طـبـق نـقـلى مـوسى پس از اين كه ماءموريت الهى را دريافت و به مقام پيامبرى برگزيده شـد، نـزد همسرش بازگشت پس از چند روز او را با نوزادى كه تازه به دنيا آورده بود، بـه مـديـن فـرسـتـاد و خـود بـه طـرف مـصر روان شد. برخى گفته اند، آن ها را در همان صـحـرا رهـا كـرد و رفـت . تا پس از چند روز يكى از چوپانان مدين بدان جا آمد و آن ها را شـنـاخـت بـا خـود بـه مـدين و نزد شعيب برد و آن ها هم چنان نزد شعيب بودن تا وقتى كه قرعون غرق شد و موسى بنى اسرائيل را از دريا عبور داد. وقتى خبر به شعبى رسيد، آن هـا را نـزد موسى فرستاد. هم چنين نقل ديگر آن است كه موسى آن ها را همراه خود به مصر برد.
خداى تعالى چنان كه به موسى وعده داده بود، هارون را به كمك وى فرستاد و بدو الهام كـرد تـا بـه مـوسـى بپيوندند و در انجام ماءموريت خطير او شركت داشته باشد. بعضى گـفـتـه انـد كـه هـارون بـه دنـبـال وحـى الهـى از شـهـر مـصـر خـارج شـد و بـه اسـتـقـبـال مـوسـى شـتـافـت تـا وقـتـى كـه در كـنـار رود نـيـل او را ديـدار كـرد. طـبـرى در تـاريـخ خـود از سـدّى نـقـل مـى كـنـد كـه وى گـفـته است : موسى خاندان خود را به مصر آورد و شبانه به خانه مـادرش بـرد. مـادر موسى او را نشناخت و جاى گاههى به آن ها داد تا وقتى كه هارون وارد خانه شد و حال ميهمان تازه وارد را پرسيد. او گفت : ميهمانى است كه به خانه ما آمده است . وقـتـى هـارون پـيـش وى آمـد و حـالش را پـرسـيـد، متوجه شد كه برادرش ‍ موسى است . بـرخـاسـت و دسـت بـه گـردن هـم انـداخـتـنـد و يـك ديـگـر را در آغـوش كـشـيـدنـد و پس از احـوال پـرسى ، موسى به هارون گفت : بيا تا نزد فرعون برويم كه خداوند ما را به سوى او به رسالت فرستاده است . هارون نيز پذيرفت ، اما مادرشان فرياد زد كه اگر بـه نـزد وى بـرويـد، شـمـا را به قتل خواهد رسانيد. ولى آن دو برخاستند و به دربار فرعون رفتند.(761)
در قصر فرعون
متن فرمانى را كه خداى تعالى به موسى و هارون داد چنين است : تو و برادرت (هارون ) بـا آيـات (و نـشـانـه هـاى )مـن برويد و در ياد كردن من سستى نكنيد. به سوى فرعون برويد كه به راستى او طغيان كرده است ، اما با وى به نرمى سخن گوييد شايد متذكر گردد يا (از من بترسد.(762)
وقـتى موسى و هارون عرض كردند: پروردگارا! ما ترس داريم كه او بر ما ستم كند يا سركشى اش زيادتر گردد. خداى تعالى در پاسخشان فرمود: نترسيد كه من با شما هستم ، مى شنوم و مى بينم .(763)
ايـن وعـده روشـن الهـى بـود كه آن دو را دل گرم ساخت و با اراده هاى آهين به سوى قصر فرعون به راه افتادند و گرنه فرعون چنان قدرتى در مصر پيدا كرده و به مردم مصر اءنا ربكم الاعلى مى گفت و همه را به پرستش خود واداشته بود و مخالفان خود را با سخت ترين شكنجه ها نابود مى كرد.
جـمـعـى از مـفسران در ذيل آيه وَ فِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْت ادِ ؛فرعون صاحب ميخ ‌ها طـبـق روايـاتـى گـفـتـه انـد كه فرعون ميخ ‌هاى سختى داشت كه وقتى مى خواست كسى را شـكـنـجه كند، دستور مى داد او را بر زمين بخوابانند و دست ها و پاهاى او را با آن ميخ ‌ها به زمين بكوبند.
در داسـتـان سـاحـرانـى كه به موسى ايمان آوردند، آن ها را به همين شكنجه سخت تهديد كرد و به گفته برخى اين كار را نيز كرد و دستور داد آن ها را به همين ترتيب به درخت ها بياويزند و دست ها و پاهاى آن ها را با ميخ به درخت بكوبند.
درباره آسيه همسر خود نيز ـ كه پس از ساحران به موسى ايمان آورد ـ همين شكنجه را در نظر گرفت و فرمان داد او را در آفتاب بخوابانند و دست و پايش را به زمين بكوبند و سـنـگ بـسـيار سنگين و سختى را روى سينه اش بگذارند و به همان وضع رهايش كنند تا جان دهد.
سـتـم فـرعـون به جايى رسيد كه گفته اند ـ و پيش از اين نيز گذشت ـ كه وقتى ستاره شـنـاسان به او خبر دادند نطفه موسى در فلان شب بسته خواهد شد، دستور داد هيچ مردى از بـنـى اسرائيل در آن شب پيش همسرش نرود. بيدادگرى او به حدّى بود كه شكم زنان حـامـله را مـى دريـد تـا بـه مـوسـى دسـت يـابـد و كـودكـان بـى گـنـاه بـنـى اسـرائيـل را سـر مـى بـريـد و كـسى نبود كه بتواند در برابر اين همه جنايت زبان به اعتراض بگشايد يا از كسى دفع ستم بنمايد.
تاريخ ‌نويسان نوشته اند: قصرى كه موسى و هارون براى راهنمايى فرعون بر در آن آمـدنـد، مـيـان هفت قلعه محصور و مرتفع قرار داشت كه قلعه هاى مزبور تو در تو ساخته شده و حلقه وار قصر اصلى را در بر گرفته بودند و براى ساختن اين قصر بزرگ و قلعه هاى مزبور، هزاران نفر به خاك و خون كشيده شده بودند.
