چنان كه قرآن كريم فرموده است ، پسران يعقوب (كه از ماجراى پشت پرده خبر ندارند و يـوسـف را نـمى شناسند و پيش بينى چنين مطلبى را هم نمى كردند) نخست كه جارچى ميان آن هـا فـريـاد برآورد شما دزديد با كمال خون سردى و قاطعانه گفتند:ما دزد نـيـسـتـيـم و خـود مـى دانـيـد كه ما نيامده ايم تا فسادى در زمين بكنيم . و وقتى ازآنان پـرسـيـدنـد: اگـر جـام پـيـمـانـه ميان بار يكى از شما پيدا شد كيفرش چيست ؟ روى همان اطـمـيـنـانـى كـه به خودشان داشتند گفتند كيفرش آن است كه خود را بازداشت كنيد و نگه داريـد! و اكـنون كه پيمانه از ميان بار بنيامين پيدا شده ، در محذور عجيبى گرفتار شده اند!
از طـرفـى به پدر اطمينان داده و پيمان محكمى بسته اند كه از بنيامين محافظت كرده و او را نـزد وى بـازگـردانند. از سوى ديگر مى بينند پيمانه از ميان بار او درآمده و در ظاهر دزد معرفى شده و خود نيز اين قانون راقبول كرده و پذيرفته اند كه پاداش دزد آن است كه خود او را بازداشت كنند. اكنون برادران درمانده و متحيرند كه اب اين پيش آمد چه كنند؟
اگر نزد پدر بازگردند و بنيامين را در مصر بگذارند، پاسخ پدر را چه بگويند؟ به خـصـوص كه درباره يوسف بدسابقه و متّهم اند، در ضمن يعقوب نيز اين سخن را از آنان نمى پذيرد كه بنيامين به جرم دزدى بازداشت شده و او را نگه داشتند.
اگـر بـخـواهـند از عزيز مصر تقاضا كنند كه از جرم او صرف نظر كند و او را به آنان تـحـويـل دهد، اين هم ممكن نيست ، زيرا خودشان صريحا گفته اند جرم دزد آن است كه او را بـازداشـت كـنـيـد و پـيـشـنـهـاد اغـماض و گذشت از او، با سخن قبلى آن ها سازگار نيست . گـذشـتـه از آن مـى تـرسـنـد بـا چـنـين درخواستى مورد سوءظن قرار گيرند و گمان هاى ديگرى درباره آنان برده شود!
بدين ترتيب راچاره بر آن ها مسدود شد و در وضع بغرنج و سختى گرفتار شدند.
شايد جهت ديگرى هم كه به اين ناراحتى و مشكل روحـى آن ها كمك كرده و بيشتر رنجشان مى داد همين اتهام دزدى و سرقتى بود كه در ظاهر به دست آنان صورت گرفته بود و موجب شرمندگى و سرافكندگيشان گرديده و قهرا آنـان را در انـظـار مـاءمـوران و مـردمـان ديـگرى كه از موضوع اطلاع نداشتند، خوار و خفيف ساخته و هدف ملامت ها و سرزنش قرار داده بود.
نـاگـفـته پيداست در چنين وضعى ، نخستين واكنش پسران يعقوب اين بود كه همگى بنيامين را ملامت كرده و براى خالى كردن عقده دل به سويش هجوم بردند و هر كدام به وى سخنى گفتند.
طـبـرسـى (ره ) در تـفـسـيـر خـود نـقـل مى كند فرزندان يعقوب در اين وقت بنيامين را مخاطب سـاخـتـه ، گـفـتـنـد: تـو مـا را رسـوا و روسياه كردى ! چه وقت اين پيمانه را برداشتى ؟ بـنـيـامـيـن در پـاسـخـشـان گفت : همان كسى كه كالاهاى شما را در بارهايتان گذاشت ، اين پيمانه را نيز در بار من گذاشت .(558)
سـپـس بـراى ايـن كـه خـود را از ايـن اتـّهام مبرّا كنند و حسابشان را از بنيامين - كه از مادر ديـگـرى بـود - جـداكـرده و عـذرى بـتـراشـنـد تـا بـديـن وسـيـله شـايد بتوانند قدرى از سـرافكندگى و شرم سارى خود بكاهند به عزيز مصر وحاضران گفتند:اگر بنيامين (امـروز) دزدى كرده (تعجبى نيست زيرا) بردارش (يوسف ) نيز پيش از اين دزدى كرده است (559) و بـا بـيـان ايـن جـمـله خـواستند بگويند سرقت او اثر شير مادر است و به دليـل آن ، بـرادر ديگرش نيز پيش از اين دزدى كرده و اين كارشان ارثى است كه از مادر برده اند وگرنه ما دزد نيستيم .
بـيـچـاره هـا نـمـى دانـسـتـند كه طرف خطابشان همان يوسف است كه با اين سخن او را به سرقت متهم مى كنند و با اين سخن نابجا، ضربه تازه اى بر روح پاك يوسف مى زنند و دل باصفاى او را بيش از پيش مى آزارند و گذشته از آن هيچ فكر نكردند اين گفتارشان بـا گفتار قبلى خود كه گفته بودند ما دزد نيستيم منافات دارد، زيرا منظورشان ايـن بـود كـه مـا فـرزندان يعقوب دزد نيستيم و هيچ گاه سرقتى از ما سرنزده ، اما اكنون دوتن از فرزندان يعقوب را دزد خوانده و نسبت سرقت به آنان دادند.
و در ايـن كـه روى چـه سابقه اى اين نسبت را به يوسف صديّق دادند، مفسرّان وجوهى ذكر كـرده و گـفـته اند: يوسف در كودكى بتى را از خانه جدّ مادرى خود ربوده و آن را شكسته بـود، يـا ايـن كه گفته اند: در زمان كودكى از خانه پدرش چيزى را پنهانى برداشته و به فقير داده بود. ابن عباس و دسته اى گفته اند: يوسف در كودكى پيش از آن كه مادرش از دنـيـا بـرود، تـحـت كـفـالت عمه اش بود و نزد وى به سر مى برد او يوسف را بسيار دوست مى داشت و همين كه بزرگ شد، يعقوب مى خواست تا فرزندش را از وى بازگيرد و نـزد خـود بـبـرنـد و آن زن بـزرگ تـريـن فرزند اسحاق بود و كمربند اسحاق كه به بـزرگ تـرين فرزندش مى رسيد، نزد آن زن بود و سرانجام براى نگه داشتن يوسف ، فكرى به خاطرش رسيد وكمربند را مخفيانه به كم يوسف بست و مدّعى شد كه يوسف آن را دزديـده اسـت ، چـون قـانـون آن هـا نـيـز هـمـيـن بـود كـه شـخـص دزد را بـه جـاى مـال سـرقـت شده به بردگى مى گرفتند و نزد خود نگاه مى داشتند و اين مطلب در پاره اى از روايت ها از ائمه اطهار(ع ) نيز روايت شده است .(560)
