه دستگاه منظم خلقت كه تحت فرمان آفـريـدگـار حكيم در جريان و گردش است ، تابع اراده حسودان و بدخواهان نيست و فقط اراده ذات اقـدس اواسـت كـه ، دركـارهـا مـؤ ثـر و نافذ است و خداى تعالى نيز بر اساس ‍ لياقت و شايستگى و خوبى و بدى بندگانش به آنان پاداش و كيفر و عزت و خوارى مى دهد. پاداش نيكوكاران را ضايع نمى كند و كيفر بدكاران و بدخواهان را نيز در كنارشان مـى گـذارد! مـتـاءسـفـانـه بـيـش تـر مـردم از ايـن حـقـيـقـت بـى خـبـر و غافل هستند.
قرآن كريم اين حقيقت را چنين بيان مى كند:... و بدين گونه يوسف را در سرزمين (مصر) مـكـانـت و اقـتـدار داديم تا به وى تعبير خواب ها را بياموزيم و خدا بر كار خود غالب (و مـسـلّط) اسـت ، (وهـمـه مـوجودات و كارها تحت اراده و فرمان اوست ) ولى بيش تر مردم نمى دانـنـد. و آن گـاه كـه يـوسـف بـه سـنّ رشد(وكمال )رسيد، او را حكمت و دانش عطا كرديم و نيكوكاران را چنين پاداش ‍ مى دهيم .(473)
در فـرازهـاى ايـن داستان نيز در هر جا به مناسبتى ، درس هايى آموزنده به فرزندان آدم داده و حـقـايـق ديـگـرى را گـوشزد مى كند كه - ان شاءاللّه - در جاى خود تذكر مى دهيم . گـذشـتِ ايـام پـيـش بينى عزيز مصر را تاءييد كرد و هر روزى كه از توقف يوسف در آن خـانـه مـى گـذشـت ، بيش تر توجّه بزرگ خانه ، بانو و ساير افراد خانه را جلب مى كرد و رفتار، حركات ، منطق گرم و گيرا، ادب ، نجابت ، امانت ، وقار، متانت و ساير صفت هايى كه در يك حيوان اصيل و تربيت يافته دامان مردان الهى است ، شيفتگان تازه اى به شـيـفتگانش ‍ مى افزود، به خصوص كه از نظر زيبايى صورت و سيما و آراستگى اندام نـيـز خـارق العاده و بى نظير بود، خلاصه آن چه خوبان همه داشتند يوسف به تنهايى داشت . و خداى بزرگ كمالات صورى و معنوى را در وجود او گرد آورده بود.
ظـاهـرا از تـوقـف يـوسـف در خـانـه عـزيـز بـيـش از دو سـه سـالى نـگذشته بود كه همه اهـل خـانـه مجذوب و فريفته اخلاف و رفتار او شدند. دراين ميان كسى كه بيش تر از همه شـيـفـتـه يـوسـف شـد و عـلاقـه اش كـم كـم بـه صـورت عـشـقـى آتـشـيـن در آمد و در اعماق دل و جـانـش اثـر كـرد، بـانـوى كـاخ وهـمـسـر عـزيـز مـصـر بـود كـه نـامـش راعـيـل و لقـبـش زليـخـا ذكـر شـده اسـت . علّت اين عشق سوزان را كه تدريجا به صورت دل باختگى و علاقه جنسى درآمد و با آن سماجت درخواست كام جويى از يوسف كرد، در چند جهت ذكر كرده اند: اول اين كه زليخا فرزندى نداشت واز لذّت داشتن فرزند محروم بود، بـه هـمـيـن سـبـب در جـسـت وجـو بـود تـا بـه جـاى فـرزنـد، دل خـود را بـه انـسـانـى ديـگـر در مـيـان افـراد خـانـه بـسپارد و اوقات فراغت خود را با مـهرورزى به وى سرگرم و سپرى سازد، و با آمدن يوسف در خانه او و به خصوص با اظـهـار تـمـايـل شوهر و پذيرفتن او را به عنوان فرزند، منظور زليخا عملى شد، اما اين علاقه و دل دادگى كم كم از اين صورت خارج شد و به صورت ديگرى درآمد.
