و ايـن كـه يـوسـف در پـيـغـام خـود بـه شـاه مـصـر و تـحـقـيـق ازحـال زنـان ، نـامـى از زليـخـا نـبرد - با اين كه وى اساس فتنه بود و گرفتارى هاى يـوسـف بـه دسـت وى انـجـام شـده بود و نيز او بود كه پاى زنان ديگر را به اين ماجرا كـشـانـيد - دليل ديگرى بر جوان مردى و گذشت او است كه نمى خواست در اين داستان نام زليـخـا و شوهرش كه چند سال سمت سرپرستى و كفالت او را به عهده داشتند، به ميان آيـد و بـه خـاطـر اثبات پاك دامنى اش آنان را رسوا كرده و موضوع تقاضاى كام جويى نـامـشـروع زليـخا و امتناع خود را دوباره زنده كند. از اين رو تنها به گوشه اى از ماجرا كـه تحقيق و بررسى آن بى گناهيش را اثبات مى كرد، اكتفا نموده ونام همسر عزيز مصر را بـه مـيـان نياورد.مطلب ديگرى كه از جمله انّ ربّى بكيدهنّ عليم به دست مى آيد، ايـن مـطـلب اسـت كـه يوسف از اين فرصت نيز بار ديگر براى رسالت الهى خود استفاده كـرد و نـام خـداى يـكـتـا و دانـاى بـه امـور نهانى را به حساس ترين مقام سياسى مصر و بزرگان و دانش مندان آن كشور گوشزد كرد و آيين و مرام خود را نيز به طور ضمنى به آنان خبر داد، يعنى آن پروردگار بزرگى كه من او را خداى خويش ‍ مى دانم و پروردگار مـن اسـت ، از نـيـرنگ زنان مصرى به خوبى آگاه است و علت بريدن دست هاى آن ها را مى دانـد، امـا شما كه به چنين خدايى ايمان نداريد، داستان را تحقيق و بررسى كنيد تا حقيقت بر شما مكشوف گردد.
تحقيق و بررسى
فـرسـتـاده مـخـصـوص دوبـاره بازگشت و پيغام يوسف را به شاه رسانيد و فرمان رواى مـصـر كـه تـازه از وجـود چـنـيـن مـرد دانـش مـندى ميان زندانيان آگاه شده بود با اين پيغام درصـدد برآمدند تا علت زندانى شدن او را تحقيق كند و به همين منظور زنان را خواست و موضوع را از آن ها پرسيد.
از دنباله داستان معلوم مى شود كه پادشاه مصر پس از تحقيق دستور احضار زليخا را نيز در آن جـلسـه صـادر كـرد. زليـخـا نيز از روى ميل يا اكراه ، در جلسه مزبور حضور پيدا كرد و به پاك دامنى يوسف اعتراف كرد.
قـرآن كريم سؤ الى كه پادشاه يا قضات در اين باره از زنان مصرى كردند اين گونه بـيـان كـرده اسـت :داسـتـان شـمـا (چـيـست ؟) در آن وقتى از يوسف كام (مى ) خواستيد چه منظورى داشتيد؟(521)
زنان در پاسخ اظهار داشتند:پناه بر خدا! (يوسف از آلودگى مبّرا و پاك است ) ما بدى (وگـنـاهـى ) از او سراغ نداريم .(522) اين ما بوديم كه او را به ناپاكى دعوت كرديم ، ولى او از دايره عفت و تقوا پافراتر ننهاد و هيچ گونه انحرافى پيدا نكرد.
زن عـزيـز هـم ديـگـر نـتـوانـست حقيقت را كتمان كند و بى پرده گفت :اكنون حقيقت آشكار شـد(523) و من هم به پاكى و عفت يوسف اعتراف مى كنم ، به راستى كوچك ترين انـحـرافـى پـيـدا نـكـرد ومن بودم كه از او كام خواستم و بى شك (در سخن خود كه مى گويد بى گناه به زندان رفته ) از راست گويان است .(524)
قرآن كريم در دنباله گفتار همسر عزيز مصرطلبى را در دو آيه ديگر بيان كرده كه ميان مـفسّران اختلاف است كه آيا تتمه گفتار همسر عزيز است يا سخن يوسف صديق است كه در زندان يا پس از آزادى از زندان گفت . ترجمه آن دو آيه اين است : و اين بدان سبب بود كه بداند من در غياب وى خيانتى بدو نكردم و به راستى خداوند نقشه خيانت كاران را به هـدف نـمـى رسـانـد و مـن خـود را تبرئه نمى كنم كه همانا نفس امّاره انسان را به كار بد وامـى دارد، مـگـر آن كـس كـه خـدا بدو رحم كند و حتما پروردگار من آمرزنده و مهربان است .(525)
آنان كه معتقدند اين سخنان دنباله گفتار زليخا در مجلس بازپرسى است ، مى گويند اين سـخـنـان چـسبيده به گفتار همسر عزيز مصر بوده و وجهى ندارد ما سياق عبارت را به هم زده و روى گـفـتـار با به سوى يوسف برگردانيم تا ناچار شويم براى ارتباط مطلب جـمـله اى را در تقدير بگيريم و مثلا بگوييم اين جمله در تقدير است كه چون موضوع را بـه يوسف گفتند، يوسف علت اين عمل خود را كه براى شاه پيغام داد (موضوع را تحقق كـنـد) اين گونه ذكر كرد كه من اين كار را كردم تا عزيز مصر بداند من در غياب او خيانت نـكـردم و... بـلكـه دو آيـه را دنباله گفتار زليخا مى گيريم و محذورى هم لازم نمى آيد.
ولى آنـان كه عقيده دارند اين دو آيه گفتار يوسف است و تناسبى با گفتار زليخا ندارد، به چند دليل تمسّك جسته اند:
اولا، در آن جا كه مى گويد:اكنون حقيقت آشكار شد كه من يوسف را به كام جويى دعوت كـردم (526) و بـه گناه و خيانت خويش اعتراف مى كند، آن گاه چگونه دنبالش مى گويد:اين براى آن بود كه بداند من در غيابش خيانتى بدو نكردم اگر منظورش از او شوهرش باشد تناقض گفته است ، چون يك جا اعتراف به خيانت خود كرده و بلافاصله خيانت را از خود دور ساخته است و اگر منظورش يوسف باشد، باز هم بدو خيانت كرد كه او را مجرم معرفى كرده و به زندانش افكند.
ثـانـيـا، چنان كه مى دانيم زليخا زنى كينه توز و هوس باز و از همه بالاتر بت پرست بـود و چـنـين زنى چگونه مى تواند اين سخنان بلند و پرارجى را كه داراى معارف عالى تـوحـيـدى و حـاكـى از ايـمـان و تـقـوا و توكل گوينده آن به خداى يكتا است ، اظهار كرده بـاشد، زيرا وى خداى يكتا را نمى شناخت تا بگويد: و انّ اللّه لايهدى كيد الخائنين (527) يا بگويد:... الّا ما رحم ربّى انّ ربّى غفور رحيم ....(528)
از مـجـمـوع سـخـنـان طـرفـيـن بـا تـوجـه بـه نـكـتـه هـايـى كـه در آيـه شـريـفـه اسـت ، قول دوم صحيح تر به نظر مى رسد. اگر چه جمعى از نويسندگان مصرى و غيرمصرى كـه در ايـن بـاره قـلم فـرسـايـى كـرده انـد، اصـرار دارنـد قول اول را ثابت كرده و قول دوم را ردّ كنند.
بـه هـر صـورت بـر اسـاس قـول اول ، مـعـنـاى آيـه بـا تـوضـيـحـى مـختصر چنين مى شود كه زليخا در حضور شاه مصر و ديـگـران گـفـت :ايـن كه من صريحا اعتراف مى كنم يوسف قصد خيانت به من نداشت و من بـودم كـه مـى خـواسـتـم از او كـام جـويـى كنم به دو علت بود: يكى براى اين كه يوسف بـدانـد مـن هـنـوز در عـشـق او صـادق و در مـحـبـت بـه وى صـمـيـمـى ام ؛ بـه دليل آن كه من در طول اين چند سال با همه نقشه هاى خائنانه ام مى خواستم يوسف را پيش شـوهـرم و ديـگران گناه كار و خود را بى گناه جلوه دهم و به همين منظور او را به زندان افـكـنـدم ، ولى اكـنـون مـى بـينم همه اين كارها نتيجه معكوس داد و به زيان من تمام شد و خـداى بـزرگ وضـع را طـورى پـيـش برد كه همه چيز به نفع يوسف و رسوايى من تمام شد. از اين رو دانستم كه خداوند نقشه خائنان را به ثمر نمى رساند و بهتر است كه به حـقيقت اعتراف كنم . اعتراف من به اين كار به سبب فرمان نفس سركش انسان به بدى است ، مـگـر آن كـه خـداونـد بـه انسان رحم كرده و در برابر خواهش هاى نفسانى توفيق مقاومت بـدهـد و گـرنـه مـهار كردن آن مقدور نيست . اين نفس سركش بود كه مرا به اين كار زشت وادار كـرد، ولى ايـنك اميدوارم كه خدا مرا ببخشد، كه به راستى او آمرزنده و مهربان است .