بـرخـى نـيـز گـفـتـه انـد: ممكن است فرزندان يعقوب روى هيچ سابقه اى اين نسبت را به يـوسـف نـدادنـد، فـقـط بـه سـبـب آن كـه آبـرويـشـان را حـفـظ كـنـنـد بـه دروغ مـتـوسـل شـدنـد، چون به گمان خود اين نسبت را به يك فرد گم شده و فراموش شده مى دهند و هيچ گاه اين دروغ فاش نخواهد شد.
بـه هرحال اين دورغ در چنان موقعيّتى موجب افسردگى شديد خاطر شريف يوسف گرديد و خاطره تلخى بر خاطره هاى تلخ ديگرى افزود كه از اين برادران بى مهر داشت . امّا آن حـضـرت طـبق همان بزرگوارى و گذشتى كه مخصوص پيامبران الهى و بزرگ شدگان دامـان آنـها بود، عمل كرد و از اين نسبت دروغ سخنى به ميان نياورد و رفتار گذشته آنان را بـه رخشان نكشيد و چيزى اظهار نفرمود، چنان كه خداى تعالى در اين باره فرموده است :يـوسـف ايـن حـرف را در دل خـود پـنـهـان كـرد و بـه ايـشـان اظـهـار نـنـمـوده و (در دل ) گـفـت : وضـع شـمـا بـدتـر اسـت و خـدا بـه آن چه شما توصيف مى كنيد داناتر است .(561)
براى رفع مشكل انجمن كردند
فـرزنـدان يـعـقـوب بـا بـيـان ايـن سـخـنِ دروغ خـواسـتـنـد قـدرى از نـاراحـتـى درونـى و سـرافـكـنـدگـى خـود در نـزد عـزيـز مـصـر و ديـگـران بـكـاهـنـد، امـا مـشـكـل آن ها فقط اين نبود، بلكه مهمّتر از اين گرفتارى ، عهدوپيمان محكمى بود كه با پـدرشـان بـسـته بودند كه بنيامين را نزد او بازگردانند و اكنون مشاهده مى كنند با اين پـيـش آمـدى كـه هـيـچ انـتـظـارش را نـداشـتـنـد، بـه نـاچار بايد او را در مصر بگذارند و برگردند.
از ايـن رو انـجـمـن كـردنـد و بـراى رفـع ايـن مـشـكـل بـه مشورت پرداختند و پس ازمشاوره راءيـشـان بـر اين قرار گرفت كه نزد عزيز مصر رفته و از وى درخواست كنند كه يكى ديـگـر از آن هـا را به جاى بنيامين بازداشت كند و او را به آنان بازگرداند تا نزد پدر بـبـرنـد؛ بـه هـمـيـن مـنـظـور نـزد يـوسف آمده ، اظهار كردند:اى عزيز، او پدرى پير و سـال خـورده دارد؛ پـس يكى از ما را به جايش نگاه دار(و او را به ما بده ) كه ما تو را از نيكوكاران مى بينيم .(562)
از لحـن درخـواستشان عجز و ناتوانى به خوبى هويدا بود و در ضمن نيكويى هاى يوس را نـيـز يـادآورى كـردنـد تـا بـلكـه عـاطـفـه او را بـه پـدر سال خورده بنيامين تحريك نمايند و با اين درخواست عاجزانه آنان موافقت كند.
بـرادران نـمـى دانـسـتـنـد عـزيـز مـصر هر چه دارد، از بركت پاكى و صفا و دادگسترى و عدالت پرورى است و محبويت بى سابقه اى است كه او را مردى دادگستر و طرف دار حق و عدالت مى دانند، لذا چنين شخصيّتى هيچ گاه حاضر نمى شد، آدم بى گناهى را به جاى گـنـاه كارى بازداشت كند و هرگز چنين ستمى نخواهد كرد كه مجرم را رها سازد و ديگرى را كـيـفـر دهـد. اگـر چـه در واقـع ايـن مـاجـرا، توطئه مشروعى بيش نبود و بنيامين در حقيقت سـرقـتـى نـكـرده بود و اين نقشه تنها به خاطر نگهدارى بنيامين طرح و اجرا شده بود و كـسـى هـم جـز يـوسـف و بـنـيـامـيـن از ماجراى پشت پرده خبر نداشت و مردم مصر و ماءموران انـبـارهـاى غـله و ديگران جز اين اطلاعى نداشتند كه گروهى از كاروانيان فلسطين براى گرفتن غله به مصر آمده اند و پس از پذيرايى گرم هنگام رفتن يكى از آنان جام پيمانه را بـرداشـته و در بارش نهاده است . اما در ظاهر و برطبق قانون آن زمان عزيز مصر چاره نـدارد كـه شـخص سارق را بازداشت كند و هيچ گونه وساطت و خواهشى را در اين باره از كسى نپذيرد.
پـسـران يعقوب از اين مطلب آگاه نبودند و تنها به حاجتشان مى انديشيدند و مى خواستند عـزيـز مـصـر بـا درخواست آنان موافقت كند، اما يوسف در پاسخشان چنين فرمود:پنانه بـه خدا كه ما به جز آن كس كه متاع خود را نزد او يافته ايم ، (ديگرى را) بازداشت كند و هيچ گونه وساطت و خواهشى را در اين باره از كسى نپذيرد.
پـسـران يعقوب از اين مطلب آگاه نبودند و تنها به حاجتشان مى انديشيدند و مى خواستند عزيز مصر با درخواست آنان موافقت كند، اما يوسف در پاسخشان چنين فرموده :پناه به خـدا كـه مابه جز آن كس كه متاع خود را نزد او يافته ايم ، (ديگرى را) بازداشت كنيم كه در اين صورت قطعا ستم كار خواهيم بود.(563)
دوباره انجمن كردند
عـزيـز بـزرگوار مصر با اين صريح و قاطع ، اميدشان را از بردن بنيامين قطع كرد و به آن ها فهماند كه اين كار نشدنى است و بايد فكر ديگرى بكنند، از اين رو فرزندان يعقوب دوباره به شور پرداختند.
در ايـن جا برادر بزرگشان (564) كه شايد سمت سرپرستى آنان را در اين سفر به عـهـده داشـت (و ديـگران از وى حرف شنوى داشتند) به سخن آمد و گفت : مگر نمى دانيد پـدرتـان از شما تعهد و پيمان (محكم و) خدايى گرفته (565) كه بنيامين را نزد او بـازگـردانـيـد و كمال مواظبت را از او بكنيد، به خصوص با آن سابقه بدى كه داريد و پـيـش از ايـن دربـاره يـوسـف (566) بـرادر ديـگرتان كوتاهى و تقصير كـرديـد،(567) زيرا با پدرتان عهد كرديد كه او را سالم نزد وى بازگردانيد، امـا بـه عـهد خود وفا نكرديد. اكنون با اين وضعى كه پيش آمده و آن سوء سابقه اى كه داريـد، بـا چـه رويى نزد پدر باز مى گرديد؟ و چگونه مى توانيد او را قانع كنيد كه بنيامين دزى كرد و حاكمان مصر او را به جرم دزدى نزد خود نگاه داشتند!
بـه ايـن تـرتـيـب من از اين سرزمين حركت نمى كنم (568) و از اين شهر بيرون نمى آيم ، تا پدرم به من اجازه دهد كه به وطن بازگردم يا خداوند درباره من حـكـم كـنـد(569) تـا وسـيـله اى بـه دست آورم و بتوانم عذرى نزد پدر آورده راهى براى بازگشت به وطن پيدا كنم ، يا ان كه طريقى براى استخلاص بنيامين فراهم سازم .