ديـگـر آن كـه ، زليـخـا يـك زنـدگـى اشرافى كاملى داشت كه با خيالى آسوده در آن مى زيـسـت ، غـلامـان و كـنـيـزان كـارهـاى خـانـه را انـجـام مـى دادنـد و بـهـتـريـن غـذا و وسـايـل اسـتـراحـت را بـرايش فراهم مى كردند، وسيله تفريح و خوش گذرانى از هر سو بـرايـش آماده و مهيابود و سرگرمى ديگرى جز آن كه درباره زيبايى اين و آن فكر كند، نـداشـت و پـيـوسته در فكر تهيه جامه اى بهتر ورسيدگى بيش تر به وضع خود و در فـكـر كام جويى و لذت بيش ترى در زندگى بود. بديهى است كه در چنين محيطى وجود يـوسـف زيـبـا بـراى زليـخـا چـه انـدازه وسـوسـه انـگـيـز و دل ربـا اسـت . بـه ويـژه آن كـه يـوسـف پـاى در سن جوانى گذارده و از هر نظر آراسته وكـامـل شده بود و عشق و علاقه به او قلب و دل زليخا را از هر سو احاطه و تسخير كرده بود.
در چـنـيـن مـحـيـط هـايـى و بـا فـراهـم بـودن ايـن گـونـه وسـايـل هـمـه جـانـبه براى كام جويى و خوش گذرانى تنها نيرويى كه مى تواند جلوى هـواهـاى نـفـسـانى و درخواست هاى نامشروع انسان را بگيرد و او را به عفّت و تقوا وادارد، ايمان پاك و محكم به خداى يكتا است كه در زليخانبود، زيرا وى زنى بود بت پرست كه تكيه گاه روحش همان بت بى جانى بود كه چنين نيرويى در خانه داشت و گاه گاهى به عنوان پرستش در برابر او كرنش مى كرد.
عـلّت سـوم بـراى تـعـلق خـاطـر شديد زليخا به يوسف و تقاضاى كام جويى از وى اين بـوده كـه گـفـتـه انـد: عـزيـز مـصـر (شـوهـر زليـخـا) عـنـيـن و از انـجـام عـمـل جـنـسـى بـا هـمـسـر خـود مـحـروم بـود كـه اگـر ايـن نـقـل صـحـيح باشد، مى توان گفت مهم ترين انگيزه براى درخواست نامشروع زليخا همين بـوده اسـت و بـا توجّه به دو علّت قبلى و به خصوص علّت دوم مى توان حدس زد كه تا چـه انـدازه آتـش شـهـوت در وجـود زليـخـا شـعـله ور شـده و چـگونه او را ديوانه وار به تقاضاى كام جويى از يوسف وادار كرده است .
گـفتنى است حامل اين بار سنگين و اين عشق سوزان نيز، يك انسان ضعيف يعنى يك زن بوده اسـت و مـعـمـولا تـحـمـّل زنان در اين گونه موارد به مراتب كم تر از مردان است و نيروى خويشتن دارى و تملّك نفس در آنان ضعيف تر از جنس مخالف است .
بـه هـرحـال ايـن عـوامـل دسـت به دست هم داد و دام تازه اى سر راه يوسفِ پاك دامن و معصوم گـسـترانيد و بلا و فتنه تازه اى را برايش ‍ پيش آورد و فرزند با تقواى يعقوب را در برابر آزمايش و امتحان سخت ترى قرار داد.