ميان هر قلعه تا قلعه ديگر صدها سرباز مسلح شب و روز پاس مى دادند و در بعضى از قسمت ها نيز شيرانى درنده و تربيت شده وجود داشتند كه اگر دشمن بدان جا راه مى يافت ، طـعـمه آن ها مى شد. هنگامى كه موسى و هارون بر در قصر آمدند، آن دو را به درون راه ندادند و به گفته برخى روزها و بلكه ماه ها گذشت تا به درون قصر راه يافتند.
از مـحـمـدبـن اسـحـاق بـن يـسـار نـقـل شـده اسـت : دو سـال تـمـام مـوسـى و هـارون هـر روز صـبح بر در قصر فرعون مى آمدند و شام باز مى گـشـتـنـد و كـسـى جـرئت نـداشـت سـخـن آن دو را بـه گـوش فـرعـون بـرسـانـد و حـال آن دو را گـزارش دهد تا سرانجام روزى دلقك مخصوص ‍ فرعون ، سخنشان را اظهار كـرد و پـيـغـامـشـان را رسـانـيـد. هـمـيـن سبب شد كه فرعون آن دو را نزد خويش بخواند و گـفـتـارشـان را بـشـنـود. البـتـه بـعـضـى هـم مـعـتـقـدنـد كـه هـمـان روز اوّل كـه مـوسـى بـر در قـصـر آمـد، بـراى او اجـازه گـرفـتند و به درون قصر راه يافت .(764)
در چـنـد حـديـث نيز آمده است كه موسى عصاى هود را بر در قصر زد و درهاى تودرتو همه باز شد تا جايى كه قرعون موسى را بديد و دستور داد وارد قصرش كنند.(765)
بـه هـر صـورت دسـتـرسـى بـه فـرعون و رساندن پيام آسمانى حق به گوش او، كار آسانى نبود و مشكلات و خطرهاى زيادى در پيش ‍ داشت كه موسى به كمك برادرش هارون و بـا پـشـت گـرمـى بـه وعـده صـريـح خـداى تـعـالى كـه فـرمـود: مـن بـا شـما هستم .(766) ايـن مـشـكلات را از پيش راه برداشت و خود را به حضور فرعون رسانده و پيام حق را به وى ابلاغ كرد.
به گفته بعضى ، فرعون دستور داد شيران تربيت شده را به سوى موسى و هارون رها كنند، ولى با كمال تعجب ديد كه آن ها چون مقابل آن دو رسيدند، صورت را بر خاك نهاده و رام شدند.
ايـن منظره ابهتى از موسى در دل فرعون انداخت كه ناچار شد او و برادرش را به حضور بخواند و به سخنانشان گوش دهد.(767)
احتجاج با فرعون
موسى و هارون سخن را از اين جا آغاز كردند و گفتند: ما فرستاده پروردگار جهانيانيم بنى اسرائيل را با ما بفرست و از قيد اسارت و ستم رها ساز.
فـرعـون بـراى تحقير موسى و تكذيب سخن او نخست در جواب آن حضرت گفت : مگر ما نـبـوديـم كـه تـو را در كـودكـى نـزد خـود تـربـيـت كـرديـم و سـال هـا از عـمـر خـويـش را در مـيـان مـا بـه سـر بـردى ؟ سـپـس بـه داسـتـان قتل آن مرد قبطى اشاره كرد و ادامه داد: و آن كارى را كه نبايد بكنى كردى و (سپاس مـا را نـداشـتـى ) كـفـران نـعـمـت مـا كـردى !(768) بدين ترتيب هواست بگويد كه سابقه تو نزد ما به خوبى روشن است و ما تو را از كودكى بزرگ كرديم و وضع تو را مى انيم . پس از كجا به رسالت رسيدى و فرستاده پروردگار جهانيان گشتى ؟
موسى در جواب او فرمود: آن روز كه من آن كار را كردم (و آن مرد را كشتم ) از سرانجام آن آگـاه نـبـودم (و نـمـى دانـسـتم منجر به قتل آن مرد مى شود و من ناچار به ترك وطن مى شوم ) و چون از شما ترسيدم فرار كردم و پروردگارم به من حكم (و فرزانگى ) بخشيد و از پيغمبرانم قرار داد .(769)
بـه دنـبـال آن در پـاسـخ آن قسمت كه گفته بود: ما تو را در كودكى نزد خود تربيت كـرديـم و مـى خـواسـت ضـمـن تـحـقـيـر موسى منّتى هم بر سر آن حضرت بگذارد فـرمـود: مـگـر ايـن نـعـمـتـى اسـت كـه مـنـّت آن را بـر مـن مـى نـهـى در حـالى كـه بنى اسرائيل را به بردگى گرفته اى ؟.(770)
يـعـنـى مـنـشـاءآن مـاجـرا نـيـز ظـلم و سـتـم تـو بـود كـه بـنـى اسرائيل را بردگان خود دانسته و هر گونه ستمى را درباره آنان روا داشته اى تا آن جا كه دستور سر بريدن پسران آن ها را صادر كردى و آن دستور ظالمانه تو سبب شد كه مرا به دريا اندازند و دست تقدير به قصر تو و تحت كفالت تو درآورد اين چه منّتى اسـت كـه تـو بـر مـا دارى و چـه نعمتى است كه انتظار سپاس آن را از من دارى ؟ مگر ظلم و بـيـدادگـرى نـعـمت است يا زورگويى چون تو، حق سپاس بر كسى دارد و ولى نعمت مردم ستمديده مى گردد؟ اين تو هستى كه نعمت هاى خد را ناسپاسى كرده و به جاى دادگسترى و رسيدگى به كار خلق خدا، آن ها را به بردگى گرفته و هر گونه ستمى را در مورد آن ها روا مى دارى !
مولوى اين قسمت از گفت وگوى موسى و فرعون را در مثنوى به نظم آورده كه چند بيت آن اين گونه است :