طبق قول دوم كه گفتار يوسف باشد، معناى آيه روشن است و نيازى به توضيح ندارد و - چـنـان كـه گفته شد- مناسب تر همين است كه بگوييم گفتار يوسف صديق است و بيان اين معارف عالى از شخصى مانند همسر عزيز مصر بعيد به نظر مى رسد.
و بـه هـر تـرتـيـب ايـن اعـتـراف زنـان مصرى ، براى شاه و ديگران جاى ترديدى باقى نـگـذاشـت كـه يـوسـف (ع ) بـدون هـيـچ گـونـه جـرم و گـنـاهـى بـه زنـدان رفـتـه و سال ها بى سبب در زندان بوده است . در صورتى كه هيچ نقطه ابهام و تاريكى از نظر آلودگـى در دوران زنـدگـى كـاخ ‌نشينى اين جوان دانش مند و بزرگوار ديده نمى شود و كـاخ نـشينانى چون بانوى عزيز مصر و زنان ديگر مصرى بوده اند كه نقشه كام جويى از ايـن جـوان بـاتـقـوا و عفيف را كشيده و شكست خورده اند، يا شوهر بى درد زليخا كه با اطـلاع و آگـاهـى از مـراوده هـمـسـرش بـا يـك جوان بيگانه خم به ابرو نياورده و با جمله كوتاه استغفرى لذنبك (529) كه به همسرش گفته ، موضوع را ناديده گرفته و بى گناه را به جاى مجرم و گناه كار به زندان افكنده است .
كـشـف ايـن مـاجرا علاقه و اشتياق شاه و ديگران را به ديدار يوسف چند برابر كرد و به هـمـان اندازه عزيز مصر و همسرش را از چشم او انداخت و موقعيت وى را لكه دار ساخت تا آن جـا كـه گـفـتـه انـد كـشـف اين ماجرا منجر به عزل وى از آن منصب مهم گرديد و چنان كه در صفحه هاى بعد خواهيد خواند شاه مصر، يوسف را به جاى وى به آن منصب گماشت و بدين ترتيب يوسف صديق ، عزيز مصر گرديد.
تقاضاى مجدد شاه براى ديدار يوسف
پـيـغـام يـوسـف سـبـب شـد تا شاه مصر درباره داستان زنان مصرى و همسر عزيز تحقيق و بـررسـى كـند واين كندوكاو موجب شد تا پادشاه اشتياق بيش ترى به ديدار يوسف پيدا كرده و تصميم بگيرد او را به سمت مشاور مخصوص و محرم اسرار خود انتخاب نموده و در كـارهـاى مـهـم مـمـلكـتـى از عـقل و درايت و كاردانى وى استفاده كند، از اين رو براى بار دوم فرستاده مخصوص خود را با دستورى ويژه براى آوردن يوسف به زندان فرستاد. قرآن كـريـم مـتـن دستور شاه مصر را اين گونه نقل مى كند:پادشاه گفت : او را نزد من آوريد تا براى (كارهاى مهم مملكتى ) خود برگزينم (و محرم خويش گردانم ) و چون با او گفت و گو كرد (و عقل و درايت او را ديد) بدو گفت تو امروز در نزد ما داراى منزلت و مقام و امين ، هستى .(530)
شاه مصر پيش از ديدن وى ، يكى از بزرگترين منصب هاى مهم مملكتى را براى او در نظر گـرفـت و دانست كه اين جوان بزرگوار گذشته از بزرگ ترين مقامى كه از نظر علم و دانـش و فـرزانـگـى دارد، از نـظـر تـقـوا و عـفّت نيز بى نظير است و قدرتش در برابر نيروهاى اهريمنى نفس و مهار كردن هواهاى نفسانى فوق العاده و بلكه فوق قدرت بشرى اسـت . در ضـمـن ايـن مـطـلب هم براى او روشن شد كه اين قهرمان برزگ ، مرد بلند همت و شـريـفـى است و از آن افراد بسيار نادر و اندكى است كه شرف و حيثيت خود را بيش از هر چيز دوست دارد و مانند ساير افراد ممتلّق و چاپلوسى نيست كه به هزاران وسيله متشبّت مى شـونـد تـا بـه پـسـت و مـقـامـى بـرسـنـد يـا بـه ديـدار پـادشـاه نائل گردند و از وى درخواستى بنمايند. وى مردى است كه رفتن به دربار فرعون مصر و مـلاقـاتش را براى خود افتخارى نمى داند و با اظهار علاقه او به ملاقاتش همه چيز را فـرامـوش نـمـى كند، خلاصه ، اين جوان همان كسى است كه پادشاه مصر مى خواهد و اگر مقامى را بپذيرد، از هر نظر آراسته و لايق آن مقام است و مانند افرادى نيست كه عاشق پُست و منصب هستند، اگر چه لياقت آن را نداشته باشند.
بـارى فـرسـتـاده مخصوص به زندان آمد و نزد يوسف رفت و دستور پادشاه مصر را به وى ابـلاغ نـمـود و تـحـقـيـق و بـررسـى از زنـان مـصـرى را نيز به اطلاعش رسانيد و از شـهـادتـى كه زنان و به خصوص همسر عزيز مصر در پاك دامنى و برائت ساحت قدس او داده بودند، آگاهش كرد.
يـوسـف (ع ) ديـگـر وجـهـى براى توقف خود در زندان نديد و از سويى فرصتى برايش پـيـش آمـده بـود تا دبنى وسيله مرام مقدس توحيد را با قدرت و نفوذ بيش ترى در كشور مـصـر رواج دهـد و از نـظـر مـادى هـم با گرفتن اختياراتى از پادشاه مصر به خوبى مى تـواند مردم را در دوران قحطى از گرسنگى و هلاكت نجات بخشد و بزرگ ترين خدمت را بـه مـردم مـصـر نـمـايـد، او ديـگـر دليـلى نـديد كه فرستاده شاه را نااميد برگرداند و پـاسـخـش را نـدهد، از اين رو موافقت خود را اعلام كرده و به همراه فرستاده مخصوص به سوى كاخ سلطنتى حركت نمود.
شـاه و بـزرگـان دربـار و دانـشـمـندان معبّر همگى چشم به راه آمدن يوسف بودند و براى ديدار اين مرد فوق العاده و ملكوتى و دانش مند بزرگ و گمنام ، دقيقه شمارى مى كردند كه ناگهان فرستاده مخصوص وارد سرسرا شد و پس از تعظيم متعارف ، ورود يوسف را بـه كـاخ اطـلاع داد و سـپـس خـود يـوسـف - كـه گـويـنـد در آن ايـام سـى سال از عمرش گذشته بود - وارد مجلس شد.