امـّا از آن جـا كـه يوسف (ع ) در دوران توقف چند ساله خود در خانه عزيز مصر هيچ گاه از دايـره عـفّت و تقوا خارج نشد و شرط امانت و پاك دامنى را در تمام شئون زندگى درباره صـاحـب خـانـه و اربـابـش مـراعـات كـرد و در هـمـه فـراز و نـشـيب ها پيوسته پروردگار مـتـعـال را شاهد و ناظر اعمالش مى دانست و چنان كه آزار برادران و زندانى شدن در چاه و بردگى ، نتوانست از اعتماد و توكل او به خداى يكتا بكاهد وروح بلند و آرام او را نگران و مضطرب سازد، زندگى اشرافى خانه نخست وزير مصر و ناز و نعمت هاى بى حدّ آن جا نـيـز نـتـوانـسـت ذرّه اى در روح بـا صـفـاى يـوسـف و ايـمـان قـوى اش اثر بگذارد و اراده نـيـرومـنـدش را در راه مـبـارزه بـا انـحـراف و آلودگـى متزلزل سازد.
شـكـى نـيـسـت كـه خـداى مـتعال هم وقتى بنده خود را اين گونه در راه مجاهدت وتهذيب نفس خـويـش آمـاده و آيـينه دلش را به اين حدّ پاك و باصفا مى بيند، نيروى بيش ترى براى مـبـارزه بـا آلودگـى و انـحـراف بـه وى عـنـايـت كـرده و دل پـاك او را جلوه گاه عنايات خاصّه و علم و حكمت خود قرار مى دهد و چون بنده اى به او پـنـاه بـرده و در پـيـش آمـدهـا هـمـه جا بدو توكل و اعتماد كند، كفايتش كرده و مشكلاتش ‍ را برطرف مى سازد، و هرگاه ببيند كسى در راه فرمان بردارى و اطاعت خود ايمان و خلوص دارد، عالى ترين زندگى را نصيبش كرده و بهترين پاداش را به وى مى دهد. چنان كه در قرآن كريم اين عنايت ها را مورد تاءكيد قرار داده و چنين فرموده :
والذين جاهدوا فينا لنهدينّهم سبلنا و انّ اللّه لمع المحسنين ؛(474) آنان كه در راه مـا مـجاهده مى كنند به يقين راه هاى خود را برآنان مى نماييم و به حقيقت خدا با نيكوكاران است .
و مـن يـتـوكـل عـلى اللّه فـهـو حـسـبـه ...؛(475) هـركـس بـه خـدا توكل كند او براى وى بس است .
من عمل صالحا من ذكر او انثى و هو مؤ من فلنحيينّه حياة طيّبة و لنجزينّهم اجرهم باحسن ما كانوا يعملون ؛(476)
هر كس از مرد و زن عمل شايسته انجام دهد و مؤ من باشد، قطعا او را با زندگى پاكيزه اى حيات (حقيقى ) بخشيم و مسلما به آنان نيكوتر از آن چه مى كرده اند، پاداش خواهيم داد.
بارى خداى سبحان يوسف عزيز را مورد عناسيت خود قرار داد و با محكم شدن قواى بدنى و ورود او در سـنـيـن جـوانـى بـر قـدرت روحـى اش نـيـز افـزود و علم ، حكمت و فرزانگى خـاصـّى بـدو عـنـايـت فـرمـوده و بدين ترتيب پاداش كردار و رفتار نيكش را داد و براى تـذكـر ديـگـران ايـن مـوضـوع را بـه پيغمبر گرامى خود نيز به صورت وحى آسمانى گزارش فرموده و گفت :
و لما بلغ اشدّه آتيناه حكما و علما و كذلك نجزى المحسنين ؛(477)
و چون به حد رشد رسيد، او را حكمت و دانش عطا كرديم و نيكوكاران را چنين پاداش مى دهيم .
قهرمان تقوا و عفّت
عـشـق زليخا به يوسف به جايى كشيد كه همه ملاحظات را كنار گذاشت و از همه عنوان ها چشم پوشيد و تصميم گرفت عشق سوزانش را به اين جوان ماه سيما و غلام كنعانى ابراز كند و به هر ترتيبى شده از وى كام دل بگيرد.