رفت موسى بر طريق نيستى

گفت فرعونش : بگو تو كيست ؟

گـفـت : مـن عـقـلم رسـول ذوالجلال

حجة اللّه ام امان از هر ضلال

گفت : نى خامش رها كن گفت وگو

نسبت و نام قديمت را بگو

گفت : موسى نسبتن از خاكدانش

نام اصلم كمترين بندگانش

نسبت اصلم ز آب و خاك و گل

آب و گل را داد يزدان جان و دل

گفت : غير اين نسب ناميت هست

مر تو را خود آن نسب اولى تر است

بـنـده قـرعـون و بـنـده بـنـدگـانـش

كـه از او پـرورد اوّل جسم و جانش

بـنـده يـاغـى و طـاغـى اى ظـلوم

زيـن وطـن بـگـريـخـتـه از فعل شوم

خونى و غدّار و حق ناشناس

هم بر اين اوصاف خود مى كن قياس

در غريبى خوار و درويش و خلق

كه ندانستى سپاس ما و حق

گفت : حاشا كه بود با آن مليك

در خداوندى كس ديگر شريك

بلكه آن غدار و آن طاغى تويى

لاف شركت مى زنى ياغى تويى

گر بكشتم من عوانى را به سهو

نى براى نفس كشتم نى به لهو

من زدم مشتى و ناگه اوفتاد

آن كه جانش خود بند جانى بداد

مـن سـگـى كـشـتـم تـو مـرسـل زادگـان

صـد هـزاران طفل بى جرم و زيان

فرعون كه تا آن روز خود را در برابر چنين ميطق نيرومند و زبان گويايى نديده بود و هر چه مى گفت ، اطرافيان چاپلوس بدون چون و چرا تصريق مى كردند و بلكه جنايات و بـيـدادگـرى هـاى او را پـرده پـوشـى كـرده و بـراى هـر كـدام بـهانه اى تراشيده و به صـورت حـق جـلوه مـى دادنـد و بـه صـورت مـعـبـودى او را مـى پـرستيدند، يكّه اى خورد و قبل از آن كه راه خشونت و تهديد پيش گيرد، خواست تا از همان راه تحقير و احياناً استهزا و تهمت موسى را از ميدان بيرون برد و اگر اين حرته ها كارگر نيفتاد، آن كاه با اسلحه تـهـديـد و خـشونت به ميدان موسى بيايد. به همين منظور از موسى گه گفته بود: ما فرستاده پروردگار جهانيانيم توضيح خواسته و پرسيد: پروردگار جهانيان چيست ؟(771)
مـوسـى در جـواب گـفـت : پـروردگـار آسـمـان هـا و زمـيـن و آن چـه مـيان آن هاست ، اگر اهل يقين هستيد.(772)
فـرعـون كـه خـود را پـروردگـار مـردم مـعرفى كرده بود شايد خود او و بندگانش عقيده داشتند كه هر جهانى پروردگاى دارد، آسمان ها هر كدام پروردگارى دارد و زمين هم داراى پـروردگـار جدايى است و همه پروردگاره نيز در فرمان خداى جهان هستند،(773) نمى تـوانـسـتـنـد مـعـنـاى سـخـن مـوسـى را درك كـنـنـد و چـنـيـن پـروردگـارى بـه طـور مـسـتـقـل و جـدا بـراى آن ها مصداق و مفهومى نداشت . همين انحطاط فكرى و جهالت اطرافيان فرعون بهانه اى به او داد تا منظور هود را كه همان تحقير موسى بود عملى سازد و رو بـه اطـرافـيـان خود كرده بگويد: آيا نمى شنويد؟(774) يعنى نمى بينيد كه پـايـه معلومات و درك اين مرد تا چه اندازه است كه وقتى از او مى پرسم پروردگار جهانيان چيست ؟ جواب را وارونه كرده و همان سخن را تكرار مى كند!
مـوسـى كـه مـى خـواسـت تـا در هـمـان نـخـسـتين برخورد با فرعون خداى يكتا را به او و اطـرافـيـانـش مـعـرفـى كـند و به اشتباهى كه از نظر پرستش داشتند واقفشان سازد، به تحقير فرعون اهميتى نداد و گفت : پروردگار پدران گذشته تان .(775)
يعنى اين اشتباه است كه شما خيال كرده ايد هرد عالمى را پروردگارى بوده و پروردگار شـمـا نـيز فرعون است و بايد او را پرستش ‍ كنيد، بلكه تمام اين جهان هستى و موجودات بى شمار و همه شما و پدران گذشته و فرزندان آينده تان را يك پروردگار بيش نيست و او همان پروردگار جهانيان است كه مرا به رسالت به سوى شما فرستاده است .
فرعون كه حربه اى به دستش افتاده بود و مى خواست بيشترين استفاده را از آن بر ضدّ مـوسـى بـنـمـايـد، بـه دنـبـال گـفـتـار قـبـلى خـود گـفت : اين شخص كه به اصطلاح رسول شماست و به سوى شما فرستاده شده ، ديوانه است .(776)
مـوسـى از سـخـن بـاز نـايـستاد و باز هم دنباله سخن را ادامه داد و فرمود: پروردگار مشرق و مغرب و هر چه ميان آن هاست ، اگر مى فهميد.(777)
فـرعـون كـه ديـد بـا ايـن هـوچى گرى ها نمى تواند موسى را از سخن بازدارد و حربه تهمت هم كارگر نيفتاد، به زورو تهديد متوسل شد و به موسى گفت : اگر معبودى جز من بگيرى (و غير مرا پرستش كنى ) تو را در زمره زندانيان قرار خواهيم داد.(778)
و ايـن كـه نگفت تو را به زندان مى افكنم و گفت تو را در زمره زندانيان قرار مى دهم ، شايد براى آن بود كه وضع سخت زندانيان و شكنجه هاى عجيب ماءموران فرعون ، براى همه روشن بود و مردم مى دانستند اگر كسى زندانى شود و نامش در ليست زندانيان درآيد، چه سرنوشت شومى در پيش دارد و چگونه در زير دست و پاى دژخيمان فرعون به بدترين وضع جان مى دهد.
مـوسـى كـه گويا انتظار همين گفتار را مى كشيد و مى خواست تا دشمن را با منطق نيرومند هميش از غرور و نخوت به زير آورد و عجز و زبونى اش را بر وى آشكار سازد،در اين جا دنـبـاله سـخـن را رهـا كرد و فرمود: اگر چه براى تو حجتى آشكار (و معجزه و دليلى روشن بر صدق مدّعاى خويش ) بياورم ؟.(779)
فرعون گفت : آن را بياور اگر راست مى گويى .(780)
ناتوانى فرعون در برابر معجزه موسى (عصا و يد بيضا)
مـوسـى بى درنگ عصاى هميش را به زمين انداخت و ناگاه به صورت اژدهايى عظيم درآمد. به دنبال آن دست به گريبان برد و چون بيرون آورد، نورى از آن برتافت كه شعاعش چشم بينندگان را خيره كرد.
داسـتـان سرايان درباره هيبت اژدها و وحشتى كه از ديدن آن به فرعون دست داد، داستان ها نـوشـتـه انـد. از آن جـمـله ثـعـلبـى در عرائس الفنون نوشته : هنگامى كه موسى عصا را انـداخـت و بـه آن صـورت وحـشـتناك درآمد، فرعون و اطرافيانش ديدند اژدهاى مزبور دهان بـاز كـرد و مـيـان دو فـك پـايـيـن و بـالاى او بـه قـدرى بـاز بـود كـه تـمـامى قصر را فراگرفت . يك لب را بر پايين و لب ديگر را بر بالاى قصر گذاشت و پس از آن به سـوى فـرعون حمله كرد و خواست تا او را در كام خود گيرد. تماشاچيان و حاضران مجلس همگى از ترس گريختند و خود فرعون نيز وحشت كرد و فرياد زد: اى موسى ! تو را به خـدا و حـق تربيتى كه به گردن تو دارم سوگند مى دهم كه او را برگيرى و شرّش را از مـن دور سـازى . مـن تـعـهـد مـى كـنـم كـه بـه تـو ايـمـان آورم و بـنـى اسـرائيـل را بـا تـو بفرستم . در اين وقت بود كه موسى عصا را برگرفت و به حالت نخست بازگشت .