شـاه او را نـزد خـود نـشـانـد و بـا او گـفـت وگـو كـرد و هـر جـمـله اى كـه مـيـان آن دو ردّوبـدل مـى شـد، عـلاقـهئ شاه به او بيش تر مى شد. پادشاه مصر با همان گفت وگوى مـخـتـصـر دانـسـت كه او خيلى بالاتر و دانش مندتر از آن است كه وى تصور مى كرد و مقام عـلمـى و عـقـل و تـدبـيـر و هـم چـنـيـن شـخـصـيـت ايـمـانـى ، تـقـوا، امـانـت و پـاك دامـنى اش قـابـل سنجش با افراد ديگر نيست ، از اين رو بى اندازه شيفته كمالات اوگرديد تا آنجا كه بدون درنگ و بى آن كه با درباريان و مشاوران مخصوص خود مشورت كند رو به وى كـرد و گفت : تو امروز در پيش گاه ما داراى منزلت و امين هستى (531) و هر چه بـخواهى مى توانى انجام دهى و هر منصبى را بپذيرى ، به تو واگذار مى كنيم . يوسف (ع ) مـيـان هـمـه پـسـت هـاى مهم مملكتى منصب خزينه دارى سرزمين مصر را انتخاب كرد و در پـاسـخ شاه چنين گفت :خزينه هاى مملكت را در اختيار و فرمان من قرار ده كه من شخصى نـگـهـبـان و دانـائى هـسـتـم (532). انتخاب اين پست نيز فقط براى آن بود كه با آگاهى و اطلاعى كه از وضع آينده مردم مصر و قحطى داشت و خواب شاه هم حكايت از آن مى كـرد مـى خواست كار كشت و برداشت محصول و واردات و صادرات غلّه در خزانه هاى مملكتى مـسـتـقـيـمـا تـحـت نـظـر و دسـتـور او بـاشـد تـا در هـفـت سـاله اول كـه دوران وسـعـت و فـراخـى نعمت و پرمحصولى است ، اضافه بر مايحتاج زندگى مردم مصر، بقيّه را بدون كم وكاست در خزينه ها ذخيره كند و از اسراف هايى كه معمولا در ايـن دسـتـگـاه هـا مى شود، جلوگيرى كند و مردم بى پناه مصر را سرپرستى كرده تا در سـال هـاى قـحـطـى از هـلاكـت و نـابـودى مـحـافـظـت كـنـد. بـه طـور كـلّى قـبـول كـردن ايـن سـمت تنها به خاطر حفظ جان ميليون ها انسانى بوده كه خطر بزرگى تـنـها در آينده آن ها را تهديد مى كرد و وسيله خوبى براى پيش برد هدف مقدس توحيدى او مـحـسوب مى شد. وگرنه يوسف طالب مقام و رياست و خوشى و لذّتى نبود كه با مقام معنوى و شخصيت روحانى او منافاتى داشته باشد.
و ايـن پـاسـخـى اسـت بـه بـرخـى افـراد كـوتـه بـيـن كـه خـواسـتـه انـد ايـن پيشنهاد و قـبـول مـسـئوليـت را بـريـوسـف بـزرگـوار خـرده گـرفـتـه و زيـر مـلامـت سـؤ ال ببرند.
از ايـن رو در روايـت هـا آمـده اسـت يـوسـف در تـمـام سـال هـاى قـحـطـى هـيـچ گـاه شـكـم خـود را سـيـر نـكرد و غذاى سير نخورد و وقتى از او پرسيدند با اين كه تمام خزينه هاى مملكت مصر در دست توست ، چرا گرسنگى مى كشى و خـود را سير نمى كنى ؟ در جواب فرمود:مى ترسم خود را سير كنم و گرسنه ها را فراموش نمايم .
و بـا تـوضـيـحـى كـه ذكـر شـد ديـگـر جـاى ايـن سـؤ ال بـاقـى نـخـواهـد مـانـد كـه چـرا يـوسـف با آن كه مقام نبوت داشت مسئوليت خزانه دارى كـافـرى را پـذيـرفـت ؟ زيـرا پـس از احـسـاس مـسئوليت در پذيرفتن مقام فرق نمى كند واگذاركننده اين پست و مقام ، زمام دار خداشناس و موحّدى باشد يا شخص كفر و بت پرست و پذيرنده اين مقام پيغمبر باشد يا امام يا يكى از اوليا و دانشمندان بزرگ الهى .
در روايـتـى آمـده كه مردى به امام هشتم حضرت على بن موسى الرضا(ع ) ايراد گرفت و گـفـت : چـگـونـه ولى عـهـدى مـاءمـون را پذيرفتى ؟ امام در جوابش فرمود:آيا پيغمبر بـالاتـر اسـت يـا وصـى پـيـغـمـبـر؟ آن مـرد گـفـت : البـتـه پـيـغـمـبـر. حضرت باز فرمود:آيا مسلمان برتبر است يا مشرك ؟ آن مرد گفت : بلكه مسلمان .
امام (ع ) در جواب آن مرد گفت :عزيز مصر شخص مشركى بود و يوسف پيغمبر خدا بود و ماءمون مسلمان است و من هم وصى پيغمبرم . يوسف خود از عزيز درخواست منصب كرد و گفت مـرا بـر خـزيـنـه دارى مـملكت بگمار كه من نگهبان و دانا هستم ، ولى مرا ماءمون ناچار به قبول كردن ولى عهدى خود كرد.(533)
بـه هـرصـورت پـذيـرفـتـن مـنـصـب هـاى ظـاهـرى يـا درخـواست آن از طرف مردان الهى در صورتى كه مصلحتى در كار باشد، هيچ گونه منافاتى با شاءن و مقام روحانى و الهى آنان ندارد و موجب ايراد و اشكال نيست .
درس آموزنده ديگرى از قرآن
از آن جـا كـه هـدف قـرآن كـريـم در نقل داستان هاى گذشتگان تربيت افكار و توجه دادن بـنـدگـان خـدا بـه مـبـداء و مـعـاد و تـهـذيـب نـفـوس و كمال انسان ها است و بيش تر جنبه تربيتى و آموزشى دارد، در هرجا به تناسب ، اين هدف عـالى را تـعـقـيـب نـموده و تذكرهاى سودمندى به ساير افراد مى دهد. قرآن كريم در اين فـصـل از داسـتـان يـوسف نيز پس از ذكر موضوع آزادى يوسف از زندان و رسيدن وى به بـزرگ ترين مقام هاى ظاهرى و جلب اطمينان و دوستى شاه مصر و بزرگان آن كشور، يك نـتـيجه بسيار را در آن سرزمين تمكن و قدرت داديم به هرگونه (و درهرجا) كه مى خواهد در كـارهـا تـصـرف (و امـرونـهـى ) كـنـد و ما هر كه را بخواهيم به رحمت خويش ‍ مخصوص داريـم و پـاداش نـيـكـوكـاران را تـبـاه (وضـايـع ) نـمـى كـنيم و همانا پاداش آخرت بهتر (وزيادتر) است براى كسانى كه ايمان آورده و تقوا و پرهيزگارى دارند .(534)
قـرآن كـريـم در ايـن جـا دو حـقـيـقت را گوشزد مى كند: يكى مربوط به زندگى اين جهان ناپايدار است و ديگرى به عالم آخرت و زندگى ابدى آن جهان .
آن چـه مـربـوط بـه زنـدگـى ايـن جـهان است ، اين كتاب بزرگ آسمانى بانشان دادن يك نمونه بارز از سرگذشت يكى از پيغمبران بزرگ الهى به پيروان خود اين درس را مى دهد كه عزّت و ذلّت اشخاص به دست بندگان ناتوان خدا و تحت اختيار اين و آن نيست كه هـر كـه را بـخواهند روى حبّ و بغض ها عزيز گردانند يا هر كسى را اراده كنند، روى هوا و هوس ها خوار و زبون سازند؛ بلكه دادن عزت و گرفتن آن تنها به دست خداست و خدا به هر كه خواهد عزت دهد و از هر كه خواهد بگيرد.
البـتـه خـداى مـتـعالى نيز بدون علت و بى سبب به كسى چيزى نمى دهد و بى علت نيز چـيـزى را از كسى نمى گيرد، بلكه عمل خود افراد و لياقت آنان زمينه اى را براى اعطاى نـعـمـت هـا و منصب ها فراهم ساخته ، چنان كه كردار خود آنان و بى لياقتى ايشان است كه زمينه را براى سلب نعمت ها و آمدن بلاها و نقمت ها آماده مى سازد.
اگـر خـداوند متعال آن عزت و عظمت را به يوسف داد، براى آن بود كه همسر عزيز مصر و برادرانش - كه بعدا به مصر آمدند و يوسف را شناختند- به اين حقيقت واقف شوند كه عزّت و ذلّت بـه دسـت آفـريـنـنـده ايـن عـالم و خـالق اين جهان هستى است ، از اين رو آنان هر چه خـواسـتـند يوسف را خوار و زبون سازند به همان اندازه خداى تعالى او را عزيز و محترم گردانيد. آنان از علاقه قلبى يك پدر پير به وى حسادت ورزيده و زندگى محدود خانه يـعـقـوب و فـرمـان بـردارى مـحـوطـه كـاخ عـزيـز را از او دريـغ داشـتـنـد. خـداى تـعـالى فرمانروايى بى چون و چراى تمام كشور مصر را به او موهبت فرمود و عظمت و محبت او را در دل ميليون ها انسان انداخت . آن ها با تشكيل جلسات متعدد، نقشه نابودى و خوارى يوسف را كـشـيـدنـد،امـا خـداى تعالى به وسيله همان نقشه ها زمينه عظمت و آقايى يوسف رافراهم ساخت .