مـلاحـظـه ايـن كه با داشتن مقامى چون بانويى كاخ نخست وزير و همسرى شخص دوم مملكت مـصـر اظـهار چنين مطلبى به يك غلام زرخريد مناسب شاءنش نيست و او را تا سرحدّ سقوط تـنـزّل مـى دهـد و از سـوى ديـگـر يـوسـف مـعـصـوم و پـاك دامـنـى كـه تـاكـنـون در طول چند سال توقف در كاخ ، هيچ گاه از دايره عفّت و تقوان پا بيرون نگذارده و حتى يك نـگـاه خـائنـانه هم به او نكرده است ، اگر از قبول اين درخواست سرباز زند و زير بار ايـن تـقـاضـا نرود، در اين صورت چه اتفاقى خواهد افتاد و با رسوايى هايى كه احيانا بـه دنـبـال آن بـه بـار خـواهـد آمـد، چه كند؟ اين افكار يا به مغزش خطور نمى كرد و يا قدرت مقاومت در برابر خواسته دل او را نداشت .
هـمـه فكرش اين بود كه با هر وسيله كام دل ، از آن جوان ماه سيماى كنعانى گرفته و او را - كه مى دانست جوانى با تقوا و عفيف است - به اين كار تسليم نمايد.
زليـخا تصميم خود را گرفت و يك روز يوسف وضع خانه و رفتار زليخا تغيير كرده و او بـهـتـريـن لبـاس هـايش را پوشيده و بهترين آرايش ‍ را كرده و طرز رفتارش به كلى تـغـيـيـر يافته است . و از آن جا كه وى قبلا نيز اطوار و حركت هايى نظير اين از وى ديده بود، فهميد زليخا در صدد فريب و كام جويى از وى است . يوسف ناگهان متوجه شد كه درهـاى تـو در تـوى كاخ ‌نيز به دستور وى بسته شده است . و به سوى اتاق مخصوص خواب زليخا راهنمايى شد و چون بدان جا در آمد، زليخا را ديد از خود بى خود شده و با بـى صـبـرى مـصمّم به كام جويى از يوسف است و همه اينها مقدماتى براى انجام اين كار بـوده ، از ايـن رو، وقـتـى يـوسـف را ديـد، در اتـاق را بست و با لحنى آمرانه و آميخته با تضرّع و بدون پروا گفت :هرچه زودتر پيش من آى و مرا كام روا ساز!(478)
يـوسـف كـه جـز بـه مـعـشـوق حـقـيـقـى و پـروردگـار مـهـربـان دل نـبـسته و تمام نعمت هاى خود را از او مى داند و نيز به اين حقيقت واقف است كه هرگونه انـحراف و گناهى از انسان سر مى زند و ستمى بر نفس و محروميّتى است از رستگارى و هدايت حق تعالى در اين جا بدون تاءمّل گفت : پناه بر خدايى كه او پروردگار من است (چـگـونـه نـافرمانيش كنم ) كه به من جاى نيكو داده است . به راستى ستم كاران رستگار نمى شوند.(479)
يـوسـف (ع ) ضـمـن ايـن سـه جـمـله كـوتـاه ، چـنـد حـقـيـقـت را بـيـان فـرمـوده و بـا ايـن عـمـل نـيـز درسـى بـه مـردمان پاك دل و پا سرشتى داد كه درصددترك گناه و مهار نفس سـركـش خـود در بـرابر نافرمانى ها وآلودگى هستند؛يعنى وقتى خود را در برابر چنين مـنـظـره تـحـريـك آمـيز وصحنه شهوت انگيزى ديد، صحنه اى كه پهلوانان تهمتن را به زانـو درمـى آورد، قـهـرمـانـان مـيدان را مقهور خويش مى سازد، به محكم ترين دژها و مطمئن تـريـن پـنـاه گـاه هـا (يـعـنى پناه خدا) پناهنده شد و خود را به او سپرد... و با همين جمله مـعاذاللّه - كه با زيبايى خاصّى تواءم است - نفس خويش را مهار كرد و اين درس آموزنده را به جويندگان راه حق كه در طريق مجاهده نفس اند داد كه در چنين مواقع خطرناك و اتـّفـاقـات سـخت ، تنها سنگرى كه مى تواند انسان را حفظ كند، پناه بردن به خدا و اعتماد بدوست . در مواجهه با چنين پرى رويان نغزكه پيلان را مى لغزاند، يگانه حافظ و نگهبان ، خداى بزرگ است .