به دنبال آن معجزه يد بيضا را نيز نشان داد. فرعون با ديدن آن دو معجزه بزرگ و وعده اى كـه بـه موسى داده بود، خواست به وى ايمان آورد. اما هامان ! وزير مشاور و مخصوص فرعون مانع اين كار شد و بدو گفت : تو اكنون خدايى هستى كه تو را پرستش مى كنند، چگونه مى خواهى با داشتن اين مقام پيرو بنده اى گردى ؟(781)
در پـاره اى از روايـات نـيـز نـظـيـر ايـن داسـتـان بـا مـخـتـصـر اخـتـلافـى نقل شده است ، و اللّه اءعلم .
به هر صورت ، فرعون كه انتظار نداشت با اين دو منظره هولناك و خيره كننده روبه رو شـود و فـكـر نمى كرد موسى داراى چنين معجزاتى باشد، در كار خويش فرو ماند و چاره اى نديد جز آن كه از راه عوام فريبى و تهمت ، حق را پنهان و براى حفظ مقام خود، حسّ وطن پـرسـتـى مـردم را تـحريك كند و با خود هم دست سازد، باشد كه بدين وسيله چند صباح ديـگـر پـايـه هـاى لرزان كـاخ استبداد و ستمگرى خود را استوار سازد و به جنايات خود ادامـه دهد. به همين منظور رو به اطرافيان كرد و گفت : اين مرد جادوگر ماهرى است كه مـى خـواهـد شـمـا را بـه وسـيله جادوى خنويش از سرزمينتان بيرون كند و خود و خويشان و قـومـش ، مـالك و فـرمـان رواى ايـن سـرزمـيـن گـردنـد. اكـنـون شـمـا دربـاره او چه نظرى داريد؟.(782)
برخى گفته اند: نيروى اعجاز چنان او را سرگشته و نگران خويش ساخت كه به طر كلى بـزرگـى مـقـام خـود را فراموش كرد و به اندازه اى عجز و زبونى بر وى چيره شد كه ندانست چه مى گويد و خود را باخته و گم كرد.
اطـرافـيـان فرعون كه پروردگار خود را آن چنان برسان ديدند، به وى گفتند: او و بـرادرش را مـهـلت ده و مـاءمـوران خود را به شهرها بفرست تا همه جادوگران ماهر را به نـزد تو آورند(783) و در روز معينى به نبرد موسى برخيزند و جادو را به جادو پاسخ دهند.
شـايـد بـراى بـاز دوم فـرعـون از سـراسـيمگى و پريشانى كه پيدا كرده بود، رو به مـوسـى كـرد و گـفـت : اى موسى ! آيا نزد ما آمده اى تا به وسيله جادوى خويش ما را از سـرزمـيـنمان بيرون كنى ؟ اما بدان كه ما نيز جادويى همانند آن براى تو بياوريم . پس مـيـان مـا و خـودت وعـده گـاهـى بـگـذار و مـوعدى را مقرر كن كه ما و تو از آن تخلّف نكنيم .(784)
مـوسـى پـذيـرفـت و روز عـيـد را كه روز اجتماع و جشن مردم بود براى اين كار معيّن كرد. فـرعـون هـم مـاءمـورانـى بـه سـراسر مصر گسيل داشت تا هر ساحر زبردست و جادوگر ماهرى را در هر جا كه هست براى روز موعود و نبرد با موسى به پايتخت بياورند.
اجتماع ساحران براى معارضه با موسى
عـل سحر و جادو در سرزمين مصر اهميت فراوانى داشت و فراعنه مصر نيز براى حفظ مقام و حكومت خود، از وجود آن ها بهره هاى زيادى برده و جويندگان آن علم را تشويق مى كردند و چـنـان كـه در حـديـث آمـده ، يـكـى از اسـرار ايـن كـه خـداونـد مـتـعـال مـعـجـزه موسى را نيز عصا و يد بيضاء قرار داد، همين بود كه معجزه آن حضرت از سـنـخ كـار سـاحران باشد و بر اثر مهارتى كه در اين علم داشتند، به معجزه بودن كار مـوسـى ايـمان بياورند، چنان كه بزرگ ترين معجزه پيغمبر اسلام نيز قرآن بود، زيرا عـلم فـصـاحـت و بلاغت در زمان آن حضرت (ميان عرب ) رواج بسيارى داشت و چون فصحاى بـزرگ عرب قرآن را ديدند، دانستند كه اين گفتار بشر نيست به معجزه بودن آن اعتراف كردند.
مـتـن حـديث را كه صدوق در كتاب عيون و علل الشرائع از امام هشتم حضرت على بن موسى الرضـا روايـت كـرده ، ايـن اسـت كـه ابن سكيّت گويد: به امام عرض كردم : چرا خداى عزوجل موسى بن عمران را به عصا و يد بيضاء و آلت سحر مبعوث فرمود و عيسى را به طـب و محمد را به كلام و خطب ؟ حضرت در پاسخ من فرمودند: خداى تعالى چون موسى را فـرسـتـاد، عـلم سـحـر بـر مـردم زمان وى چيره شده بود. موسى نيز از جانب خداى تعالى مـعـجـزه اى آورد كـه مـردم نـتـوانـنـد مـانـنـدش را بـيـاورنـد و سـحـر و جـادويـشـان را باطل سازد و برهان و حجت را بر ايشان ثابت و پا بر جا كند و عيسى را در زمانى مبعوث قـرمـود كه بيمارى ها در آن زمان بسيار بود و مردم به طبابت احتياج داشتند. عيسى نيز از هـمـان نـمـونه معجزه اى آورد كه سنخش در نزد آنان نبود، معجزه اى كه به اذن خدا مرده را زنـده مـى كـرد و كـور مـادرزاد و بـرص دار را شـفـا مى داد و بدين ترتيب حجت خود را بر ايشان ثابت مى گرد. خداى تبارك و تعالى محمد(ص ) را در وقتى مبعوث فرمود كه خطب و كـلام (و شـعـر و فـصـاحـت و بـلاغـت در گـفـتـار) بـر اهـل زمـان غـلبـه كـرده بـود. آن حـضـرت نـيـز از كـتـاب خـداى عـزوجـل و مـوعـظـه هـا و احـكـام آن مـعـجـزه اى آورد كـه گـفـتـار آنـان را بـدان باطل كرد و حجت را بدان وسيله بر آن ها اثبات كرد.(785)
بـارى در زمـان موسى علم سحر و جادو رونق قراوانى داشت و هر كه را در اين علم مهارتى بـود، اهـميت بيشترى در نظر مردم آن زمان پيدا مى كرد. فرعون نيز خواست تا از وجود آن هـا بـاى تحكيم موقعيّت متزلزل خويش استفاده كند، ازاين رو جادوگران ماهر را از سراسر مملكت دعوت كرد و آن ها را براى عيد (روز موعود) آماده مبارزه با موسى نمود.
دربـاره تعداد ساحرانى كه براى مبارزه با موسى جمع شدند، اختلاف است و اكثراً تعداد آن ها را هفتاد تفر ذكر كرده اند. البته برخى هم آن ها را چندين برابر، يعنى چندين هزار ذكر كرده و گفته اند: اين هفتاد نفر را از ميان آن ها انتخاب كردند كه سرآمدشان بودند.
سرانجام روز موعود فرا رسيد ساحران آماده پيكار شدند.
قـرآن كـريـم نـقـل مـى كـنـد كـه قبل از اين كه ساحران دست به كار سحر خود شوند، به فـرعـون گـفـتند: اگر ما پيروز شويم مزدى هم داريم ؟(786) در ضمن اين كه وعده بهترين مزدها را به آن ها داد، گفت : آرى شما در آن وقت از مقرّبان (درگاه من نيز) خواهيد بود(787)