هـمـه ايـن عـزت ها و عظمت ها به سبب آن بود كه يوسف در مقام بندگى حق تعالى از دايره عـبـوديـت پـا بيرون ننهاد و با تقوا و عمل نيك در همه جا لياقت و شايستگى خود را براى دريافت عنايت ها و موهبت هاى الهى ابراز داشت و خداى تعالى نيز اين عزت و مقام را به او عنايت فرمود.
ايـن حـساب نه فقط در مورد يوسف عزيز است ، بلكه درباره همه افراد اين گونه است و داستان يوسف نمونه و شاهدى براى بيان اين حقيقت است و - چنان كه گفتيم - تمام نعمت ها و عـطـاياى الهى تحت حساب و نظم است وبى نظمى وبى عدالتى در دستگاه پروردگار متعال و جهان آفرينش وجود ندارد.

دهـنـده اى كـه بـه گـُل نكهت و به گِل جان داد

به هر كه هر چه سزا ديد حكمتش آن داد(535)

ايـن راجع به زندگى ناپايدار اين جهان نخستين حقيقتى كه خداى تعالى در اين جا تذكر مـى دهد. از اين مهم تر حقيقت ديگرى است كه خداوند در آيه دوم در مورد زندگى جهان آينده و عـالم آخـرت گـوشـزد فـرموده و بيان مى دارد تا افراد با ايمان و پرهيزكار (وبلكه هـمـگـان ) بـدانـند پاداش نيكى كه خداوند براى آنان درآخرت آماده كرده و در آن جهان به آنـان مـى دهـد، بـه مـراتـب بـهـتـر و بـيـش تـر از ايـن جـهـان خـواهـد بـود و قابل مقايسه و سنجش با پاداش هاى اين جهان نبوده و نخواهد بود، زيرا نعمت هاى اين جهان و مـقـام و مـنـصـب آن هـر چـه و بـه هـر انـدازه و مـقـدار كـه بـاشـد، دوام و بـقـايـى نـدارد و زوال پـذيـر و نـاپـايـدار و مـحـدود است ؛ گذشته از اين كه با هزاران ناراحتى وكدورت آميخته و با انواع ناكامى ها و محنت ها
تـواءم و مـخـلوط است و هيچ نوشى بدون نيش و هيچ لذتى بدون رنج و عذاب نيست ، ولى نـعمت هاى جهان آخرت از هرگونه ناراحتى و محنتى پاك و خالص بوده و هيچ گونه رنج و تعبى در آن وجود ندارد.
عظمت يوسف در مصر به آن جا رسيد كه ...
طـبـرسـى (ره ) در تـفـسـيـر خـود از كـتـاب النـبـوه روايـت كـرده اسـت كـه امـام رضـا(ع ) فـرمـود: يوسف (پس از اين كه فرمانروا گرديد) به جمع آورى آذوقه و غلّه پرداخت و در هـفـت سـال فـراوانـى انـبـارهـا را پـركـرد و چـون سـال هـاى قـحـطـى رسـيـد، شـروع بـه فـروش غـله كـرد. در سـال اول مـردم هـر چـه درهم دينار (وپول نقد) داشتند، همه را به يوسف داده و آذوقه و غله گـرفتند تا جايى كه ديگر در مصر و اطراف آن درهم ودينارى به جاى نماند، جز آن كه همگى ملك يوسف شده بود و چون سال دوم شد، جواهرات و زيورآلات خود را به نزد يوسف آورده و در مقابل آن هااز وى آذوقه گرفتند تا جايى كه ديگر زيورآلاتى به جاى نماند، جـز آن كـه در مـلك يـوسـف در آمده بود؛ و در سال سوم هر چه وام و رمه و حيوانات چهارپا داشتند، همه را به يوسف داده و آذوقه دريافت داشتند تا جايى كه ديگر حيوان چهارپايى در مـصـر نـبـود، مـگـر آن كـه مـلك يـوسـف بـود. در سال چهارم هر چه غلام و كنيز و برده داشتند، همه را به يوسف فروختند و آذوقه گرفته و خـوردنـد تـاجـايـى كـه ديـگـر در مـصـر غـلام و كـنـيـزى نـمـانـد كـه ملك يوسف نباشد؛ سـال پـنـجـم خانه و املاك خود را به يوسف دادند و آذوقه خريدند تا آن جا كه در مصر و اطـراف آن خـانـه و بـاغـى نـمـانـد، مـگـرآن كـه هـمـگـى مـلك يـوسـف شـده بـود. سـال شمم مزارع و آب ها را به يوسف داده و با آذوقه مبادله كردند و ديگر مزرعه و آبى نـبـود كـه مـلك يـوسف نباشد. سال هفتم خودشان را به يوسف فروختند و آذوقه خريدند و ديگر برده و آزادى نبود كه ملك يوسف درآمده بود و مردم گفتند:تاكنون نديده و نشينده ام كـه خـداوند چنين ملكى به پادشاهى عنايت كرده باشد و چنين علم و حكمت و تدبيرى به كسى داده باشد.
در ايـن وقـت يـوسـف بـه پادشاه مصر گفت :در اين نعمت و سلطنتى كه خداوند به من در مـمـلكـت مـصر عنايت كرده چه نظرى دارى ؟ راءى خود را در اين باره بگو كه من در اين كار نـظـرى جـز خـيـروصلاح نداشته ام و آنان را از بلا نجات ندادم كه خود بلايى بر آن ها باشم و اين لطف خدا بود كه آنان را به دست من نجات داد!.
شـاه گـفـت :هرچه خودت صلاح مى دانى درباره شان انجام ده و راءى همان راءى توست !
يوسف فرمود:من خدا را گواه مى گيرم و تو نيز شاهد باش كه من همه مردم مصر را آزاد كـردم و امـوال و غـلام و كـنيزشان را بدان ها بازگرداندم و حالا پادشاهى و فرمانروايى تـو را نـيـز بـه خودت وامى گذارم . مشروط بر آن كه به سيره و روش من رفتار كنى و جز بر طبق حكم من حكومت نكنى .
شـاه گـفـت :ايـن كـمـال افتخار و سربلندى من است كه جز به روش و سيره تو رفتار نـكـنم و جز بر طبق حكم تو حكمى نكنم و اگر تو نبودى توانايى بر اين كار نداشتم و ايـن سـلطـنت و عزت و شوكتى كه دارم از بركت تو به دست آوردم و اكنون گواهى مى دهم كـه خدايى جز پروردگار نيست كه شريكى ندارد و تو فرستاده و پيغمبر او هستى و در هـمـيـن مـنـصـبى كه تو را بدان منصوب داشته ام ، بمان كه در نزد ما همان منزلت و مقام را دارى و امين ما هستى .(536)
برادران يوسف در مصر
سـال هـاى فـراخـى و مـحـصـول بـه پـايـان رسـيـد و هـفـت سال قحطى پيش آمد و اين قحطى و خشك سالى به شهرها و بلاد اطراف مصر نيز سرايت كدر و حدود شامات و سرزمين فلسطين هم دچار قحطى شدند و درصدد تهيه غلّه و آذوقه از ايـن طرف و آن طرف برآمدند، با اين تفاوت كه در كشور مصر فرزند خردمند و فرزانه يـعـقـوب طـبـق آنـچـه مـى دانـسـت ، از سـال هـا پـيـش غـلّه ذخـيـره كـرده و پـيـش بـيـنـى آن سـال هـاى سخت را كرده بود و مردم مصر به بركت يوسف آذوقه داشتند، ولى در شهرهاى مجاور كشور مصر اين پيش بينى نشده و از اين رو در خطر نابودى قرار گرفته بودند.
از جـمـله بـلاد مـجـاورى كـه در مـضـيقه سختى قرار گرفتند، مردم كنعان بودند و خاندان يعقوب نيز در آن قريه زندگى مى كردند. مرحوم طبرسى در مجمع البيان و صدوق (ره ) در امـالى نـقـل كـرده اند يعقوب فرزندان خود را جمع كرد و بدان ها گفت شنيده ام در مصر آذوقـه بـراى خريدارى هست و فروشنده آن مرد صالحى است ، شما نزد او برويد كه - ان شاء اللّه - به شما احسان خواهد كرد.
فـرزنـدان يـعـقوب بضاعت مختصرى براى خريدارى غلّه تهيه كردند و بارها را بستند و به سوى مصر حركت كردند، اما خبر نداشتند فروشنده غلّه همان برادرشان يوسف است كه سال ها پيش ، از حسادت او را به چاه افكندند و تا به آن روز نمى دانستند چه به سر او آمـده و بـه چـه سـرنـوشـتى دچار شده و امروزه فرمانرواى كشور مصر گرديده و تمامى انبارهاى غله در آن كشور تحت اختيار و نظر اوست .