شايد منظور برادر بزرگ از اين جمله كه گفت :يا خدا درباره من حكم كند(570) اين بود كه مرگم فرا رسد و درهمين سرزمين از دنيا بروم .
او بـه دنـبـال ايـن سـخـن چـنـيـن گفت :اما شما نزد پدرتان بازگرديد(571) و خـانـواده هـاى خـود را از انـتـظـار بـيـرون آوريـد و آن هـا را در ايـن سال هاى قحطى و خشك سالى از خطر بى آذوقگى و هلاكت برهانيد و درباره بنيامين هم آن چـه ديـده ايد و مى دانيد، به پدر بازگو كنيد و به اوبگوييد:پدرجان همانا پسرت دزدى كـرده و مـا بـه جـز آن چه مى دانيم ، گواهى نمى دهيم و از غيب (وپشت پرده ) باخبر نبوديم .(572)
براى اين جمله دو معنا مى توان ذكر كرد:
يـكـى ايـن كـه ، وقـتـى از ما پرسيدند كه كيفر دزد چيست ، ما به جز آن چه قانون كيفرى سرقت مى دانستيم - كه دزد را به جاى مال سرقت شده بايد بازداشت كرد- گواهى نداديم و در جواب آن ها همين قانون را بيان داشتيم و خبر نداشتيم بنيامين دزدى كرده است و پيمانه از ميان بار او پيدا خواهد شد و او را طبق همين قانون بازداشت خواهند كرد.
مـعـنـاى ديگر آن است كه پدرجان ، اين كه ما مى گوييم پسرت دزدى كرد و بدان گواهى مـى دهـيـم ، چـيـزى اسـت كه در ظاهر ديده ايم و از پشت پرده و حقيقت اطلاع نداريم كه او را نگه دارند و به همين منظور پيمانه را در بارنهاده بودند!
بـديـن سـان فـرزند بزرگ يعقوب ، طبق سابقه ناگوار گذشته ، مى دانست كه پدرش بـا ايـن سـخـنـان قـانـع نـمـى شـود، لذا ايـن جـمـله را هـم بـه دنـبـال سخنان خود افزود و گفت : به او بگوييد كه شما براى صدق گفتار ما،شرح اين واقعه را از مردم شهرى كه ما در آن بوده ايم و از كاروانى كه همراهشان به سوى تو آمده بوديم ، بپرس تا بدانى كه ما در آن چه مى گوييم ، راست گو هستيم و سخنى برخلاف حقيقت نمى گوييم .
پاسخى كه برادران به پدر دادند
پـسـران يـعقوب طبق سفارش برادر بزرگشان عازم كنعان شدند و او در مصر ماند و همان گـونـه كـه بـرادر بـزرگـشـان پـيـش بـيـنـى مـى كـرد و اوضـاع و احـوال هـم گـواهـى مـى داد، آنـان پـس از ورود بـه كـنعان نتوانستند پدر را قانع كنند كه بنيامين دزدى كرد و او را به جرم سرقت بازداشت كردند و يعقوب نيز سخنانشان را باور نكرد.
در قـرآن كـريـم ماجرا را پس از اين كه پسران نزد يعقوب بازگشتند، و همان گونه كه بـرادر بـزرگ تـر بـه آنـان داده بود، سرگذشت خود و برادرشان را براى پدر شرح دادنـد ايـن گونه بيان فرموده كه يعقوب (ع ) در پاسخشان فرمود:چنين نيست ) بلكه نـفـس هـاى شـمـا كارى (نادرست ) را در نظرتان آراسته است . پس (صبر من ) صبرى نيكو است (و بدون بى تابى صبر كنم ) اميد است خدا همه آنان (يعنى هر سه فرزندم ) را به من (باز) گرداند كه او دانا و حكيم است .(573)
اين كلام يعقوب نظير همان كلامى است كه قبلا درباره ناپديد شدن يوسف به فرزندانش گـفـتـه بـود، در آن جا نيز وقتى پسرانش از صحرا برگشته و گفتند: ما به مسابقه رفـتـه بـوديـم و يـوسـف را نـزد متاع خود گذارنده بوديم و گرگ او را خورد... در پـاسـخشان گفت :بلكه نفس هاى شما كارى را در نظرتان آراسته و (مرا) صبرى نيكو بايد....(574)
بعيد نيست كه از روى وحدت سياق منظور از اين كلام ، تكذيب ضمنى سخن فرزندان بود. چـنـان كـه در مورد يوسف اين گونه بود و برخى گفته اند يعقوب در اين جا نمى خواست سخن آن ها را تكذيب كند، بلكه اشاره به همان داستان يوسف كرد، يعنى اين موضوع نيز از متفرعات و دنباله هاى همان داستان يوسف و پيوسته و مرتبط به آن است .
قـول ديـگـر آن اسـت كـه يـعقوب (ع ) با اين جمله به بردن بنيامين و اصرارى كه در اين بـاره كـردنـد، اشاره نمود و بدين طريق مى خواست بگويد شما پيش خود فكر كرديد كه اگر بنيامين را به مصر ببريد، بهره بيش ترى خواهيد برد و يك بار شتر بر بارهاى ديـگـر مى افزاييد و او را نيز به سلات نزد من بازمى گردانيد و نفس هايتان اين كار را بـراى شـمـا جـلوه داد و نـزد مـن آمده و اصرار و پافشارى كرديد تا اين كه موافقت مرا در بردن او جلب كرديد، اما از تقدير الهى غافل و بى خبر بوديد و نمى دانستيد كه قضاى الهى برخلاف تدبير شما است .
قول چهارم آن است كه آن حضرت مى خواست بگويد بنيامين دزدى نكرده و شما پيش خود اين گونه خيال مى كنيد كه او دزد است .
ولى - چـنـان كـه اشـاره شـد - بـا تـوجـه بـه صـدر و ذيـل آيـات و وحـدت سـيـاق همان وجه اول صحيح تر به نظر مى رسد و تنها اشكالى كه بر آن وارد است ، ناسازگارى اين معنا با علم انبيا است كه از ناديدنى ها و غيب خبر دارند. پاسخ اين اشكال هم در جاى خود داده شده و بزرگان گفته اند: چنان نيست كه انبيا و ائمه ديـن هـمـانـند خداى تعالى هميشه و در همه جا و درهر موضوعى عالم به غيب باشند، بلكه هـمـان گونه كه خود ائمه اطهار فرموده اند، پيغمبر و امام اين امتياز و مقام را در پيش گاه پـروردگـار مـتـعـال دارنـد كـه هـرگاه بخواهند، از موضوع غيبى و ناديدنى آگاه و مطلع شوند، خداى تعالى آنان را آگاه مى كند، و در غير اين صورت اطلاعى از غيب ندارند.
سعدى شيرازى در گلستان شرح اين واقعه را د راشعارى نغز چنين سروده است :