عبدالوهاب نجّار از اين سوال و جواب استفاده كرده كه معلوم مى شود انجام فرمان فراعنه مـصـر، بـراى هـمـه واجـب بوده و ناچار بوده اند تا دستورهاى آن ها را بدون چون و چرا و بدون درخواست مزد اجرا كنند.(788)
مـوضـوع ديـگـرى كـه در قـرآن در ايـن قـسمت از داستان ذكر شده و گواه بر اين است كه فرعون بيشترين تشويق را در حق ساحران كرد تا بلكه به دست يارى آن ها تاج و تخت خـود را از خـطر برهاند، اين بود كه از طرف فرعون به مردم گفتند: شما نيز براى تـمـاشا در مركز موعود حاضر شويد تا اگر ساحران پيروز شدند از آن ها پيروى كنيم .(789)
در صورتى كه اگر ساحران پيروز مى شدند، مردم از آن ها پيروى نمى كردند بلكه از هـمـان آيـيـن آن هـا كـه پـرستش فرعون بود پيروى مى كردند؛ سعنى در حقيقت از فرعون اطاعت مى كردند، اما مطلب را به اين صورت گفتند تا رشوه بيشترى از نظر مقام اجتماعى بـه آن هـا بـدهـنـد و آن هـا را بـه كار خود دل گرم تر سازند، گذشته از اين كه حضور تماشاچيان و شعارهايى كه به نفع ساحران مى دادند، در پيروزى احتمالى آنان و شكست رقيب بسيار مؤ ثر بود.
اندرز موسى و نيرنگ فرعون
كوشش فراوانى كه فرعون و دار و دسته اش با جمع آورى ساحران براى درهم كوبيدن مـوسـى و هـارون و مـعجزه حيرت انگيزش كرده بودند و تبليغات زيادى كه در مملكت مصر بـه داه انـداخـتـه و پـول هـاى گـزافى كه در اين راه خرج كرده بودند، براى توده مردم نادان جاى ترديد باقى نگذاشته بود كه دشمن دستگاه جبّار فرعون شكست خواهد خورد و مانند گذشته باز هم پايه هاى حكومت ظالمانه او محكم خواهد شد.
ظـواهـر امـر نـيـز نـشـان مـى داد كه پيروزى با ساحران است ، تا جايى كه خود آن ها نيز هـنـگـامـى كـه بـه مـيـدان آمـده و چشمشان به انبوه جمعيت طرف دار خود و بى كسى و غربت مـوسـى افتاد و جادوهاى خود را حاضر كردند، ترديدى در پيروزى خود نديدند و گفتند: سوگند به عزت فرعون كه ما پيروزيم .(790)
امـا كليم خدا كه به وعده پروردگار خويش دل گرم بود و اين طواهر فريبنده تزلزلى در وى ايـجـاد نمى كرد، وقتى جمع ساحران و مردم مصر و شوكت خيره كننده فرعون را كه بـا اطـرافـيان خود براى تماشاى آن منظره آمده بود و در جاى گاه مخصوص قرار داشتند مـشـاهده فرمود، ابتدا براى اتمام حجت و پند و اندرز آنان ، حاضران را ـ كه جادوگران و فرعون نيز جزء آن ها بودند ـ مخاطب ساخت و فرمود: واى بر شما! (متوجه باشيد) به خـدا دروغ نـبـنـديـد كـه خداوند شما را به عذاب (سخت ) نابود كند و هر كه افترا و دروغ بندد نوميد گردد و به مطلوب و هدف خود نرسد.(791)
ايـن گـفـتار كه از قلبى پاك سرچشمه گرفته بود و بلكه حقيقتى بود كه موسى به صـورت انـدرز بـه آن هـا قـرمـوده بود، تزلزلى در اراده ساحران ايجاد كرد و به فكر فرو رفتند و شايد شيوه همه افرادى كه به خدا و روز جزا اينان ندارند، همين باشد كه چـون از نـظـر روحـى تـكـيـه گـاهـى نـدارنـد، هـمـيـشـه در حـال اضـطـراب و نـگرانى هستند و با يك تذكر كوتاه كه از جانب معتقدان به مبداء و معاد بـه آن هـا داده مـى شـود، تـعـادل هـود را از دسـت مـى دهـنـد و در كـار خـود متزلزل مى گردند.
به هر صورت روحيه ساحران با اين تذكر كوتاه و گفتار حق تضعيف شد و اختلاف و دو دسـتـگـى ميان آن ها ايجاد گرديد و گروهى از آن ها در كار خود مردّد شدند و آثار نخستين شكست در طرف داران فرعون آشكار گرديد.
ايـن خـبـر بـه گوش فرعون و دار و دسته اش رسيد و براى جبران آن ، دستور دار فوراً جـلسـه اى سـرى تـشكيل دهند و ساحران را در آن مجلس گرد آورند تا فرعون براى آن ها سـخـنـرانـى كـنـد. وقـتـى سـاحران حاضر شدند، فرعون و طرف دارانش به آن ها گفتند: ايـنـان دو جـادوگـرند كه مى خواهند با جادو خويش شما را از سرزمينتان بيرون كنند و آيين نيك شما را از بين ببدند. تصميمتان را قطعى كنيد و با هم دلى در يك صف به مبارزه بـا آنـان بـرخـيـزيـد و بـدانـيـد كـه هـر كـس بـرتـر شـود رسـتـگـار (و پـيـروز) اسـت .(792)
فـرعـونيان در اين جا باز هم از بى خبرى و نداشتن رشد و آگاهى ساحران ـ كه توده اى از هـمـان مـردم نـادان بـودنـد ـ اسـتـفـاده نـمـوده و آنـان را در پـيـمـودن راه بـاطـل خـويـش مـحـكـم و پـا بـرجـا كـردنـد و بـراى تـحـريـك سـاحـران از غـريـزه مـال دوسـتـى و وطـن پـرسـتـى و عـلاقـه بـه مليّت و آيين نياكانشان به نفع خويش بهره بردارى كردند.
نخست آن كه گفتند: موسى و هارون مى خواهند با جادوى خويش شما را از سرزمينتان بيرون كـنـنـد، و ديـگـر آن كـه ايـنـان مـى خـواهند آيين مقدس و مليّت شما را از بين ببرند و بدين تـربـيـب شـمـا بـايـد بـيـشـتـديـن كـوشـش خـود را كـرده و كـامـلاً هـم دل شويد و در يك صف به مقابله با آن دو قيام كنيد.
سحر ساحران و معجزه موسى
سـاحـران در بـرابـر چـشـم هـزاران نـفـر كـه شـايـد بـر اثـر جـهـل و نـداشـتـن رشد اجتماعى ، از اعماق دل پيروزى خود را آرزو مى كردند، پيش ‍ آمدند و بـه مـوسـى گـفـتـنـد: تـو ابـزار سـحـرت را بـه كـار مـى انـدازى يـا مـا بـيـنـدازيـم .(793)
مـوسـى فـرمـود: شـمـا بـيندازيد(794) و با اين جمله ساحران همه ريسمان ها و عصاهايى را كه قبلاً آماده كرده بودند، بر زمين انداختند و در نظر موسى (و ديگران ) به صورت مارهايى درآمد كه راه مى رفتند.
مـنـظره عجيبى بود، در صحرايى وسيع ، ده ها و شايد صدها و هزارها ريسمان و چوب به صورت مارهايى درآمده و شروع به جست وخيز كردند. قرآن كريم مى گويد: ديدگان مردم را مسحور و ترسى در آن ها ايجاد كردند و سحرى عظيم آوردند.(795)
مـنـظره به حدّى وحشتناك بود كه حضرت موسى نيز احساس ترس كرد و مختصر رعبى در دلش ايجاد شد، اما در همان حال ، وحى خداوند آن برس اندك را نيز از دلش بيرون برد و بـدو خـطاب شد: اى موسى ! نترس كه تو برترى . آن چه در دست راستت دارى بيفكن كه هر چه را اينان ساخته اند ببلعد، زيرا اينان نيرنگ جادوگرى را ساخته اند و جادوگر هرجا باشد (يا هر چه بياورد) رستگار (و پيروز) نخواهد شد.(796)