تـنها پسرى كه يعقوب از ميان پسران نزد خود نگه داشت ، بنيامين (برادر مادرى يوسف ) بـود و ايـن نـيـز بـدان سـبـب بـود كه يعقوب به سنّ پيرى رسيده و از كار افتاده بود و بـنـيامين را كه ظاهرا كوچك تر از ديگران بود، براى كمك خويش و رسيدگى به كارهاى شـخصى پيش خود نگه داشت و شايد علت ديگرش هم آن بود كه از هنگام گم شدن يوسف عـزيـز، ايـن پـدر دل سـوخـتـه و غـم ديـده بـا ديـدارِ بـنـيـامـيـن دل خويش را در اين اندوه تسليت مى داد و حتى المقدور او را خود جدا نمى ساخت .(537)
بـارى ده پسر يعقوب به سوى مصر حركت كردند، آنان براى تهيه غلّه و آذوقه راه ها را بـه سـرعـت مى پيمودند تا هرچه زودتر به خانه و ديار خود بازگشته و خاندان خويش را از مضيقه رهايى بخشند.
بـه گـفـته بعضى ، يوسف صديق نيز براى آن كه امر خريد و فروش غلّه منظم باشد و مـحـتـكـران و تـاجـران سـود جـود از اين موقعيت سوء استفاده نكنند و يا ماءموران دولتى در تـقـسيم و فروش ، از دايره عدالت پابيرون ننهند، دستور داده بود كه برنامه دقيقى در خـريـد و فـروش غـلّه انـجـام گيرد و نام تمام خريداران و دريافت كنندگان را روزانه در دفترى ثبت و ضبط كنند و در پايان هر روز آن دفتر را به نظر وى برسانند. به ويژه دربـاره كـسـانـى كـه از خـارج مـصـر مـى آمـدنـد، كنترل و دقّت بيش ترى مى شد تا مبادا تـاجـران و سرمايه داران شهرهاى مجاور و كشورهاى هم جوار روى دشمنى و عدوات يا به انـگـيـزه سـود و تـجـارت ، غـلّه مـصـر را در بـرابـر پول به شهرها و كشورهايشان منتقل سازند، از اين رو دستور داده بود روى كسانى كه از خـارج كـشـور بـراى خـريـد غـلّه به مصر مى آيند، بازپرسى و تحقيق بيش ترى شود و قبل از انجام معامله نام و مشخصات آن ها را ضبط كرده و به اطلاع يوسف برسانند.
روزى مـاءمـوران نـام ده بـرادر را كـه از كـنـعـان آمـده بـودنـد، ثبت كرده و به نظر يوسف رسـاندند، به محضر آن كه چشم يوسف به نام برادرانش افتاد، تكانى خورد و دقت بيش ترى روى آن نام ها كرد و سپس دستور داد كه آنان را نزد وى آوردند.
هـيـچ كـس سـبـب احـضـار آن ها را نمى دانست و خود آنان نيز از احضارشان به دربار عزيز مصر بى اطلاع بودند، شايد هر كدام پيش ‍ خود فكرى كردند، ولى هيچ گاه نمى دانستند شخصى كه اكنون در راءس يكى از بزرگ ترين مقام هاى حساس اين مملكت قرار دارد، همان يوسف برادرشان است .
قـرآن كـريم نقل مى كند كه برادران را به حضور يوسف بردند و يوسف آنان را شناخت ، ولى آن هـا يـوسف را نشاختند و علتش هم معلوم بود، زيرا يوسف قبلا از نام و خصوصيات ايـشـان مـطـلع شده و آن ها متجاوز از سى سال بود كه او را نديده بودند و به گفته ابن عـبـاس از روزى كـه او را در چـاه انـداخـتـنـد، تـا آن روز كـه بـراى تهيه غله به مصر آمده بـودنـد، چـهـل سـال تـمام گذشته بود، يوسف را در قيافه كودكى ديده بودند و آن روز قيافه مردى پنجاه ساله را مى ديدند كه به كلّى با زمان كودكى متفاوت بود.
يـوسـف بـه طـورى كـه او را نـشـنـاسـنـد، شـروع بـه سـؤ ال كرد و از وضع پدر و خاندان و بردار ديگرشان بنيامين كه او را همراه نياورده بودند، پـرسـيـد و هـم چـنـيـن از آن بـرادر ديـگـرشـان كـه در كـودكـى او را بـه چـاه افـكـنده سؤ ال هـايـى كـه و دسـتـور داد آنـان را در جـاى گـاهـى نـيـكـو مـنـزل دهـنـد و بـه خـوبـى از آن هـا پـذيـرايـى كـنـنـد و پـيـمـانـه هـايـشـان را كامل دهند.
آرى شـيـوه مـردان بـزرگـوار الهـى چـنـيـن اسـت كـه هـنگام رسيدن به قدرت ، گذشته را فـرامـوش مـى كـنـند و كينه كسى را به دل نگيرند ودر صدد انتقام از دشمنان برنيايند و آزارشـان را به احسان و نيكى پاسخ دهند و عفو و گذشت را پيشه خود سازند و اين شيوه پـسـنـديـده در احـوال سـاير انبياى الهى و رهبران بزرگ مذهبى نيز نمونه هاى فراوانى دارد، چـنـان كـه پـيـغـمـبـر بـزرگـوار اسـلام روز فـتـح مـكـه ، دشـمـنـانـى كـه در طـول بيست سال ، سخت ترين آزارها و بدترين اهانت ها را درباره او و پيروانش انجام داده و آن همه كارشكنى بر ضد او كردند، همه را بخشيد و با جمله اذهبوا فانتم الطلقاء همه را از وحشت و اضطراب نجات داد.
بارى يوسف هنگامى كه آنان را مرخص كرد تا به شهر و ديار خود بازگردند، به آن ها چـنـيـن گـفـت : در ايـن سـفـر كـه دوبـاره بـه مصر مى آييد، برادرِ پدرى خود را نيز همراه بـيـاوريد تا من اورا ديدار كنم و براى آن كه بدانند عزيز مصر اين كار را به طور جدّى از آن هـا مـى خـواهد، يك جمله به صورت تشويق و دنبالش جمله اى به گونه تهديد به آنـان فـرمـوده گـفـت :...آيـا نـمى بينيد كه من پيمانه را تمام مى دهم و بهتر از هر كس پـذيـرايـى مـى كـنـم .(538)واگر (اين بار) او را همراه خود نياوريد پيمانه و آذوقه اى نداريد و نزديك من نياييد.(539)
فـرزنـدان يعقوب كه مى دانستند پدرشان به سختى به اين امر تن مى دهد و به آسانى حـاضـر نـيـسـت بـنـيـامـيـن را از خـود دور سـازد، تـاءمـلى كـرده و قـول دادنـد بـه هـر تـرتـيـبـى شـده ، ايـن كـار را انـجـام دهـنـد و در پـاسـخ يوسف اظهار داشـتـنـد:ما كوشش مى كنيم تا رضايت پدرمان را دراين باره جلب كنيم و حتما اينكار را خواهيم كرد.(540)
گفت و گوى يوسف با آنان به پايان رسيد و برادران يوسف كه برادرشان را نشناخته بـودنـد، بـراى تـحـويـل گـرفـتـن بـارهـاى خـود بـه اداره كل غلّه رفتند.
يـوسـف نـيـز بـراى ايـن كـه آن ها را از هر نظر آمدن مصر براى بار دوم تشويق كند، به ماءموران خود دستور داد كالا و بضاعتى را كه براى خريد گندم به مصر آورده بودند- و بـه گـفـته برخى مقدارى صمغ بود- دربارهايشان بگذارند تا چون به كنعان رفتند و بارها را باز كردند و متوجه شدند كالاهاى آن ها را بازگردانده ، ترغيب شده و حتما سفر ديگرى به مصر بيابند.
بـرخـى گفته اند يوسف اين كار را به آن سبب كرد كه نخواست از برادرانش بهاى گندم گـرفـتـه باشد و براى خود ننگ مى دانست كه در چنين روزگارى سختى كه خاندانش به غلّه نيازمندند، از آنان قيمت غله را دريافت دارد، از اين رو دستور داد كالايشان را دربارشان بگذارند.