يكى پرسيد از آن گم گشته فرزند

كه اى روشن پير خردمند

زمصرش بوى پيراهن شنيدى

چرا در چاه كنعانش نديدى

بگفت احوال ما برق جهانست

دمى پيدا و ديگر دم نهانست

و بـهـتـر آن است كه از اين بحث كلامى صرف نظر نموده و به سخن خود بازگرديم . بـارى پـسـران يعقوب ماجرا را به عرض پدر رسانده و آن پاسخ را شنيد و يعقوب نيز ديگر پرسشى نكرد.
سعدى شيرازى در گلستان شرح اين واقعه را در اشعارى نغز چنين سروده است :

يكى پرسيد از آن گم گشته فرزند

كه اى روشن روان پير خردمند

ز مصرش بوى پيراهن شنيدى

چرا در چاه كنعانش نديدى

بگفت احوال ما برق جهانست

دمى پيدا و ديگر دم نهانست

گهى بر طارم اعلى نشنينيم

گهى تا پشت پاى خود نبينيم

و بـهـتـر آن اسـت كـه از ايـن بـحث كلامى صرف نظر نموده و به سخن خود بازگرديم . بارى پسران يعقوب ماجرا را به عرض پدر رسانده و آن پاسخ را شنيدند و يعقوب نيز ديگر پرسشى نكرد.
نكته اى جالب و درسى آموزنده
نكته جالبى كه در اين آيه شريفه و دو پيش آمد ناگوار به چشم مى خورد و بايد نام آن را درس آمـوزنـده ديـگـرى در ايـن داسـتان عجيب گذاشت ، آن است كه يعقوب در هر دو مورد، يـعـنـى خـبـر گم شدن يوسف محبوب و خبر ناگوار بازداشت فرزندش نيامين براى آرامش خـاطـر خـود بـه بـزرگ تـرين و مطمئن ترين پناهگاه ها، يعنى همان پناهگاهى كه در همه مـشـكـلات بـدان پـنـاهـنـده مـى شـد، پـنـاه بـرد و بـا ايـن تـوكـل و اعـتـمـاد بـه خـداونـد، آرامـش درونـى خـود را بـه بـهـتـريـن وجـهـى حـفـظ كـرد و دل را تسلّا بخشيد.
در آن جا گفت : بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَ اللّ هُ الْمُسْتَع انُ عَلى م ا تَصِفُونَ(575) و در اين جا نيز چنين اظهار كرد:
ق الَ بـَلْ سـَوَّلَتْ لَكـُمْ أَنـْفـُسـُكـُمْ أَمـْراً فـَصـَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللّ هُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعاً(576) آن جا از خداوند كمك خواست تا او را در غم فراق و جدايى يوسف مدد كند، اين جا رشته اميد خـود را از لطـف خـداى مـهـربـان قـطـع نـكرده و به اميد روزى صبر مى كند كه خداوند همه فرزندانش ـ حتى يوسف ـ را به او باز گرداند.
ايـن بزرگ ترين امتياز مردمان باايمان و توكل كنندگان بر هدا و مردان الهى است كه در هـيـچ حالى خود را نمى بازند و در برابر هيچ بلا و مصيبتى به هر اندازه هم كه سخت و دشـوار باشد، تعارل روحى خود را از دست نمى دهند، زيرا انمها در چنين مواقعى به محكم ترين پناه گاه ها پناه مى برند و به نيرومندترين قدرت ها اعتماد مى كنند.
بايد گفت كه اين خود مهم ترين فايده ظاهرى ايمان به خدا و توجه به مبداء اعلاى جهان هـسـتـى اسـت كـه نـومـيـدى و يـاءس را در هـر حـالى از انـسـان دور مـى كـنـد و دل را به آينده زندگى اميدوار و مطمئن مى سازد.
شدت اندوه يعقوب
بـلاهـاى پى در پى و مصيبت هاى گواگون پير كنعان را احاطه كرده و هر روز غم تازه و انـدوه جديدى به غم هاى گذشته اش مى افزايد. روزى به فراق يوسف عزيز گرفتار مـى شـود و سـال هـا در هـجـرانـش اشـك مـى ريـزد و آه مـى كـشـد. دل خـود را بـه بـنـيامين خوش مى كند، ولى پيش آمد ديگرى موجب مى شود تا وى نيز از او جـدا شـود و به دورى و هچرانش مبتلا گردد و خبر ناگوار ديگرى هم بر آن ها افزوده مى شـود و فـرزنـدان بـه او خـبر مى دهند كه پسر بزرگ تو نيز در مصر مانده و پيغام داده اسـت كـه من ديگر به كنعان نمى آيم ، مگر آن كه پدرم دستور دهد يا خدا درباره ام حكمى بفرمايد.
البـتـه اسـاس هـمـه مـصيبت ها و اندوه شديد يعقوب از همان فراق يوسف بود و اشك و آهش پـيـوسـتـه بـه يـاد يـوسـف از ديـده و دل بيرون مى آمد. بازداشت بنيامين و ماندن فرزند بزرگش نيز بر شدت اندوه او مى افزود.
اشـك بـسـيار و اندوه فراوان ، ديدگان يعقوب را سفيد كرد و ترجيح داد كه از فرزندان خـود كـناره گيرد و در گوشه تنهايى به ياد يوسف گم شده اش اشك بريزد، زيرا مى ديد گريه و ناله اش فرزندان و خاندانش را ناراحت و پريشان مى سازد و بلكه او را در ايـن كـار سرزنش و ملامت نيز مى كنند كه اين شايد علت ديگرى براى كناره گرفتن او از فرزندان بود.
قرآن كريم از قول فرزندانش حكايت مى كند كه به وى گفتند: به خدا تو آن قدر ياد يـوسـف مـى كـنـى (و بـه يـاد او اشـك مـى ريـزى ) تـا بـه حال مرگ بيفتى يا (به سختى بيمار شوى و) به هلاكت برسى .(577)
اما سعقوب چه كند كه نمى تواند يوسف را فراموش كند و چهره جذاب و ملكوتى اش را از نـظر دور سازد و به دست فراموشى بسپارد و شايد علت عمده اش اين بود كه يعقوب از روى وحـى غـيبى و الهام الهى مى دايست يوسف زنده است ، ولى نمى دانست در چه سرزمينى اسـت و در كـدام نقطه به سر مى برد، اما چگونه مى توانست اين مطلب را به فرزندانش كـه مـدّعـى انـد يـوسف را سال ها پيش گرگ خورده و از اين جهان رفته است ، اظهار كند و چـگـونه ممكن بود آن ها (با اين كه خود مى دانستند دروغ گفته اند) اين سخن را در ظاهر از پدر بپذيرند و سخن او را تصديق كنند.
يـعـقـوب چـاره اى نـدارد جـز ايـن كـه انـدوهـش را بـا خـدا بـاز گـويـد و شـكـوه دل را به درگاه او برد، ازاين رو در پاسخشان چنين گفت : من شكايت پريشانى و اندوه دل را فـقـط بـه خـدا مـى بـرم ، و از (لطـف ) خـداونـد چـيـزى مـى دانـم كـه شـمـا نـمـى دانيد.(578)
گـويـا بـا ذكـر جـمـله دوم خواست بگويد كه من مى دانم يوسف زنده است و روزى خواب او تعبير خواهد شد و همگى شما در برابرش ‍ به مجده خواهيد افتاد و من هيچ گاه نمى توانم يـوسـف را فـرامـوش كنم ، و شايد در همان حال يا پس از آن يعنى همگامى كه پسران عازم سـومين سفر به مصر شدند، به فرزندانش توصيه كرد به جست وجوى يوسف و بنيامين برويد و از لطف خدا ماءيوس نشويد، امكان دارد اين سفارش را مكرر در همان وقت يا در وقت حركت به سوى مصر كرده باشد.
به هر صورت مختصر آذوقه اى كه خاندان يعقوب داشتند رو به اتمام گذاشت و پسران يـعـقـوب آماده سفر ديگرى به مصر گرديدند و مختصر بضاعتى كه داشتند، بار كرده و آماده حركت شدند و براى خداحافظى نزد پدر آمدند. يعقوب كه اميدوار بود به همان زودى بـه ديـدار يـوسـف نـائل شـود، بـه آن هـا گـفـت : اى پـسـران مـن بـرويد و از يوسف و برادرش جست وجو كنيد و از رحمت (و لطف ) خداوند ماءيوس نباشيد كه به جز مردمان كافر كسى از رحمت خدا ماءيوس نمى شود.(579)
سومين سفر فرزندان يعقوب
پـسـران يـعـقـوب بـضاعت مختصرى كه داشتند، براى خريد غله برداشتند و با پدر پير كنعانى خود خداحافظى و به سوى مصر حركت كردند.