موسى بى درنگ عصاى خود را بيفكند و ناگهان به صورت اژدهايى عظيم درآمد و در چشم بـرهـم زدنـى هـمـه آلات سـحر و ابزار كار ساحران را بلعيد. تماشاگران كه آن اژدهاى عـظـيـم را با آن هيبت ديدند، از ترس پا به فرار نهادند و به گفته برخى از مورخان ، صدها نفر زير دست و پا رفتند و غوغاى عظيمى بر پا شد.(797)
ايمان ساحران
در ايـن وقـت حـق براى ساحران آشكار گرديد و چنان تاءثير معجزه موسى قرار گرفتند كه بدون تاءمل ، پيش روى موسى به خاك افتاده و ايمان خود را به خداى موسى و هارون اظهار كردند و به عجز و زبونى خود در برابر قدرت الهى اعتراف نمودند.
فـرعـون كه در برابر شكستى ناگهانى و عملى انجام شده قرار گرفته بود و انتظار نـداشـت چـنـيـن شـكـست سختى آن هم از جانب افرادى كه اميدوار بود پايه هاى لرزان حكومت ظـالمانه اش را به وسيله آن ها پابرجا و مستحكم سازد نصيبش گردد، بى اندازه خشمناك شـد و بـراى اين كه سرپوشى بر ناتوانى خود بنهد و شرمندگى خود را مخفى سازد، بـر سـاحـران بـانـگ زد و گـفـت : آيـا پـيش از آن كه من به شما اجازه دهم به او ايمان آورديد (اكنون معلوم شد كه استاد شما در سحر او بوده ) و او بزرگ شماست كه سحر ر ابه شما ياد داده است .(798)
فـرعـون ، مـوسـى را مـى شـنـاخـت و مـى دانـسـت كه هيچ تماس قبلى بين موسى و ساحران بـرقـرار نـشـده و شـايـد مـوسـى تا آن روز هيچ يك از ان ها را نديده است ، اما چه كند كه بـراى حـفـظ مـقـام خـود نـاچـار اسـت در آن مـوقـع حـسـاس بـه هـر تـهـمـت و دروغـى مـتـوسـل شـود و بـه هر ترتيبى شده ، بر ناتوانى خود سرپوش نهد و احياناً از ايمان مردم ديگر جلوگيرى كند.
در سوره اعراف آمده است كه رو به ايشان كرد و گفت : اين نقشه اى است كه شما كشيده بـوديـد تـا مـردم را از شهرشان بيرون كنيد (799) و بدين ترتيب آن ها را متهم بـه هـمـكـارى بـا مـوسـى و طـرح نـقـشـه و توطئه بر ضدّ دستگاه سلطنت خود كرد و به دنـبـال ايـن جـمـله باز هم خواست احساسات توده مردم را بر ضدّ آن ها تحريك كند و بدين وسـيـله حـق را بـر مـردم بـپـوشـانـد. ازايـن رو گـفت : نقشه كشيده بوديد تا مردم را از شـهـرشـان بـيـرون كنيد و با اين گفتار خواست براى چندمين بار به دروغ به مردم وانـمـود كـند كه موسى و يارانش مى خواهند شما را از شهر و دايارتان بيرون كنند و خود وارث اين سرزمين گردند.
سپس فرعون قيافه خشونت آميزى به خود گرفت و ساحران را به سخت ترين شكنجه ها تـهـديـد كـرده گـفـت : دسـت هـا و پـاهـايـتـان را بـرعكس يك ديگر قطع و بر تنه هاى نـخـل آويـزانـتـان مـى كـنـم تـا بـدانـيـد عـذاب كـدام يـك از مـا سـخـت تر و پايدارتر است .(800)
فرعون كه تا آن روز جمعى چاپلوس را اطراف خود ديده بود كه باى گذراندن زندگى چـنـد روزه دنـيـا بـه هـر جـنـايتى تن داده بودند و دستورهاى او را بى چون و چرا اجرا مى كـردنـد، آن هـا را بـه كـشـتـن و بـسـتـن و گـرفـتـن جـان تـهـديـد كـرد، ولى غـافل از آن كه ساحران با ديدن آن معجزه هجيب و بلكه معجزات ديگرى كه ضمن آن معجزه مساهده كردند، دانستند كه ادعاى فرعون كه خود را پروردگار آنان مى داند، پوچ و واهى اسـت و پـروردگـار حـقـيـقـى هـمـان پـروردگـار مـوسى و هارون است و زندگى دنيا مقدمه زنـدگـى جـهـان ديگر است و چنان نيست كه انسان با از دست دادن زندگى اين جهان از بين بـرود، از ايـن رو بـا كـمال شهامت و بينش در پاسخ او گفتند: ما هرگز تو را بر اين مـعـجزه ها كه براى ما آمده و آن خدايى كه ما را آفريده است ترجيح نمى دهيم . پس تو هر چـه مـى كـنـى بكن كه فقط زندگى اين دنيا را از ما مى گيرى (801) و در سراى ابـديـّت و جـهـان آخـرت فـرمـان تـو نـافـذ نـيـسـت سـعـادت آن جـهان را نمى توانى از ما بـرگـيـرى و مـا زيـانـى نـخـواهـيـم كـرد كـه بـه سـوى پـروردگـارمـان مـى رويـم .(802) و بـه دنـبـال ايـن گـفتار ادامه دادند: ما به پروردگار خود ايمان آورده ايـم تـا گـنـاهـان مـا و آن جـادوگـرى كه ما را بدان مجبور كردى را بيامرزد و خدا بهتر و پايدارتر است .(803)
شـايـد ايـن جـمـله اخـيـر پـاسـخ آن قـسـمت از گفتار فرعون بود كه به آن ها وعده داد ـ در صورت پيروزى ـ همه گونه احسانى درباره آن ها بنمايد و در وقت تهديد نيز به آن ها گفت : تا بدانيد عذاب كدام يك از ما سخت تر و پايدارتر است .(804)
بـه هـر صـورت ، ايـنـان كـه پـيـش از ديدن معجزه موسى هيبت و ابّهت فرعون دلهاشان را احـاطـه كـرده بـود و رد باطل خود چنان محكم بودند كه گفتند: به عزّت فرعون كه ما پـيروزيم (805) با ديدن آيات حق چنان بصيرتى پيدا كردند كه براى فرعون عزتى نمى ديدند و دنيا و اموال بى حساب او نزد ايشان منزلتى نداشت و آن جملات زيبا و كـلمـات حـكـمـت آمـيـزى را كـه حـكـايـت از يـك جـهـان ايـمـان و اسـتـقـامـت مـى كـرد، بـا كمال شهامت در برابر فرعون اظهار كردند.
از آيـات قـرآنـى كـه بـه دسـت نـمـى آيد كه سرانجام فرعون با ساحران چه كرد و آيا تـهـديـد خـود را دربـاره آنـان عـمـلى كـرد يـا نه ؟ ولى طبرى و ابن اثير در تاريخ خود نـقـل كـرده انـد كـه فـرعـون به تهديد خود عمل كرد و دست و پاى آن ها را ـ همان طور كه گـفـتـه بـود ـ قـطـع كرد و به درخت آويزان نمود و اين جمله را كه خداى تعالى در سوره اعراف از آن ها نقل كرده كه گفتند:
رَبَّن ا أَفْرِغْ عَلَيْن ا صَبْراً وَ تَوَفَّن ا مُسْلِمِينَ (806)؛
پروردگارا! صبرى به ما عطا كن و ما را مسلمان بميران .
در هـمـان حـال شـكـنـجـه و مـرگ به درگاه خدا عرض كردند و آن ها كه در آغاز روز كافر بودند، در پايان شب شهيد از دنيا رفتند؛ گوارايشان باد.
مؤ من آل فرعون
ابـن اثـير و ديگران نوشته اند هنگام ايمان ساحران و پيروزى موسى بر آنان ، مردان و زنـان ديگرى هم به آن حضرت ايمان آوردند كه چند تن از آنان به دست فرعون با همان شـكـنـجـه هـاى سـخـت بـه قـتـل رسـيـدنـد. از جـمـله مـؤ مـن آل فرعون بود.