يـوسف صدّيق ، آن فرشته پاكى و فضيلت ، با اين جمله صريح و منطق نيرومند، پاسخ بـانـوى عزيز مصر را داد و تمام نقشه هاى فريب كارانه او را نقش برآب كرد و برنامه زندگى خود را كه بر پايه عشق به خدا پى ريزى شده بود، به وى تذكر داد.
زليـخـايـى كـه بـا آن ثـروت ، مـقـام ، زيـبـاى شـكـوه و جـلال بـه خـاطـر عـشـق يـوسف و كام جويى از وى از شخصيّت و مقام خويش چشم پوشيده و بـراى رسـيـدن بـه هـدف نـامـشـروع خـويـش آمـاده بـراى تحمل هرگونه پيش آمد ناگوار و رسوايى گرديد... و به همين منظور شايد روزها و شب هـا فكر كرده تا آن روز را انتخاب كرد و درها را بسته وبا بهترين آرايش ها و زيباترين جـامـه هـا تـمام فنون و رسوم دل ربايى را در خلوت به كار برد، امّا در برابر اين همه رنـج و مـشـقـت كـم تـريـن مـوفـقـيـّتـى نـصـيـبـش نـشـد و ايـن جـوان مـاه روى كـنـعـانـى در مـقابل خواسته او رام نگرديد و با صراحت و قاطعيّت دست ردّ به سينه او زد و او را ناكام گذاشت .
طـبـيـعـى اسـت كه آن زن در مقابل چنين محروميّت وشكست سختى كه در عق خورد و در برابر چنين بى مهرى عجيبى كه از معشوق زيباى خود ديد، فكرى جز انتقام به مغزش خطور نمى كند و با توجه به ناتوانى و محدوديتّى كه اينان از نظر فكرى و جسمى دارند، در چنين موقعيّتى از چنين زنى جز حمله و ضربه زدن به معشوق انتظارى نيست و آماده مى شود تا براى جبران شكست خود از هرگونه اقدامى اگر چه حادّ و خطرناك باشد، دريغ نورزد و از تهمت و افترا و دروغ بستن نيز باكى ندارد.
و درك اين واقعيّت ، شايد به فهم معناى آيات قرآنى هم كه خداوند در اين باره فرموده ، كـمـكـى بـنـمايد و از ميان وجوه بسيارى كه مفسّران در تفسير اين آيات گفه اند، آن را كه به صحت و صواب نزديك تر و بهتر است بتوانيم انتخاب كنيم .