وضـع دوحـى آن هـا در ايـن سـفـر بـا سـفـرهـاى ديـگـر فـرق داشـت . در سـفـرهـاى قـبـل بـرادر بـزرگـشـان هـمـراهشان بود و از رهبرى و رهنمودهايش استفاده مى كردند،ولى اكـنـون او در مـيان آنان نيست و مدتى است كه در مصر به سر مى برد و معلوم نيست در اين مـدت چـه بـر سـر او آمـده و زنـدگـى خـود را چگونه ادراه مى كند. از طرف بنيامين نيز در سـفـرهـاى قـبـل خـيالشان آسوده بود كه نزد پدرشان به سر مى برد يا همراهشان بود، ولى در اين سفر نگران حال او نيز هستند و نمى دانند در بازداشت گاه حكومت مصر چگونه زندگى مى كند.
در سـفـرهـاى قـبـل كـالاى بـيش ترى براى خريد غله و تهيه آذوقه داشتند، اما در اين سفر دسـتـشـان از مـال دنـيـا تهى شده و ادامه سال هاى قحطى خاندانشان را به مضيقه و فشار سـخـتـى دچار كرده است . آنان با همه تلاشى كه كردند، جز سرمايه اندكى چيز ديگرى بـراى خـريـد غـلّه تـهـيـه نـكـردنـد. ظـاهـراً مـشكل بود بتوانند آذوقه اى تهيه كنند و مانند سفرهاى قبلى بارهاى شتران را پر كرده و دست خالى باز نگردند.
وضـع آيـنـده هـم بـرايشان روشن نيست كه اين قحطى و مضيقه تا چه مدت ادامه دارد و اين عائله زيادى را كه تحت سرپرستى خود دارند، در آينده چگونه مى توانند اداره كنند.
بـه هـر حـال كـابـوس يـاءس و نـاامـيـدى از هر سو آنان را احاطه كرده بود و روح اميدوار يـعقوب نيز كه آنان را به حيات يوسف نويد مى داد و به آينده باشكوهى اميدوارشان مى كـرد، نـمـى توانست آثار اين ياءس و نوميدى را از رخسار و روحيه شان پاك كند و شايد سـخـنـان يـعـقـوب نـيـز بـه نـاراحـتيشان افزوده بود، ولى حرمت پدر را نگاه داشته و در برابر تقاضايش كه گفته بود به جست وجوى يوسف و برادرش برويد سخنى نـگـفـتـنـد وگـرنـه ايـن حـرف بـرايـشـان بـاور نـكـردنـى بود كه پس از گذشتن پنجاه سـال و بـلكـه بـيـش تـر چـگونه مى توان يوسف را در مصر پيدا كرد و به كمك وى به عزت و عظمت رسيد.
تـنـهـا فـكـرى كـه در طـول راه بـه ذهـنشان نمى رسيد، اين بود كه شايد دوران سختى و رنجشان به پايان رسيده باشد و اين سفر آغاز عظمت و شوكت آن ها در مصر بوده باشد. تمام اندوهشان اين بود كه چگونه در اين سفر با اين بضاعت مختصر غلّه تهيه كنند و نياز سـاليـانـه خـانـدان يـعـقـوب را از عـزيـز مـصـر خـريـدارى نـمـايـنـد و خيال خود را از نظر آذوقه آسوده سازند.
آنـان نـگـران بـودند اگر عزيز مصر بخواهد طبق حساب ديگران ، در برابر كالايى كه هـمـراه دارند، به آن ها غلّه دهد به جز آذوقه اندكى نصيبشان نمى شود و نيز در اين فكر بـودنـد بـقـيـه خـوراك عـائله خود را از چه طريقى تهيه كنند. تنها روزنه اميدشان كرم و بـزرگـوارى عـزيـز مـصـر بود كه مى توانند از كرم و بزرگواريش استفاده كرده و با بـيـان وضـع دشـوار و نـاگـوار خـود غـلّه بـيـش تـرى از او دريـافـت نمايند. آن ها رفتار گـذشـتـه عزيز و پذيرايى هاى گرم او را در دو سفر قبلى به نظر مى آوردند و اميدوار بودند در اين سفر نيز مشمول عنايت ويژه او گردند.
امـا دوبـاره مـنـظـره بـيـرون آمـدن پـيمانه از بار بنيامين پيش چشمشان مجسّم مى شود و مى تـرسـنـد در ايـن سـفـر آنـان را بـه اتـهام دزدى به دربار عزيز مصر راه ندهند و به آن مختصر آذوقه اى هم كه اميدوارند، دست رسى پيدا نكنند.
اين افكار ضدّ و نقيض آنان را مضطرب و افسره كرده بود و نمى دانستند سرنوشتشان در اين سفر به كجا مى انجامد و هم چنان در حال ياءس و رجا پيش مى رفتند و هر چه به مصر نزديك تر مى شدند، اضطرابشان بيش تر و نگرانيشان زيادتر مى شد.
بـارى در ايـن بـيم و اميدها، وارد مصر شدند و پس از استراحت مختصرى ، كالاى ناچيز خود را بـرداشـته و به سوى خانه عزيز به راه افتادند و خود را به حضور وى رساندند و شـايـد قـبـلاً بـه سـراغ بـرادر بـزرگـشان رفته و او را نيز همراه خود برداشته و به دربار عزيز، راه يافتند.
از بـرداشـت سـخـن و گـفـتـارى كـه آغـاز كـردنـد و قـرآن كـريـم نقل مى كند، كمال تعجز و اضطراب و پريشانيشان معلوم است و شدت گرفتارى و سختى آن هـا آشـكـار مـى شـود. آنـان تـقـاضـاى خـود را ايـن گونه اظهار كردند: عزيزا! ما و خـانـدانـمـان بـه قحطى و مضيقه سختى دچار شده ايم ، (متاءسفانه از شدت گرفتارى و سـخـتـى زندگى تنوانسته ايم كالاى قابل ملاحظه اى تهيه كنيم و) بضاعت ناچيزى پيش تو آورده ايم ، تنه اميدمان به لطف و بزرگوارى تو است و اميدواريم تو درباره ما كرم فـرمـوده و بـه بـضـاعـت نـاچـيـز مـا نـگـاه نـكـنـى و پـيـمـانـه مـا را كامل كنى . عزيزا! اين اميد ما را مبدّل به نوميدى مكن و همان طور كه اميدواريم پيمانه مار را كـامـل گـردان و بـه مـا احـسـان فـرمـا كـه خـداونـد بزرگ احسان كنندگان را پاداش نيكو دهد!(580)
پـسران يعقوب حدّ اعلاى عجز و پريشانى خود را در اين سخنان اظهار كرده و بهتر از اين نـمى توانستند مخنى بگويند كه عاطفه و بزرگوارى عزيز مصر را به خود جلب كنند و از مجموع سخنانشان شدت استيصال و درماندگى شان به خوبى مشاهده مى شد. ديگر از آن غرور و نخوتى كه در زمان به چاه انداختن يوسف داشتند، خبرى نيست و از اتّكابى كه به نيرو و جوانى و قدرت خود ابراز مى كردند، اثرى به جاى نمانده است .
فـشـار زنـدگـى و حـوادث روزگار آنان را ادب كرده و در حضور عزيز مصر زبانشان را به ناتوانى و لابه باز نموده و با كمال عجز دست نيازشان را به درگاهش گشوده است . از هـمـه سـخـت تـد آن كـه نـمـى دانـنـد ايـن مقام بزرگ و شخص عظيمى كه اكنون با اين نـاتـوانى و بيجارگى به درگاهش اظهار عجز مى كنند و با اين ذلّت و خوارى تقاضاى كـرم و بـزرگـوارى از وى دارنـد، هـمـان يـوسـفى است كه بى رحمانه او را آزار و اذيّت كـردنـد و بـا كـمـال قـسـاوت ، بـدون هـيـچ جرم و تقصيرى او را كتك زده و سپس به چاهش افكندند.
آرى خـدا مـى خـواهـد بـديـن وسيه كيفر آن همه آزارها را اين گونه در كنار برادران يوسف بگذارد و پاداش مظلوميّت و صبر و تقواى يوسف را نيز اين گونه عنايت فرمايد و يوسف را بـه ايـن عـظمت و شوكت برساند و برادران را اين گونه در پيش گاهش خوار و زبون سـازد. شـايـد عـلت ايـن كـه يـوسـف تـا بـه آن روز از طـرف خداى تعالى ماءمور نشد يا نـتوانست خود را به برادران معرّفى كند، همين بود كه خداى سبحان مى خواست اين روز را بـه آنـان نـشـان دهـد و ايـن صـحـنه را پيش بياورد و برادران حسود و مغرورش را به اين صـورت و بـا ايـن خـوارى و ذلّت در پـيـش گـاه يـوسـف وادارد و سـپـس وى را بـه آنـان بشناساند.