بـه طـورى كـه در قـرآن كـريـم آمـده ، او كـسـى بـود كـه قـبـل از آن نيز به خداى جهان ايمان داشت ، ولى ايمان خود را پنهان مى داشت و اظهار نمى كـرد تـا پـس از داسـتـان سـاحـران ، وقـتـى فـرعـون در صـدد قـتل موسى برآمد ـ به شرحى كه پس از اين مى آيد ـ وى ايمان خود را اظهار كرد و گفت : آيـا مـى كـشـيـد مـردى را بـه جـرم ايـن كـه مـى گـويد: پروردگار من خداى يكتاست در صـورتـى كـه دليل هاى روشن از جانب پروردگارتان براى شما آورده . اگر دروغ گو بـاشـد دروغـش بـه گـردن خود اوست و اگر راست گو باشد (دست كم ) برخى از آن چه شـمـا را بـدان بـيم مى دهد، به شما خواهد رسيد كه به راستى خداوند كسى را كه دروغ گو باشد هدايت نخواهد كرد.(807)
و از جـمـله احـتـجـاج او بـا فـرعـون و دار و دسـتـه اش كـه در قـرآن نـقـل شـده ، ايـن بـود كـه بـه آن هـا گـفـت : اى مـردم ! مـن بـر شما از سرنوشتى چون روزگـار مـردمـان ديگر بيم دارم ، مانند وضع قوم نوح و عاد و ثمود و كسانى كه پس از آن هـا بـودنـد اى مـردم ! بـر شـمـا از روز ندا دادن (يعنى روز قيامت كه مردم هم ديگر را صـدا مى زنند) مى ترسم ، روزى كه پشت كرده و عقب گرد (به سوى جهنم برويد) و در قبال خدا نگهدارى نداريد.(808)
اى مـردم ! چـه شـده كـه مـن پـيـروى كـنـيـد تـا شـمـا را بـه راه كمال و رشد هدايت كنم . اى مردم ! اين زندگى دنيا بهره اندكى است و آخرت سراى بقا (و هميشگى ) است .
اى مـردم ! چـه شـده كـه مـن شـمـا را بـه سـوى نجات دعوت مى كنم و شما مرا به جهنم دعوت مى كنيد؟(809)
به دنبال آن پس از چند آيه ، خداى تعالى حكايت مى كند كه بدان ها گفت :
بـه زودى مـنـذكـّر خـواهـيـد شـد آن چه را من به شما مى گويم و من كار خود را به خدا واگذار مى كنم كه خداوند در مورد بندگنش ‍ بياست ، پس خداوند او را از نيرنگ هاى برى كه درباره اش كرده بودند، نگاه داشت .(810)
بـرخـى از مـفـسـّران ايـن آيـه را چـنـيـن تـفـسـيـر كـرده انـد كـه خـداونـد مـتـعـال او را از شـرّ فـرعـونـيـان مـحـافـظـت فـرمـود و نـتـوانـسـتـنـد او را بـه قتل برسانند، ولى ابن اثير و برخى ديگر چنان كه در بالا ذكر شد گفته اند: فرعون او را نيز به دنبال ساحران به قتل رسانيد.(811)
در حـريـثـى هـم كـه بـرقـى در محاسن و علىّبن ابراهيم در تفسير خود روايت كرده اند امام صادق (ع ) قرمود: منظور از نگهدارى خدا، نگهدارى از دين او بود، يعنى خداوند او را نگه داشـت از ايـن كـه مـفـتـون آن هـا گـردد و از نـظـر ديـن و آيـيـن بـه آن هـا مـتـمـايـل شـود، وگـرنـه از نـظـر ظـاهـر او را قـطـعـه قـطـعـه كـردنـد و بـه قتل رسانيدند.(812)
بـرخـى از مـفـسـران گـفته اند: مرجع ضمير در اين آيه حضرت موسى است ؛ يعنى خداوند حضرت موسى را از نقشه هايى كه درباره اش ‍ كشيده بودند حفظ كرد كه نتوانستند او را به قتل برسانند.(813)
نام و نسب مؤ من آل فرعون
دربـاره نـسـب مـؤ مـن ال فـرعـون و نـام وى اخـتـلاف اسـت . بـعـضـى نـام او را حـزبـيـل و بـرخـى خـربـيـل ذكـر كـرده انـد و در بـعـضـى از نـقـل هـا حـزقـيـل آمـده اسـت . مـرحـوم طـبـرسـى در مـجـمـع البـيـان قول ديگرى هم نقل كرده كه گفته اند نامش حبيب بوده است .(814)
اكـثـر مفسّران او را پسر عموى فرعون و ولى عهد و جانشين او دانسته اند.(815) از هشام نقل شده كه وى گفتع است : فرعون او را بر نيمى از مردم مصر حكومت داده بود و ثعلبى نيز نقل كرده است كه وى صد سال خزينه دار فرعون بود.
در حـديـثـى از امـام صـادق (ع ) روايـت شـده كـه آن حـضـرت فـرمـوده انـد: مـؤ مـن آل فـرعـون مـردم را بـه يـگانگى خدا و نبوت موسى و برترى پيغمبر اسلام بر ساير انبيا و فضيلت اوصياى پس از وى بر ساير اوصيا دعوت مى كرد و به ايشان مى گفت : از خـدايـى فـرعـون بـيـزارى جـويـيـد. تـا ايـن كـه سـعـايـت كنندگان از وى نزد فرعون بـرگـويـى كـردنـد و گـفتند كه حزبيل مردم را به مخالفت با تو و همكارى با دشمنانت دعـوت مـى كند. وقتى فرعون اين سخن را شنيد به آن ها گفت : اگر به راستى عموزاده و ولى عـهـد و جـانـشين من چنين كارى كرده باشد، مستحق سخت ترين عذاب ها خواهد بود، ولى اگر شما بر او دروغ بسته باشيد چنين عذابى شايسته شماست .
وقـتـى حـزبـيـل را نـزد فـرعـون آوردنـد، بدو گفتند: آيا تو منكر خدايى فرعون هستى و كفران نعمت هاى او را كرده اى ؟
در پـاسخ رو به فرعون كرد و گفت : پادشاها! تو تاكنون ديده اى كه من دروغ بگويم ؟
فرعون گفت : نه .
حزبيل گفت : پس از اين ها بپرس پروردگارشان كيست ؟
آن ها در جواب گفتند: فرعون .
حزبيل گفت : آفرندگار شما كيست ؟
گفتند: فرعون .
حزبيل گفت : روزى رسان شما و آن كسى كه بدى ها را از شما دفع مى كند كيست ؟
گفتند: همين فرعون .
حـزبـيـل گـفـت : پـادشـاهـا! تـو گـواه بـاش و هـمـه حـاضـران را نيز گواه مى گيرم كه پروردگار آن ها پروردگار من و روزى دهنده آن ها روزى دهنده من است و هر كه زندگى آن هـا را اصلاح مى كند هم او اصلاح كننده زندگى من است و مرا جز پروردگار و روزى دهنده و آفـريدگار آن ها، پروردگار و روزى دهنده و آفريدگارى نيست و من ، حضران را گواه مـى گـيـرم كـه از هـر پـروردگـار و رازق و خـالقـى جـز پـروردگار و رازق خالق آن ها بيزارم .
اين كلمات را گقت و منظورش در دل خداى جهان بود، ولى فرعون و حاضران چنين پنداشتند كه منظور او همان فرعون است .
ازايـن رو فـرعـون ، بـه آن افـرادى كـه بدگويى او را كرده بودند رو كرد و گفت : اى بدخواهان و اى فتنه جويانى كه مى خواستيد بدين وسيله در مملكت من افساد كنيد و ميان من و عـمـوزاده ام را بـه هـم بـزنيد و او را به هلاكت رسانده و بازوى مرا بشكنيد، شما مستحق عـذاب و شكنجه من هستيد. سپس دستور داد آن ها را به ميخ كشيدند و گوشت هاى بدنشان را قطعه قطعه كردند.(816)
داستان همسر مؤ من آل فرعون