قـول سـوم اين است كه يوسف اين كار را كرد تا آنان حتما به مصر بازگردند، زيرا مى دانست ديانت و امانت آن ها سبب مى شود تا وقتى به كنعان رسيدند و كالاهايشان را دربارها ديـدنـد، بـراى پـس دادن آن ها هم كه شده به مصر بازگردند، چون نمى دانستند كه خود عزيز مصر اين كار را كرده و چنين دستورى به ماءموران داده است .
علت ديگرى نيز براى اين كار يوسف ذكر كرده و گفته اند: يوسف ترسيد مبادا فرزندان يـعـقوب ديگر چيزى نداشته باشند كه براى خريد غله به مصر بياورند، لذا دستور داد آن چـه آورده بـودنـد دربـارهـايـشـان بـگـذارنـد تـا بـار ديـگـر بـتـوانـنـد بـه مـصـر بيايند.(541)
فرزندان يعقوب در حضور پدر
پسران يعقوب از مصر به سوى كنعان حركت كردند و پس از گذشت چند روز به فلسطين وارد شـده و خـانـدان يـعـقـوب را از انـتـظـار بـيرون آوردند، ولى آن چه مسلم است اينان در طـول راه از احـسـان و نيكوكارى و كرم عزيز مصر پيش خود سخن ها گفته و آماده شدند تا هر چه زودتر و سايل سفر دوم را فراهم كرده و براى تهيه آذوقه بيش ترى دوباره به مصر سفر كنند و شايد در همان ساعات نخست ورود، نزد پدر رفته و از پذيرايى گرم و نيكى هاى پادشاه مصر برايش داستان ها گفتند.
طـبـرسى (ره ) نقل كرده وقتى فرزندان يعقوب بازگشتند، به پدر گفتند: پدر جان ، ما از نـزد بـزرگ ترين پادشاهان مى آييم و كسى در علم و حكمت وخشوع و متانت و وقار مانند وى يـافـت نـمـى شـود و اگـر شـبـيـهـى بـراى شـمـا در مـيـان مـردم بـاشد، همانا او خواهد بود.(542)
شـايـد جـهـت ديـگـرى نـيـز در كـار بـوده كـه آن هـا را وادار كـرد تـا هـر چـه بـيـش تر از فـضـل و كـرم عـزيـز مـصـر بـراى پدر تعريف كنند وصفت هاى پسنديده او را نزد يعقوب بازگويند، وآن جهت همان وعده اى بود كه به عزيز مصر داده بودند كه اين كار براى آن ها بسيار دشوار ومشكل بود. از طرفى يعقوب با بنيامين ماءنوس بود و به سختى حاضر مـى شـد او را از خود جدا كند و از سوى ديگر برادران از روزى كه با يوسف آن رفتار را كـردنـد، بـه كـلى پـيـش پدر بدسابقه شده و اعتمادش را از خود سلب كرده بودند و مى دانـسـتـنـد كـه راضـى كـردن يـعـقـوب بـراى ايـن كـار امـرى بـس مشكل و دشوار است .
وضع خشك سالى و قحطى هم چنان ادامه داشت و هر روز كه بر خاندان يعقوب مى گذشت ، احـتـيـاج بـيـش تـرى بـه غله و آذوقه پيدا مى كردند و با وضعى كه اين ها در مصر ديده بـودند، بايد هر چه زودتر سفر ديگرى به مصر بكنند و حتى المقدور آذوقه بيش ترى را تهيه كنند و غله فراوانى براى خانواده يعقوب بياورند.
از ايـن رو از هـمان روزهاى اول ورود، زمزمه مراجعت به مصر و بردن بنيامين را در اين سفر شروع كرده و مطابق نقل قرآن كريم چنين گفتند:پدرجان (ماديگر) از پيمانه (وگرفتن آذوقـه ) ممنوع شده ايم (543) و به ما گفته اند كه اگر اين سفر بنيامين را همراه خـود نـبريم ، به ما آذوقه ندهند و به طور كلى به كشور مصر و نزد عزيز نرويم . با ايـن وضـع بـرادرمان را همراه ما بفرست تا پيمانه (آذوقه ) بگيريم (544) و تـقـاضـايـمـان را بـراى گـرفـتـن غـلّه قـبـول كـنـنـد و در ايـن سال هاى سخت از قحطى رهايى يابيم .
بـه دنـبـال اين درخواست چون مى دانستند كه يعقوب در اين باره اطمينانى به آن ها ندارد، ايـن جـمـله را هـم اضـافـه كردند و گفتند:ما به طور حتم از وى محافظت و نگهدارى مى كنيم .
يـعـقـوب در مـحذور سختى گرفتار شده بود، از طرفى مى ديد براى تهيه آذوقه ناچار اسـت پـسـران خـود را دوبـاره بـه مصر بفرستد و از سوى ديگر بدون فرستادن بنيامين آذوقـه اى به آنان نمى دهند و نيز اطمينانى به آن ها ندارد كه وى را همراهشان بفرستد و خـاطـره تـلخ فـرستادن يوسف برادر مادرى بنيامين را همراه برادران از ياد نبرده بود. در اينجا شايد تاءملى كرد و سپس گفت :آيا همان طور كه درباره برادرش يوسف به شما اعـتـماد كردم ، درباره او نيز همان گونه به شما اعتماد كنم ؟(545) آيا مى توانم بـا ايـن سـخـنـانـتان به وى مطمئن باشم ؟ مگر شما نبوديد كه يوسف را از من گرفتيد و تـعـهد داديد كه از وى محافظت مى كنيد، اما شبانه آمديد و به دروغ اظهار كرديد كه او را گـرگ خـورده اسـت ؟ بـا ايـن سـابقه بدى كه داريد، چگونه مى توانم درباره برادرش بنيامين به شما اعتماد كنم ؟
يـعـقـوب اين جمله را كه حكايت از بى اعتمادى خود به فرزندان و علاقه شديد به يوسف گـم شـده اش مـى كـرد اظـهـار داشـت و بـه دنـبـال آن توكل و اعتمادش را درباره نگهبانى و لطف و مهر خداى تعالى بيان داشته ، فرمود:اما خدا بهترين نگهبان و مهربان ترين مهربانان است .(546)
يـعـنـى بـه قول شما اعتمادى نيست ، اما به نگهبانى و حفاظت خداى تعالى اعتماد و اطمينان دارم و او ر هر حال مرا مورد مهر و لطف خود قرار خواهد داد.
هـدف يـعـقـوب از ذكـر ايـن جـمـله يـا اعـتـمـاد بـه خـداى تـعـال در مـورد فـرسـتادن بنيامين با آنان بود، يا منظورشان اين بود كه در مورد يوسف گم شده ام به خدا اعتماد دارم و مى دانم كه او را روزى به من باز مى گرداند و خدا نسبت به من مهربان است .
چـيـزى كـه در ايـن مـيـان مـوجب شد تا فرزندان يعقوب براى بردن بنيامين اصرار كنند و بهانه اى به دستشان داد تا دوباره نزد پدر آمده و تقاضاى خود را تكرار كنند، اين بود كـه چـون بارهاى خود را گشودند، مشاهده كردند كالاهايشان را ميان بارشان گذارده اند و بـه آنـان بـازگـردانـده انـد، از ايـن رو نـزد پـدر آمـده و ايـن گـونـه آغـاز سـخـن كـرده گـفـتـنـد:پـدر جـان مـا ديـگـر چـه مـى خـواهـيـم (يـا مگر ما چيزى نمى خواهيم ) زيرا اين كـالاهـايـمـان اسـت كـه بـه مـا بازگردانده اند و (مادوباره مى رويم و) براى خانواده خود آذوقـه تـهيه مى كنيم و برادرمان را نيز (دركمال مراقبت ) حفظ مى كنيم و بدين وسيله بار شـتـرى (ديـگـر بـه بـارهـاى خود) مى افزاييم كه اين اندك است (547) و يك بار شتر غلّه اضافى نيز براى زندگيمان در اين قحط سالى كمك خوبى است .
رضايت يعقوب را جلب كردند
يـعـقـوب كـه مـى بـيـنـد خـانـواده اش نـيـازمـنـد بـه آذوقه و غله است و آن نيز با مسافرت فـرزنـدانـش بـه مـصـر تهيه مى شود، چاره اى ندارد جز اين كه به رفتن بينامين راضى شـود؛ امـا چـون فـرزنـدانـش سـابـقـه خوبى ندارند، از آن ها پيمان محكمى گرفت تا از بـنـيامين محافظت و نگهبانى كرده و او را نزد وى بازگردانند، مگر آن كه مشكلى پيش آيد كه حلّ آن از عهده آنان خارج باشد و كار از دستشان بيرون رود.