امـا چـنـان كـه قبل از اين تذكر داديم ، شيوه مردان الهى اين نيست بدى را با بدى مكافات كـنـنـد و بـه فكر انتقام از كسانى باشند كه به آن ها صدمه و آزارى رسانده اند. يوسف صـديـق گـويـا بـيـش از ايـن نـتـوانـسـت خـوارى بـرادران را بـبيند و سختى و ذلتشان را تـحـمـل كـنـد، ازايـن رو درصـدد بـرآمـد تـا پـيـش از هر چيز خود را به آنان معرفى كند و فرزندان يعقوب را از اضطراب و نگرانى برهاند، به همين منظور در پاسخ آن ها گفت : هـيـچ مـى دانـيـد شـمـا بـا يـوسـف و بـرادرش چـه كـرديـد در وقـتـى كـه نـادان بـوديـد؟(581) و شـايـد ضـمـيمه كردن جمله دوم كه فرمود: در وقتى كه نادان بـوديـد(582) بـراى آن بود كه خواست بهانه اى براى رفتار ظالمانه آنان به دسـتـشـان بـدهـد و راه عـذرى بـراى كـارهـاى گـذشـتـه شـان بـه آن هـا نشان دهد و اين هم دليـل ديـگرى بر كمال بزرگوارى يوسف و نشانه ديگرى بر عظمت روحى و مقام والايش است .
مـرحـوم طـبـرسـى (ره ) از شـيخ صدوق از امام صادق (ع ) روايت كرده است آن حضرت علّت مـعـرفـى كـردن يـوسف را به برادران اين گونه ذكر فرموده كه يعقوب نامه اى با اين مـضمون به يوسف نوشت : بسم الله الرحمن الرحيم ، اين نامه اى است به عزيز مصر دادگـسـتـر و كـسـى كه پيمانه را در معامله كامل دهد از طرف يعقوب بن اسحاق بن ابراهيم خليل الرحمان ، همان كسى كه نمرود آتشى فراهم كرد تا او را بسوزاند و خدا آن آتش را بر وى سرد و سلامت كرد و از آن نجاتش داد.
اى عـزيـز بـدان مـا خـانـدانـى هـسـتـيـم كه پيوسته بلا و آزمايش از جانب خدا به سوى ما شـتـابـان بـوده تـا مـا را در وسـعـت و سـخـتـى بـيـازمـايـد و اكـنـون بـيـسـت سـال اسـت (583) مـصـيـبـت هاى پى درپى به من رسيده ، نخست آن كه پسرى داشتم كه نـامـش يـوسـف بـود تو دل خوشى من از ميان فرزندان به او بود، وى نورديده و ميوه دلم بـود، بـا ايـن كه برادران ديگرش كه از طرف مادر با او جدا بودند، از من خواستند او را همراه ايشان براى بازى به صحرا بفرستم و صبح گاهى وى را همراهشان كردم و رفتند و شـام گاه گريان كنان پيش من آمدند و پيراهنش را به خونى دروغين رنگين كرده و اظهار داشـتـنـد گرگ او را خورده است . فقدان او اندوه مرا زياد كرد و از فراقش گريه ها كردم تا جايى كه چشمانم سفيد شد.
او بـرادرى داشـت كـه مـن دلم بـه وى خـوش بـود و هـمدمم بود و هرگاه به ياد يوسف مى افـتـادم او را بـه سـيـنـه مـى گـرفتم و همين سبب تسكين مقدارى از اندوهم بود، تا اين كه برادرانش گفتند تو از ايشان خواسته اى و دستور داده اى وى را همراه خود به مصر آودند و اگـر نـيـاورنـد آذوقـه اى بـه آن هـا نخواهى داد، من هم او را فرستادم تا براى ما گندم بـيـاودنـد، ولى چون بازگشتند و او را با خود نياوردند و اظهار كردند پيمانه مخصوص شاه را سرقت كرده ، با اين كه ما دزدى نمى كنيم و بدين ترتيب او را پيش خود بازداشت كـردى و مـرا بـه فـراقـش مـبتلا ساختى و اندوهم را از دوريش سخت كردى ، به طورى كه پـشـتـم از ايـن فـاجـعـه خـم شد و مصيبتم بزرگ گرديد، علاوه بر مصبيت هاى پى درپى ديـگـرى كـه بـر مـن رسـيـده اسـت ، اكـنـون بـر مـا منّت بگذار و او را آزاد كن و در آزادى و فرستادن خاندان ابراهيم شتاب كن .
فـرزنـدان يـعقوب نامه پدر را گرفتند و همراه خود به مصر آوردند و در قصر سلطنتى بـه دسـت يـوسـف دادنـد و بـه دنـبـال آن خـودشـان نـيز عاجزانه درخواست آزادى بنيامين را كردند.
يـوسف نامه پدر را بوسيد و بر ديده نهاد و چون از مضمونش آگاه شد به حدّى گريست كـه پـيـراهـنـى كـه بـه تـن داشـت ، از اشك چشمش تر شد و سپس رو به آنان كرد و گفت :(584) آيا هيچ مى دانيد با يوسف و برادرش چه كرديد؟(585)
بـه هـر صـورت ايـن سـخـنـان عـزيـز، فـرزنـدان يـعـقـوب را بـه حال بهت و حيرت ديگرى دچار كرد.
يوسف را شناختند
پـسـران يـعـقوب در آن حالت اضطراب و سرگشتگى به همه چيز فكر مى كردند و تنه چـيزى كه به فكرشان نمى رسيد، اين مطلب بود كه ممكن است اين شخصيت بزرگى كه روزگار آن ها را به اين خوارى در برابرش واداشته همان برادر كوچكشان يوسف باشد، بـا شـنيدن اين جمله ناگهان يكّه خورده و مسير فكرشان عوض شد و خيره خيره به سيماى عـزيـز مـصـر نگاه كردند. با خود مى انديشيدند چه شد ناگهان عزيز مصر نام يوسف را به ميان آورد و رفتار جاهلانه ما را درباره يوسف پيش كشيد!
مـثـل ايـن كـه عزيز مصر در اتفاق هاى گذشته و آزارهايى كه ما به يوسف كرديم همه جا همراه ما بوده ! و باز فكر كردند شايد بنيامين آن ها را به او گفته است .
امـا دوبـاره بـا خود گفتند بنيامين هم كه در آن موقع حضور نداشته و كسى جز خود آن ها و يوسف از اين ماجرا اطلاعى ندارد! و تاكنون نيز به كسى اظهار نكرده اند.
كـم كـم بـه يـادشـان افـتـاد عـزيـز مـصـر در سـفـرهـاى قـبـلى نـيـز از حـال پـدر و برادران ديگرشان جويا مى شد و دقيقاً به گزارش هايشان گوش ‍ مى داد و گاهى بر اثر شنيدن مصيبت هاى پدرشان يعقوب حالش دگرگون مى شد، ولى خوددارى مـى كـرد، و در پـى آن بـه يـاد پـذيـرايـى هـاى گـرمـى كـه عـزيـز مـصـر در سـفـر اول از آنـهـا كـرد و كـالاهـايـشـان را در بنه و بارشان گذاشت ، افتادند و هم چنين اصرار عـزيـز بـراى آوردن بـنـيامين در سفر اول و سپس نگاه داشتنش با آن تدبير در سفر دوم و سخن پدر در هنگام حركت در سفر سوم ـ اينها و مطالب ديگر يكى پس از ديگرى زنجيروار از پـيـش نـظـرشـان عـبـور كرد و ناگهان به اين فكر افتادند شايد اين شخصيت بزرگ يـعـنى عزيز مصر همان برادرشان يوسف است كه كاروانيان او را به مصر آورده و جريان حوادث او را به اين مقام رسانده است .
اين فكر لحظه اى هم چون برق به مغزشان تابيد و آن ها را وادار كرد كه سرهاى خود را بـلنـد كـرده و در قـيـافـه عـزيز مصر بيش تر دقّت كنند، آنان با باءملى كه در سيماى يـوسف كردند، اين فكر را تقويت كردند و خواستند بپرسند: آيا تو همان يوسف برادر ما هـسـتـى ؟ امـا مـى تـرسيدند اگر حدسشان به خطا نرفته و درست باشد و او همان يوسف بـرادر خـودشان باشد كه بدون هيچ جرم و تقصيرى آن همه آزارش كرده و از دامن پر مهر پدر جدا نمودند، در چنين وضعى آن ها چگونه از رفتار گذشته خود عذر بخواهند و با چه رويى به صورتش نگاه كنند و در حضورش توقف كنند، ولى بزرگوارى او را به نظر آورده و طـاقـت تـحـمـل را هـم از كـف داده بـودنـد و بـه خود جرئت داده گفتند: آيا نو همان يـوسـفى ؟ گفت : آرى من يوسفم و اين هم برادر من است كه (تحت لطف و عنايت خداى تعالى قـرار گـرفته و) خدا بر ما منت نهاده است (586) و تا به امروز همه جا به من مهر ورزيده و در هر پيش آمدى مرا حفظ فرموده است .
يـعـنـى خداى تعالى بود كه با لطف و عنايت خود مرا از چاه نجات داد و مرا در خانه عزيز مصر جايم داد و هم او بود كه مكر زنان را از من گردانيد و درخواستم را اجابت فرمود و در زندان جايم داد و از زندان آزادم كرد و هم او بود كه .
خـلاصـه تا كنون همه جا لطف عميم خداوند شامل حالم بود و برادرم بنيامين نيز مانند خودم پيوسته مورد عنايت بى دريغ حق تعالى قرار داشته تا به امروز كه در كنارم نشسته و از نعمت هاى الهى برخوردار است .
اما بدانيد كه ...