خـداى كـريم دنباله ماجرا را اين گونه بيان فرموده است :و براستى (آن زن ) آهنگِ وى كرد (ويوسف نيز) اگر برهان پروردگارش را نديده بود، آهنگ وى مى كرد. چنين (كرديم ) تا بدى و گناه را از وى بگردانيم چرا كه او از بندگان خالص و برگزيده ما بود و آن دو بـه سوى در، بر يك ديگر سبقت گرفتند(آن زن ) پيراهن يوسف را از پشت بدريد، ودر آسـتـانـه در آقـاى زن را يـافـتـنـد. زن (پيش دستى كرده ) گفت : سزاى كسى كه به خـانـواده (ونـامـوس ) تـو قـصـد خـيـانت داشته چيست ؟ جز اين كه زندانى يا (دچار) عذابى دردناك شود.(480)
شـايـد در ايـن مـورد بـهـتـريـن مـعـنـا ايـن است كه وقتى يوسف درخواست او را ردّ كرد وبه شخصيت زليخا و زيبايى و عشق و علاقه وعجز و لابه وى توجهى نكرد و صريحا گفت :
معاذ اللّه انه ربّى احسن مثواى انّه لايفلح الظّالمون .(481)
زليـخـا از اين عمل سخت برآشفت و چون آتشى مشتعل گرديد و تصميم به انتقام از يوسف (آن هـم انـتـقـامـى سـخـت ) گـرفـت و قـصـد حـمـله بدو را كرد، يوسف نيز كه وى را به آن حـال ديـد از خـود دفـاع نـموده و خواست او را بزند، امّا برهان روشن پروردگار- كه به صـورت وحـى و الهام بود - او را از اين كار بازداشت . زيرا متوجّه شد كه اگر اقدام به زدن زليـخـا كند، در اين ميان ممكن است يكى از آن دو كشته شوند و اتفاقى بيفتد كه ديگر جـبـران آن بـه هـيـچ وجـه مـيـسـّر نباشد و بحث هاى گوناگونى به وجود آيد و تهمت هاى زيـادى بر وى زنند و زليخا نيز براى انتقام از يوسف موضوع را به گونه ديگرى در خارج منعكس كرده و بگويد كه يوسف قصد خيانت و تجاوز داشت و چون با ممانعت من روبه رو شد، مرا كتك زد و...
از ايـن رو يـوسـف تـصـمـيـم خـود را تـغـيـيـر داد وفـرار كـرد. خـداى سـبـحـان نـيـز مـى فـرمايد:يوسف خواست تا از خود دفاع كند و همان گونه كه زليخا به وى حمله كرد، او نـيـز اگـر برهان پروردگار خود را نديده بود، آهنگ حمله زليخا را كرده بود، ولى ما بـراى ايـن كـه يـوسف از بندگان مخلص مابود بدى و فحشا را كه همان يا اتّهام بود از وى دور نموده و موضوع را بدو وحى كرديم تا بدى و فحشا را از وى بگردانيم واو را از بندگان با اخلاص ما بود.(482)
تهمت و دفاع
يـوسف با نيرويى شكست ناپذير، تصميم خود را به فرار از آن خلوت گاه شهوت زا و گـناه آلود گرفت و بى درنگ به طرف در دويد تا از مكر زليخا بگريزد. او نيز وقتى متوجه شد كه يوسف به سوى درفرار مى كند، به آن جانب دويد تا نگذرد وى در را باز كـنـد، زيـرا پس از تحمّل اين همه رنج و تهيّه آن همه وسايلى بر وى گران بود كه به ايـن سـادگـى مـعـشـوق از دستش بگريزد يا مى خواست به طريقى انتقام خود را از محبوب بـى اعـتـنـا و گريز پا بگيرد. از اين رو وقتى يوسف را چابك تر و مصمم تر ديده ، از پـشـت سـردست انداخته و پيراهنش را گرفت و در اين گيرودار، پيراهن يوسف از پشت سر دريد.
در اين ميان عزيز مصر (شوهر زليخا) از راه رسيد يا دم در نشسته بود كه ناگهان يوسف و زليخا را ميان در، زنان و نگران مشاهده كرد.
زليخا كه در عشقش ناكام مانده بود، مترصد فرصتى بود تا انتقامش را از يوسف بگيرد و از طرفى با آن رنگ پريده ، نفس هاى بريده ، جامه و آرايش ، وضع مبهم و مشكوكى كه پـيـدا كـرده بـود مى دانست كه خواه ناخواه حس كنجكاوى شوهر را برانگيخته و او در صدد تـحقيق برمى آيد و ممكن است حقيقت آشكار شود و كار به رسوايى بكشد. زليخا در اين جا پـيـش دسـتـى كرده و براى تبرئه خود، رو به شوهرش نمود و گفت :سزاى كسى كه قـصـد خيانت به خانواده توكرده چيست ، جز آن كه زندانى شود يا عذابى دردناك ببيند و بدين ترتى گوش مالى و تنبيه شود؟
امـا افـراد بـا ايـمـان ومـردمـان بـا تـقـوا چـون به خداوند اعتماد دارند وبه خاطر او از هر آلودگـى و گـنـاهـى پـرهـيز مى كنند، از غيرپروايى ندارند و هيچ گاه از دايره حقيقت پا بـيرون نگذارده و از راستى و راست گويى منحرف نمى شود و براى پيشبرد هدفشان از حـربـه خـيـانـت كـاران اسـتـفـاده نـمـى كـنـنـد. از ايـن رو يـوسـف صـديـق و مـعـصـوم بـا كـمـال شهامت و صداقت پرده از روى كار برداشت و حقيقت را چنين گفت :مطلب اين گونه نـيـسـت ، بـلكـه او بـود كـه از مـن كـام مـى خـواسـت (483) و من هيچ گاه قصد خيانت نداشته ام .