شايد علت اين كه سابقه بدِ آنان را در مورد نگهدارى از يوسف و آن داستان تلخ و ناراحت كـنـنـده را بـه رخـشان كشيد، براى همين بود كه آن ها را وادار كند تا مراقبت بيش ترى در محافظت از بنيامين كنند.
به هر صورت يعقوب رو به آنان كرده فرمود:من او را با شما نمى فرستم تا آن كه وثـيـقـه اى از خـدا نـزد مـن آوريـد(و تـعـهـدى خـدايـى بـه مـن بـسـپـاريـد) كه او را به من بـازگـردانـيـد، مـگـر آن كـه گرفتار (حادثه اى ) شويد. چون پسران تعهد خود را سـپـردنـد يـعـقـوب (مـوافـقـت كـرده و) گـفـت : خـدا دربـاره آن چـه مـى گـويـيم شاهد(و وكيل ) است .(548)
از ايـن كـه مـشـكل حلّ شد و پسران توانستند موافقت پدر را براى بردن بنيامين جلب كنند، خـوشـحـال شـده و آمـادهـئ سـفـر دوم شـدنـد. در بـرخـى از روايـت هـا فـاصـله سـفـر اول با سفر دوم را شش ما ذكر كرده اند.
دومين سفر
فـرزنـدان يـعـقوب مقدمه حركت به مصر را فراهم كرده و بارها را بستند و بنيامين را نيز آماده مسافرت كرده و براى خداحافظى نزد پدر آمدند.
حضرت يعقوب كه صرف نظر از تجربه زندگى از منبع وحى الهى نيز برخوردار است و بـا عـالم غـيـب نـيـز ارتـبـاط دارد، در ايـن جـا سـفـارشـى ديگر به فرزندان خود كرد و فـرمـود:اى فـرزندان من ، از يك دروازه وارد (شهر مصر) نشويد و از دروازه هاى مختلف وارد شـويـد و البـتـه بـه مـن نـمـى تـوانم در برابر خداوند كارى براى شما انجام دهم (وجـلو قـضاى الهى را با اين تدبير بگيرم ) كه حكم (وفرمان ) تنها براى خدا است و من بـر او تـوكـل كـنـم و هـمـه تـوكـل كـنـنـدگـان بـايـد بـر او توكل كنند.(549)
هدف يعقوب در اين دستور
در اين كه يعقوب (ع ) به چه منظورى اين دستور را به فرزندانش داد، اختلاف است و عدّه اى گفته اند يعقوب از چشم زخم مردم نسبت به آنان ترسيد.
زيـرا وقـتـى يـازده پـسـر يـعـقـوب كـه هـمـگـى رشـيـد و نـيـرومـنـد بـوده و از نـظـر جمال و اندام و زيبايى ممتاز بودند، پيش رويش صف كشيدند، آن حضرت ترسيد كه اگر ايـنها به همين شكل واجتماع وارد مصر شوند، توجه مردم را جلب كرده و چشم ها متوجه آنان شـونـد و مـورد اصابت چشم زخم قرار گيرند از اين دستور داد از دروازه هاى مختلف و به صورت پراكنده وارد مصر شوند.
بـه دنـبـال ايـن گـفـتار، براى اثبات اين مطلب نيز كه چشم زخم حقيقت دارد و چشم مردم در زوال نـعـمـت هـا مـؤ ثـر اسـت ، سـخـنـانـى گـفـتـه شـده و حـديـث هـاى نـيـز از رسـول خـدا(ص ) نـقـل كـرده انـد و از نـظر علمى هم موضوع را مورد بحث قرار داده اند كه نقل آن ها ما را از مسير خود منحرف مى سازد.(550)
بـرخـى گـفـتـه انـد يـعـقـوب تـرسـيـد اگـر اينها به صورت اجتماع وارد شوند، توجه مـاءمـوران دولتـى را بـه خود جلب كرده و مورد سوء ظن آنان قرار گيرند و احيانا براى تحقيق حال ايشان آن ها را به زندان افكنده و گرفتار شوند.(551)
خـداى تـعـالى بـه دنـبـال اين دستور يعقوب فرموده است :و چنان نبود كه (اين دستور يـعـقوب ) كارى در برابر خدا (وتقدير الهى ) براى ايشان انجام دهد، جز آن كه خواسته اى در دل يعقوب بود كه آن را برآورد و به راستى او داراى عملى بود كه ما بدو آموخته بوديم ، ولى بيش تر مردم نمى دانند.(552)
شـايـد بـا تـوجـه بـه سـيـاق وذيـل آيـه ، منظور خداى تعالى اين است آن چه يعقوب به فـرزنـدان خـود گـفت ، روى علمى بود كه ما به وى آموخته بوديم و يعقوب نمى توانست جـلوى قـضاى ما را بگيرد، ولى چون به ما توكل و با اين برنامه ودستور مى خواست تا آن ها را از گزند حوادث حفظ كند، ما نيز خواسته اش را عملى كرديم و حاجتش را برآورديم ، و پسرانش را از گزند يا چشم زخم مردم حفظ كرديم .
به هر صورت يازده پسر يعقوب حركت كردند و برطبق دستور پدر، هنگام ورود به مصر پراكنده شده و از دروازه هاى مختلف وارد شهر شدند و پس از اين كه بارهاى خود را فرود آورده و بـه مـركب هاى و سرو وضع خود رسيدگى كردند، مشتاقانه به سمت خانه عزيز مصر به راه افتادند.
طـبـيـعـى اسـت يـوسـف عزيز نيز بدون آن كه به نزديكان خود اظهار كند، هر صبح و شام انتظار ورود برادرانش به خصوص برادر پدر ومادريش بنيامين را مى كشيد و چشم به راه بود تا دربانان مخصوص ورودشان را به اطلاع او برسانند.
در چـنـيـن وضـعى دربانان - بدون اطلاع از هويّت مردانى كه بر درخانه عزيز مصر آمده اند ورود يازده مرد رشيد، زيبا و نيرومند را به عزيز مصر خبر داده و درخواست اجازه ورود آنان را به عرض رساندند.
عـزيز مصر در كمال متانت و وقار به آنان اجازه ورود داد و سپس به خدمت كاران دستور داد از آن ها به گرمى پذيرايى كنند.
در حضور عزيز مصر
يوسف در جاى گاه مخصوص نشسته و پسران يعقوب وارد مجلس شدند و احترام هاى لازم را بـه جـاى آوردنـد و در جـاى خـود نشستند. درست روشن نيست كه هنگام ورود به آن مجلس چه مـطـالبـى عـنـوان شـد و چـه سـخـنـانـى ردّ وبـدل گـرديـد. بـه طـور مـعـمـول در ابـتدا برادارن يوسف از الطاف گذشته عزيز مصر تشكر كرده و سپس برادر كـوچـك خـود را - كـه قـول داده بودند در اين سفر با خود بياورند- معرفى كردند، يوسف نـيـز از وضـع پـدر و خـانـدانـشـان سـؤ ال هـايـى كـرده و تـحـقـيـقـى بـه عمل آورد.
قرآن كريم اين ماجرا رابه طور اجمال چنين بيان مى كند:چون بر يوسف درآمدند، برادر خـود (بـنـيـامـيـن ) را پـيـش خـود برده به وى گفت : من برادر تو هستم و از آن چه اينها مى كردند غمگين مباش .(553)
بـعـضـى از مـورّخان نوشته اند يوسف كه پس از سالها دورى و فراق ، اكنون چشمش به بـردار مـادريـش بـنـيـامـيـن افتاد. پس از گفت وگوى مختصرى كه با برادران ديگر كرد، نتوانست اضطراب و دگرگونى خود را تحمل كند، لذا برخاست و به اندرون رفت و پس از آن كه مقدارى گريه كرد، بنيامين را طلبيد و خود را معرفى كرد.(554)
در حديثى كه صدوق (ره ) از امام صادق (ع ) روايت كرده آمده است كه يوسف در آن مجلس از بـنـيـامين سراغ پدرش را گرفت و او داستان پيرى زودرس و سفيدى چشم پدر را كه بر اثـر دورى و فـراق يـوسـف بـه آن مـبـتـلا شده بود، شرح داد و در اين وقت بود كه بغض گـلوى يـوسف ار گرفت و نتوانست خوددارى كند.از اين رو برخاسته ، به اندرون رفت و ساعتى گريست ، سپس نزد آن ها برگشته و دستور غذا داد. پس از اين كه خوان هاى غذا را آوردند، گفت : هر يك از شما با برادر مادرى خود بر سريك خوان طعام بنشيند.