پـسـران يعقوب سراپاگوش شدند و دقيقاً به سخنان عزيز مصر ـ كه اكنون فهمنده اند هـمـان برادر كوچكشان يوسف است ـ گوش فرا مى دهند.از طرفى شوق بى اندازه اى به آنـان دسـت داده بـود و در پـوسـت خـود نـمـى گـنـجيدند و نمى دانستند يوسف چه مى خواهد بگويد و آن ها از كجا بايد سخن خود را آغاز كنند، و از سوى ديگر عرق شرم و خجالت از رفـتـار گـذشـتـه در پيشانى شان نسشته و نمى دانستند چگونه براى آزارها و اهانت ها و بى ادبى هاى خود عذر بياورند.
مـطـلب ديـگـرى كه براى آن ها به صورت معمّا درآمده و به آن فكر مى كنند، اين است كه مـى خـواهـنـد بـدانـند يوسف از كجا به اين مقام رسيده و به چه وسيله به اين منصب مهمّ در مصر گماشته شده است ؟ و احتمالاً افكار ديگرى نيز به مغزشان خطور كرده و از خود مى پـرسـنـد: او كه تربيت شده دامن يعقوب و بزرگ شده خانه پيامبران الهى است ، مسلّماً از زد و بـنـدهـاى سياسى دور بوده و ساحت مقدسش از تملّق ها و چاپلوسى هاى بى جا مبراّ و پـاك اسـت . روحـيـه بـلند و با عظمت او و خاندانش هيچ كه به او اجازه نمى دهد كه براى رسـيـدن بـه ايـن مـنصب ها و مقام هاى موهوم و خيالى همه چيز را فدا كند و پا روى شرف و انـسـانـيـت خـود بـگـذارد، بـديـهى است كه يك نظر غيبى در كار بوده و خداى تعالى روى ليـاقـت و شـايـسـتـگـى يـوسف يا با پاس حسن خدمت و انجام وظيفه بندگى او خواسته تا مختصرى از پاداش بى حد او را در اين جهان به وى ارزانى دارد و دوستى و علاقه شديد او را در دل هـاى مـردم قرار داده و مقام و منصبى را هم ظاهراً در اختيار او بگذارد، يا خواسته تا در اين سال هاى قحطى ، آذوقه مردم مصر و شهرهاى اطراف را تحت اختيار و اداره مردى الهـى و شـخـصـى دادگـر و دلسوز قرار دهد و ميليون ها جمعيت را از خطر نابودى و هلاكت برهاند.
اين افكار و اين هيجان ها و اضطراب ها سبب شده بود تا فرزندان يعقوب به دقت سخنان يوسف را گوش دهند و ببينند يوسف چه مى گويد و سر گذشت خود را تا رسيدن به مقام فـرمـانـروايـى مصر چگونه نقل مى كند و چه سبب شده كارش به اين جا بكشد كه تمامى آذوقـه و خـوراك مـيليون ها مردم در اختيار و قبضه او قرار گيرد و علاقه و محبتش در اعماق دل ها جاى گيرد و مردم تا سرحدّ پرستش او را دوست بدارند.
يوسف صديق نيز فرصتى به دست آورد تا يكى دو تا از حقايق مسلّم اين حهان را گذشته از ايـن كـه جـنـبه آموزشى و تربيتى دارد، مددم را به خداى عالم و آفريننده بزرگ جهان هـدايـت كـرده و مـوجـب تـقويت روح ايمان و معنويت آنان مى شود، گوشزد كند و رمز عظمت و سـعـادت حـقـيـقـى را بـراى بـرادران و مـردم ديگر بيان فرمايد. او وقتى برادران را آماده شـنـيده ديد، سخن خود را اين گونه ادامه داد: آرى بدون شك هر كس تقوا و صبر پيشه سازد، خداوند پاداش نيكوكاران را تباه نمى كند.(587)
فـرزنـد بـرومـنـد يـعـقـوب و پيامبر بزرگ الهى ضمن اين كه رمز موفقيت و عظمت خود را بـراى بـرادران بـيـان مـى كند، اين حقيقت را نيز گوشزد مى كند كه پاداش نيكوكاران در پيش گاه پروردگار جهان ضايع نمى شود و خداى تعلى مردمان با تقوا و شكيبا را بى اجر نمى گذارد.
بـرادران يـوسـف كـه مـبـهوت جلال و عظمت برادر خود گشته و از رفتار گذشته خود به سـختى پشيمان و خجلت زده اند، چاره اى جز اعتراف به گناه و خطايشان ندارند. در ضمن ايـن حـقـيـقـت را نـيـز درك كـرده انـد كه با تمم كوشش و تلاشى كه در خوار كردن يوسف كـردنـد، چـون خـداى بـزرگ مى خواست تا او را به عظمت و بزرگى برساند، به تمام نـقشه هايشان اثر معكوس داد و سرانجام آن چه را كه حاضر به شنيدنش هم نبودند امروز در برابر روى خود مى بينند.
آن هـا كـه حتى حاضر به شنيدن خواب يوسف كه حكايت از برترى آينده وى بر آن ها مى كـرد نـبودند و يوسف را خيلى كوچك تر از آن مى دانستند كه بتواند روزى از نظر نيرو و شـخـصـيـت در رديـف آنـان قـرار گـيرد، امروز مشاهده مى كنند خداوند بزرگ ترين مقام هاى سـيـاسـى و اجتماعى را به او عنايت كرده و ميليون ها نفر هم چون پسران يعقوب و برتر وبالاتر از آنان نيز محكوم امر و نهى او هستند.
آنان كه حاضر نبودند يوسف حتى نزد پدر نيز از آنان محبوب تر باشد و اين مقدار امتياز را هـم بـر وى روا نـمـى داشـتـنـد، اكـنـون مـى بـيـنـنـد پـروردگـار مـتـعال محبّتش را در قلب ميليون ها مردم مصر و بلاد مجاور قرار داده و مردم تا سر حدّ عشق يـوسـف را دوسـت مـى دارنـد و گـذشـتـه از فـرمـانـروايـى ظـاهـرى بـر دل ها نيز حكومت مى كند.
آنـان كـه در آن روز حـاضـر نـشـدنـد يـك پـيـراهـن را در تـن يوسف بگذارند و در برابر درخواست او كه از آن ها مى خواست تا بدنش را برهنه نكنند و اين پوشش مختصر را براى سـرمـا و گـرمـا در تـنـش بـگـذارنـد، مسخره اش مى كردند و در پاسخش مى گفتند از ماه و خورشيد و ستارگانى كه در خواب ديده اى درخواست كن تا به كمكت بيايند، امر.ز خود را در كـمـال خـوارى و كوچكى در برابر تخت فرمانروايى يوسف مى بينند كه براى تهيه لقـمـه نـانـى خـشـك دسـت نـيـاز بـه درگـاهـش دراز كـرده و از وى مـى خـواهـنـد تا از روى فضل و كرم قدرى گندم براى سدّ جوعشان دهد.
اعتراف به گناه
در چـنـيـن مـوقـعـيتى براى پسران يعقوب راهى جز اقرار به فضيلت و برترى يوسف و چاره اى جز اعتراف به خطا باقى نماند.
فـرزنـدان اسرائيل سرشان را بلند كرده و گفتند: به خدا سوگند كه خدا تو را بر مـا بـرتـرى داده و مـا خـطـاكـار بـوديـم .(588)يـعـنـى هـم در ايـن فـكـر ـ كـه خـيـال مى كرديم مى توانيم تو را از چشم پدر دور كرده و خوار كنيم ـ خطا كرديم ، هم در رفتارمان خطاكار و گنه كاريم و اكنون اميد عفو و بخشش از تو داريم .
يـوسـف صـديـق نـيـز بـا هـمـان بـزرگـوارى و جوان مردى مخصوص به خود براى رفع نـگـرانـى و اضـطـرابـى كـه در چهره برادران مشاهده كرد آنان را مخاطب ساخته و فرمود: امـروز بـر شـمـا سـرزنشى نيست (589)و از جانب من آسوده خاطر باشيد شما را عفو كرده و گذشته ها را ناديده مى گيرم و از طرف خداى تعالى نيز مى توانم اين نويد را بـه شـمـا بدهم و از وى بخواهم كه خدا نيز از گناه شما درگذرد، زيرا او مهربان ترين مهربانان است .
پـسـران يـعقوب نفس راحتى كشيدند و گذشته از احساس غرور و عظمتى كه در پناه عزيز مصر در وجودشان مى كردند، فكرشان از انتقام يوسف هم راحت شد و با وعده اى كه يوسف داد تـا از خااى تعالى نيز برايشان آمرزش بخواهد از اين نظر هم تا حدودى آسوده خاطر شدند.