شـايـد اگـر پـيـش دسـتـى زيركى نكرده بود و اين تهمت را به او نمى زد، يوسف عزيز نـاچـار بـه اظـهار حقيقت و دفاع از خود نمى گشت و به سبب شرم و حيايى كه داشت و نيز بـه خـاطـر حـفظ آبروى بانوى حرم سرا خانواده اى كه حق نان و نمك به گردن او دارند چـنـين سخنى بر زبان نمى آورد. اما زليخا خود سبب اين پرده درى گشت و او را وادار كرد تـا لب به سخن بگشايد و حقيقت را بيان كند و در ضمن از آبروى خويش كه بازيچه آن زن بوالهوس قرار گرفته بود، دفاع نمايد.(484)
عـزيـز مـصـر كـه شـايـد قـبـل از ايـن سـخنان كم و بيش چيزهايى دست گيرش شده بود و باديدن آن وضع مبهم و صحنه غيرعادى حدس ‍ مى زد توطئه اى در كار بوده است ، اكنون بـا اظـهارات آنان به فكر فرو رفت كه آيا يوسف را تصديق كند و در صدد تنبيه همسر برآيد، يا سخن همسرش را باور كند و يوسف را به كيفر برساند.
از طـرفـى سابقه درخشان يوسف و عفّت و پاك دامنى اورا در تمام مدت حضورش در قصر به نظر آورد و نتوانست باور كند كه او قصد خيانت به ناموسش را داشته است و از سوى ديـگر دلش مراضى نمى شد همسر خود را به خيانت پيشگى بشناسد و با اين وضع مبهم علاقه خود را از وى قطع كند و با سماجتى كه او در تبرئه خويش و اتّهام يوسف دارد، رو در رو سخنش را ردّ كند. از اين رو به فكر فرو رفته و دچار حيرت و ترديد شد.
خـداى سبحان در اين موقع حسّاس ، اولياى خود و افراد باتقوايى چون يوسف رايارى مى كند و پاكى آنان را آشكار ساخته و از آلودگى و اتهام حفظشان مى فرمايد و همان گونه كـه او را تـا بـه آن روز همه جا محافظت نموده بود، در اين جا نيز با لطف و عنايت ياريش كـرد وشـاهـد و گـواهـى از نـزديكان خود زليخا(كه بعضى گفته اند پسرعمويش بود و برخى نيز وى را خواهر زاده او مى دانند. به هر صورت گروهى از مفسّران عقيده دارند وى مردى حكيم و فرزانه بوده است )(485) پيدا شد و چون از قضيه مطلع گرديد و تحير عـزيـز مـصـر را ديـد - بـنـا بـه نقلى داخل خواب گاه شد و اوضاع را از نزديك ديده و از موضوع پاره شدن پيراهن يوسف نيز مطلع گرديد- آن گاه رو به عزيز مصر كرد و گفت :اگـر پيراهن او از جلو پاره شده ، زليخا راست گفته و يوسف از دروغ گويان است و اگـر پـيـراهـن او از عـقـب پـاره شـدن زن دروغ گـفـتـه ويـوسـف از راسـت گـويـان اسـت .(486)