پسران يعقوب به ترتيب هر دو نفر بر سر يك خوان نشستند، فقط بنيامين بود كه تنها ماند،.
يوسف از او پرسيد:چرا نمى نشينى ؟
- دسـتـور شـمـا ايـن بـود كه هر يك از برادر مادريش سر يك خوان بنشيند و من ميان ايشان برادر مادرى ندارم .
مگر تو برادرى مادرى نداشتى -؟
- چرا داشتم .
- پس چه شد؟
- اينان مى گويند گرگ او را دريده ؟
- تو در فراقش چه اندازه اندوهناكى ؟
- بـه اين مقدار كه خدا يازده پسر به من داد و من نام هر يك از آنان را از اسم او گرفته و نام نهاده ام .
- با اين وصف اساسا تو چگونه پيش زنان رفتى و لذت فرزند بردى ؟
- مـن پـدر صـالحـى دارم ، او به من گفت ازدواج كن شايد خداوند به تو فرزندى بدهد و زمين به تسبيح او سنگين گردد.
- اكنون بيا و در كنار من سرخوان غذا بنشين .
بـرادران كـه ايـن واقـعـه را ديدند، گفتند: به راستى خداوند يوسف و برادرش را بر ما برترى داده تا جايى كه فرمانرواى مصر او را بر سرخوان خود مى نشاند.
در ايـن جا بود كه يوسف خود را به بنيامين معرفى كرد(555)و گفت : من برادر تو هستم و از آنچه اينها مى كردند، غمگين مباش .
بـعـيـد نـيست موضوع معرفى كردن يوسف به برادرش بنيامين پنهانى انجام شده باشد، نه در حضور برادران ، چنان كه جمعى از مورّخان نيز بدان تصريح كرده اند و شايد از جمله اوى اليه اخاه كه در قرآن كريم آمده است ، نيز اين مطلب استنباط شود.
بـه هـر صـورت پـس از ايـن كـه يـوسـف خـود را بـنـيـامـيـن مـعـرفـى كـرد، شـرح حـال خـود را بـراى بـرادر بازگفت و بلاها و سختى هايى كه تا به آن روز كشيده بود، بـه اطلاعش رسانيد و سپس خواست تا تدبيرى بينديشد و او را نزد خود نگه دارد، تا از ديدار او بهره بيش ترى ببرد. شايد پس از اين ماجرا خود بنيامين موضوع توقف و ماندن در مـصـر را پـيشنهاد كرده كه يوسف نيز پذيرفته و در صدد پيدا كردن راهى براى اين كـار بـرآمـده اسـت ، به گونه اى كه برادران مطلع نشده و در ضمن ناچار به موافقت با اين پيشنهاد نيز بشوند.
تدبير يوسف براى نگه داشتن بنيامين
خـداى تـعـالى در ايـن بـاره چـنين فرموده است :و چون بارشان را بست ، آب خورى (جام پـيـمـانـه ) را مـيـان بار برادرش (بنيامين ) گذاشت و سپس جارچى فرياد برآورد كه اى كاروانيان شما دزد هستيد. كاروانيان رو به آنان كرده و گفتند: چه چيز گم كرده ايد؟ آن ها گـفـتـنـد: جـام شـاه را گـم كـرده ايم و هر كس آن را بياورد، يك بار مژدگانى او است و من ضـمـانـت (پـرداخـت ) آن را مـى كـنـم . برادران گفتند: به خدا سوگند شما مى دانيد كه ما نـيامده ايم تا در اين سرزمين فساد كنيم و ما دزد نبوده ايم ! آنان گفتند: كيفرش چيست اگر دروغ بـگـوييد؟ برادران گفتند: كيفرش خود وى است كه (او را به عنوان برده بگيريد و نزد خود نگاه داريد و) ما اين گونه ستم كاران را كيفر دهيم ، پس حضرت يوسف و يارانش شروع كردند به جست وجوى بارها و سپس جام را از ميان بار برادرش بيرون آورد و ما اين چـنـيـن بـراى يـوسف تدبير كرديم كه حق نداشت در آيين شاه برادر خود را بازداشت كند، مگر آن كه خدا بخواهد (كه اين تدبير را برايش بكند) و ما هر كه را بخواهيم به مرتبه اى بالا بريم و برتر از هر صاحب علمى دانايى است .(556)
ظـاهـرا ايـن آيات احتياج به توضيح بيش ترى ندارد و دقّت در آن ها مطلب را به خوبى آشكار مى سازد، امّا تذكر چند نكته لازم است :
1. از سـياق آيات و ماجرايى كه گذشت ، چنين به دست مى آيد كه بنيامين از اين تدبير و تـوطـئه آگـاه بـوده است و شايد خود يوسف و برادرش در جلسه محرمانه اى اين نقشه ار طـرح كـردنـد تـا طـبـق يـك قـانـون مـسـلّم مـمـلكـتـى و اقـرار خود فرزندان يعقوب ، بدون اشـكـال و ايـرادى بـنـيـامـيـن را نـزد خـود نـگـه دارد و بـنـيـامـيـن بـه طـور تـفـصـيـل از مـوضـوع پـنهان كردن پيمانه اش آگاه بوده لذا در تمام مدتى كه بارها را بـازرسـى مـى كـردنـد، وى سـخـنـى نـگفت و با كمال خون سردى تماشا مى كرد و شايد گـاهـى تـبـسـمـى بـر لب مـى زد، بـرعـكـس بـرادران كـه بـا كـمـال تـعـجـب واقـعـه را تـمـاشـا كـرده و بـعـدا هـم سـخـنـان را در كمال ناراحتى اظهار داشتند.
2. منظور از سقايه در آيه شريفه كه آن را به جام پيمانه ترجمه كرده ايـم ، ظـاهـرا جامى از جمله ظرف هاى سلطنتى بوده كه براى آشاميدنى ها از آن استفاده مى كـردنـد و در اخـتيار يوسف بوده است ، چنان كه برخى از مفسران نيز گفته اند و شايد در آن ايام به جاى پيمانه مورد استفاده قرار مى گرفت .
3. ايـن كـه جـارچـى يـوسـف فـريـاد زداى كـاروانـيـان قـطـعـا شـمـا دزد هـسـتـيـد(557)ايـرادى به يوسف نيست كه چرا آن پيغمبر بزرگوار به دروغ نسبت دزدى به برادران داد.
زيرا اولا: خود يوسف چنين سخنى بر زبان جارى نكرد، بلكه جارچى او چنين ندايى داد، و شـايـد او نـيـز از تـوطئه بى خبر بوده ، فقط همين مقدار مى دانست كه پيمانه گم شده و بـه سـرقـت رفـته و سپس ميان بارهاى ميهمانان كاخ پيدا شده است . و او از ماجراهاى پشت پرده خبر نداشت و از تدبيرى كه در اين باره شده بود، بى اطلاع بود.
ثـانـيـا: شـايـد نـسـبـت دزدى بـه بـرادران بـه مـلاحـظـه اعـمـال قـبـلى آنـان بـوده ، نه رفتارشان در آن ايام . مگر همين برادران يوسف نبودند كه يـوسـف را بـا حـيـله و نـيـرنـگ از پـدرشـان يـعـقـوب دزديـدنـد و بـه چـاه انـداخـتند و به قـول بـرخى او را به كاروانيان فروختند و اگر خود يوسف هم اين نسبت را داده و منادى هم بـه دسـتـور يـوسـف ايـن را جـار زده بـاشـد، سـخـن خلاف و دروغى نبوده است ، زيرا آنان افـرادى بـودند كه چندين سال قبل به سرقت انسانى شريف ، بلكه برادرشان دست زده بـودنـد و بـه راسـتـى مـردمـانـى سارق بودند و اين معنايى است كه برخى از مفسران در ترجمه آيه گفته اند و از ائمه دين نيز روايت شده است .
ثـالثـا: مـعـلوم نـيـسـت كـه ايـن جـمـله را بـه عـنوان خبر گفته اند يا به صورت پرسش واسـتـفهام صادر شده است ؛ يعنى اى كاروانيان آيا شما دزديد؟ و نظير آن در كلام عـرب بـسـيـار اسـت كـه جـمـله اى را بـه صـورت خـبر ذكر مى كنند، ولى منظور پرسش و استفهام است .
بارى يوسف با اين تدبير مشروع و ماهرانه كه از غيب الهام گرفته بود، توانست بدون چـون و چـرا بـرادرش بـنـيـامـيـن را نـزد خـود نـگاه دارد، و جاى ايراد و اشكالى نيز براى برادرانش در اين كار نگذارد.
عكس العمل برادران