امـا مـشـكـلشـان تـنـهـا ايـن نـبـود كـه يـوسـف از خـطـاهـاى آن هـا چـشـم پـوشـى كـنـد و به دنـبـال آن خـداى تـعـالى گناهانشان را بيامرزد. اينها بر اثر آن افكار شيطانى كه سبب شد يوسف را از خانه پدر دور سازند و به واسطه آن خصلت نكوهيده يعنى حسد و رشكى كـه بـدو بـردنـد و موجب شد تا برادر عزيز خود را به قعر چاه بيندازد و بگويند او را گرگ خورده ، پدر بزرگوار خود را به مصيبتى دچار كردند كه بر اثر اندوه فراوانش در فراق يوسف ، چشمانش نابينا و از قوه بينايى محروم گرديد و در همان مسير مكرّر به پـدر خـود نـسـبـت گـمـراهـى داده و زبـان جـسـارت و بـى ادبـى به ساحت مقدس آن پيامبر بـزرگـوار الهـى گـشـوده بـودنـد اكنون كه يوسف گم شده پيدا شده و دروغشان آشكار گـرديـده اسـت ، با چه رويى نزد پدر باز گردند و اين ناراحتى و شكنجه روحى را تا زنـده انـد چـگـونـه تـحـمـل كنند كه بى سبب موجب آن همه بلا و اندوه پدر گشتند و كارى كـردنـد پـدر پيرشان از نعمت بينايى محروم شد. تا وقتى كه اين واقعه نيز پيش نيامده بـود، پـسـران اسرائيل از نابينا شدن پدر رنج مى بردند و براى خاندان يعقوب مصيبت عـظـيـمـى بـود كـه بزرگ خانواده در حال نابينايى به سر برد و نتواند به خوبى از آنان سرپرستى و كفالت كند، اما اكنون سرافكندگى و شرمندگى و ناراحتى بيش ترى آن هـا را فـرا گـرفـتـه و نـمـى دانـنـد ايـن مـشـكـل بـزرگ را چـگـونـه حل كنند و همچنين حوادث بعدى .
در ايـن وقـت نـاگـهـان يـوسـف جـمـله اى گـفـت و ضـمـن حـل كـردن ايـن مشكل بزرگ آن ها را نيز غرق در تعجب و شگفتى نمود. عزيز مصر در تعقيب سـخـنـان قـبـلى خـود ايـن جـمـله را گـفـت : ايـن پـيـراهن مرا ببريد و روى صورت پدرم بيندازيد كه بينا مى شود و (آن گاه ) شما با خاندانتان همگى پيش من آييد.(590)
پسران يعقوب كه شايد تا آن موقع از نبوت يوسف بى خبر بودند و از ارتباط صورى و غـيـر صـورى مـوجـودات ايـن جهان آگهى و اطلاع كافى نداشتند، پيش خود فكر كردند، چـگـونـه مـمـكـن است پيراهنى كه چند متر پارچه بيش تر نيست ، بتواند ديدگان نابيناى پدر ما را بينا كند و قوه بينايى او را باز گرداند؟
از طـرفـى يـوسـف را نـيـز شـخـص اغـراق گـويـى نمى شناسند و مى دانند كه هر چه مى گـويـد، مـقـرون بـه صـحـت و حـقـيقت است و همين سبب شد ابهت و عظمت بيش ترى از وى در دل ايـشـان بـه وجود آيد و با اين جمله فهميدند، همان گونه كه خداى تعالى يوسف را از نـظـر ظاهر بر آن ها برترى داده است ، از نظر مقام و علم هم امتياز فوق العاده اى به وى بـخـشـيـده اسـت و پـروردگـار مـهـربـان از هـر نـظـر وى را مشمول عنايت خويش قرار داده است .
شادى و شعف
پـسـران يعقوب ديگر از خوشحالى در پوست خود نمى گنجند و سر از پا نمى شناسند، زيـرا اولاً بـا شـنـاخـتـن يوسف ديگر در مصر احساس غربت نمى كنند، بلكه خود را نزديك تـريـن افـراد بـه عـزيـز مـصـر دانـسـته و غرور و عظمتى در آن ها پديد آمده و از اين جهت خيالشان آسوده شده است .ثانياً نويد بينا شدن پدر و دورنماى آينده لذت بخش زندگى و آمـدن بـه مـصـر و در اخـتـيـار گـرفـتن پست هاى حساس و زندگى راحت در شهر، آن ها را سرمست كرده و از نظر گذشته نيز مشمول عفو و بخشش قرار گرفته اند و فكرى جز اين نـدارنـد هـر چه زودتر به كنعان رفته و اين خبر مسرّت بخش را به پدر بدهند و به او بگويند يوسفى را كه به ما دستور دادى به جست وجويش برويم ، در مهم ترين پست هاى مملكت مصر يافتيم و بنيامين نيز صحيح و سالم در كنارش از بهترين زندگى ها بهره مند بـود. سـپس با انداختن پيراهن يوسف بر صورت پدر او را بينا كرده و خانواده يعقوب را بـه سـوى مـصـر حـركت دهند و شايد در بردن پيراهن و دادن اين مژده بزرگ به پدر بر يكديگر سبقت جستند.
مـرحـوم طـبـرسـى در تـفـسـير خود نقل كرده است يوسف به برادران فرمود: پيراهن مرا بايد آن كسى براى پدر ببرد كه بار اول برد. يهودا گفت : من بودم كه پيراهن آغـشـتـه بـه خون را براى او بردم و تدو گفتم گرگ يوسف را خورد.يوسف فرمود: پس تو پيراهن را برايش ببر و هم چنان كه غمگينش ساختى ، اكنون خرسندش كن و به وى مژده بده كه يوسف زنده است .
سـهـودا پيراهن را گرفت و با سروپاى برهنه به راه افتاد. مسافت مصر تا كنعان هشتاد فـرسـخ بود و آذوقه اى كه يهودا داشت هفت گرده نان بود. وى پيش از تمام شدن نان ها خود را به كنعان نزد پدر رسانيد.(591)
در جاى ديگر نقل شده است يوسف دويست مركب با ساير لوازم سفر به كنعان فرستاد و از آنان خواست همه خاندان خود را حركت داده و به مصر ببرند.
پايان دوران فراق و جدايى
خاندان يعقوب و زنان و خانواده پسران آن حضرت بى آن كه بدانند در مصر چه گذشته و بـه دنـبـال ايـن سـفر پر بركت چگونه سرنوشت زندگى آن ها عوض شده است ، شب و روز خود را به انتظار ورود سرپرستان خويش سپرى مى كردند و هر چه زمان ورود آن ها نزديك تر مى شد، علاقه شان به ديدار شوهران و پدران خود نيز بيش تر مى شد.
تنها بزرگ اين خاندان يعنى يعقوب روشن ضمير بود كه با حركت كردن كاروان از مصر جمله اى فرمود كه حكايت از پيدا شدن يوسف و پايان دوران فراق و جدايى مى كرد.
قرآن كريم مى گويد: و چون كاروان (از مصر) بيرون آمد پدرشان (يعقوب ) گفت : من بـوى يـوسف را مى يابم اگر مرا سبك عقل نخوانيد.(592) از بيان جمله اخير معلوم مى شود يعقوب آن چه را از راه دور وحى الهى و الهام غيبى يا از روى فراست ايمانى درك كـرده و فـهـمـيـده بـود، نـمـى تـوانست به صراحت اظهار كند، زيرا از تكذيب و تمسخر و سـرزنـش اطـرافـيـانـش بـيـم داشـت ، لذا فـرمـود: اگـر مـرا سـبـك عـقـل نخوانيد(593) و گفته حضرت نيز صحت داشت ، چون بى درنگ در جوابش با ناراحتى گفتند: به خدا تو در همان گم راهى ديرين خود هستى .(594) يعنى ما اكـنـون در فـكـر آمـدن سـرپـرسـتان خانواده خود هستيم تا هر چه زودتر بيايند و ما را از گـرسـنـگـى و قـحـطـى بـرهـانـنـد، ولى تـو هـنـوز از يـوسـف و فـرزنـدى كه متجاوز از چهل سال و بلكه بيش تد گم شده و يا نابود گشته است ، سخن مى رانى . بعيد نيست از ايـن جـمـله استفاده شود كه سخن مزبوررا براى بعضى از همان پسرانش كه احتمالاً در اين سـفـر بـه مـصـر نـرفـتـه بـودنـد، اظـهـار كـرده اسـت ـ چـنـان كـه گـروهـى از مـفـسـران احتمال داده اند ـ و ظاهر مسئله بيان كننده آن است كه مقصودشان از گم راهى ديرين همان افراط در محبت يوسف بوده ، چنان كه در آغاز داستان نيز گفتند: يوسف و برادرش نزد پدر محبوب تر از ما هستند و به راستى پدر ما در گم راهى آشكارى است .
بارى اينها به جاى آن كه پدر غم ديده و بلاكشيده خود را تسليت دهند و از ضمير روشن و دل آگـاه او كه با عالم غيب ارتباط داشت ، براى رفع مشكلات خود استمداد جويند و از اين سخن اميدوار كننده يعقوب كه خبر از يك تحول كلى در زندگيشان مى داد و همگى را از رنج و بـلا مـى رهـانـيـد، خـوشـحال شوند، در عوض به تكذيب و تمسخر او پرداخته و جراحت تـازه اى بر زخم هاى دل يعقوب افزودند. از گفتارشان نيز معلوم است كه اظهار اميدوارى يعقوب به آينده باشكوه ، آن ها را بيش تد ناراحت و ماءيوس گردانيد.