ابن اثير و ديگران نوشته اند كه مؤ من آل فرعون همسرى داشت كه ماشطه يعنى آرايشگر دختر فرعون بود و او نيز مانند شوهر خود پيش از داستان ساحران به خداى موسى ايمان آورده بـود، ولى ايـمـان خـود را پـنـهـان مـى داشـت تـا روزى پـس از قـتـل سـاحران و مؤ من آل فرعون ، همان طور كه دختر فرعون را آرايش مى كرد و سرش را شانه مى زد، ناگهان شانه از دستش افتاد. بى اختيار گفت : بسم اللّه .
دختر فرعون گفت : پدرم را مى گويى ؟
گفت : نه ، بلكه پروردگار من و پروردگار تو و پروردگار پدرت .
دخـتـر فـرعـون مـوضـوع را بـه پـدرش گـزارش داد و فـرعـون آن زن را خواست و گفت : پروردگار تو كيست ؟
زن پاسخ داد: پروردگار من و پروردگار تو خداى يكتاست .
فـرعـون بـا كـمـال بـى رحـمى دستور داد تنورى از آتش آماده كنند تا او و فرزندانش را بسوزاند. زن بدو گفت : مرا به تو حاجتى است ؟
فرعون پرسيد: حاجتت چيست ؟
زن گفت : حاجتم آن است كه چون من و فرزندانم را سوزاندى ، استخوان هاى ما را جمع كنى و دفن نمايى .
فـرعـون قـبول كرد، آن گاه دستور داد فرزندان او را يك يك ميان تنور انداختند تا نوبت بـه آخـريـن فـرزندش كه كودك كوچكى بود رسيد.(817) وقتى هواستند او را نيز به آتش افكنند، آن زن به وى رو كرد و گفت : مادر جان ! صبر كن كه تو بر حق هستى .
سپس مادرشان را نيز در تنور انداخته و سوزاندند.(818)
آسيه همسر فرعون
آسـيـه دخـتـر مـزاحـم و هـمـسـر فـرعـون ـ كـه بـرخـى گـفـتـه انـد از بـنـى اسـرائيل بود ـ از سال ها پيش در دل به خداى تعالى ايمان داشت ، ولى ايمانش را پنهان مـى داشـت ؛ امـّا وقـتـى كـه آن زن را در تـنـور آتـش افـكـنـدنـد و در حال سوختن بود، آسيه بعد از ديندن آن منظره ، ايمانش ‍ قوى گرديد و بر يقينش افزوده شـد. در هـمـيـن احـوال فـرعـون نـزد او آمـد و مـاجـراى قتل ماشطه را براى آسيه نقل كرد.
آسـيـه رو بـه او كـرد و گفت : واى بر تو، چه جرئتى بر خداى بزرگ كردى ؟ فرعون كـه اتـنـظـار نـداشـت ايـن جـمله را از همسرش بشنود و باور نمى كرد كه او نيز به خداى يـگـانـه ايـمـان آورده بـاشـد و ايـمـان بـه خـداى تـعـالى در دل نـزديـك تـريـن و مـحـبـوب تـريـن افـراد او ظـهور كرده باشد، به سختى يكّه خورد و خشمگين گرديد. بعد بدو گفت : شايد ديوانه شده اى و همان حالت جنونى كه به سراغ ماشطه آمد، به سراغ تو نيز آمده باشد؟
آسيه گفت : من ديوانه نيستم ، ولى به خداى تعالى كه پروردگار من و پروردگار تو و پروردگار جهانيان است ايمان آورده ام .
فـرعـون مـادر آسيه را خواست و بدو گفت : دخترت دچار همان جنونى شده كه ماشطه بدان دچار شده بود. اكنون سوگند ياد مى كنم كه اگر به خداى موسى كافر نشود او را به قتل خواهم رساند.
مادر آسيه در خلوت پيش دختر آمد و او را نصيحت كرد كه دست از خداى موسى بردارد، ولى آسـيـه نـپذيرفت و فرعون دستور داد او را به چهار ميخ كشيدند و سپس او را تحت شكنجه قرار دادند تا در زير آن جان سپرد.
وقـتـى هـنـگـام مـرگـش فـرا رسـيـد، روى نـيـاز بـه درگـاه پـروردگـار متعال كرده و عرض كرد: پروردگارا! بارى من در نزد خود خانه اى در بهشت بنا كن و مرا از فرعون و رفتار (و شكنجه ) او و از مردم ستم كار نجاتم بده .(819)
خـداى تـعـالى نـيـز دعايش را مستجاب كرد و بينشى به او داد كه (پرده از جلو چشمش به كـنـارى رفـت ) و فرشتگان را ديد و جاى گاه خود را در بهشت مشاهده نمود و از خوشحالى خنديد.
فـرعـون رو بـه اطـرافـيـان خـود كرد و گفت : اين ديوانه را بنگريد كه چگونه در زير شـكـنـجـه مـى خـنـدد. بدين ترتيب روح آن زن باايمان و باتقوا از اين جهان زودگذر به بهشت جاودان شتافت .(820)
مـرحـوم طـبـرسى نقل كرده كه آسيه پس از پيروزى موسى بر ساحران ايمان آورد. وقتى فـرعـون از ايـمـان او مـطلع شد، او را از اين كار نهى كرد، ولى آسيه در آيين خود استقامت ورزيـد و بـه سـخـن فـرعـون وقـعـى ننهاد پس او دستور داد دست ها و پاهاى او را در زير آفتاب به چهار ميخ كشيدند و سپس دستور داد سنگ بزرگى را بر وى افكندند و آسيه در همان حال دعا مى كرد تا خداى تعالى روحش را به بهشت برد.(821)
شيخ صدوق از رسول خدا روايت كرده كه فرمود: بهترين زنان بهشت چهار زن هستند: مريم دخـتـر عـمـران و خـديـجـه دخـتر خويلد و فاطمه دختر محمد(ص ) و آسيه دختر مزاحم ، همسر فرعون .(822)
اهل سنت نيز حديث فوق را به چند طريق از رسول خدا روايت كرده اند.
مـرحـوم طـبـرسى در مجمع البيان از رسول خدا روايت كرده است كه از مردان گروه زيادى بـه كـمـال رسـيـدنـد، ولى از زنـان فـقـط چـهـار زن بـه كـمـال رسـيـدنـد: آسـيـه دختر مزاحم زن فرعون ، مريم دختر عمران ، خديجه دختر خويلد و فاطمه دختر محمد(ص ).
چـنـان كـه قـبـلاً اشـاره شـد، آسـيـه از كـسـانـى بـود كـه قبل از داستان ساحران نيز به خداى جهان ايمان داشت ، ولى تا آن روز ايمان خود را پنهان كـرده بـود تـا ايـن كه آشكار نمود و اين مطلب هم كه بعضى از مورخان گفته اند در همان روز ايمان آورد، صحيح به نظر نمى رسد.
مـرحـوم صـدوق روايت كرده كه رسول خدا فرمودند: سه نفر بودند كه چشم برهم زدنى كافر نشدند: مؤ من آل ياسين ، على بن ابى طالب و آسيه همسر فرعون .(823)
بـارى ايـن زن بـاايـمان ، بر اثر رشد، كمال ، بصيرت و ادراكى كه داشت ، از بهترين مـقـام هـاى ظـاهـرى و شخصيت هاى مادّى ـ كه مى تواند به يك زن برسد ـ برخوردار بود، هـمـسـر فـرعـون و مـلكـه خـطـه تـاريـخـى و پـهـنـاور مـصـر و دره وسـيـع نـيـل بـود و لذيـذتـريـن خـوراك هـا و بـهـتـريـن زنـدگـى هـا و كـامـل تـريـن وسـايـل زنـدگى آن زمان را در اختيار داشت و اسباب خوشى و كامرانى از هر نـظر برايش فراهم بود و خلاصه زندگى ظاهريش از هر نظر مورد حسرت و آرزوى همه زنان مادّى و دنياپرست آن روز بود.
امـا آن زن باكمال ، لقاى پروردگار متعال و زندگى در جوار حق را بر همه آن خوشى ها و لذت هـا مادّى ترجيح داد و مقام قرب حق تعالى و نجات از آن زندگى را از خداى بزرگ خـواسـتـار گـردنـد. خـداى مـتعال نيز دعايش را مستجاب كرد و مقام والايى در بهشت به وى كـرامـت فـرمـود و نـام او را بـراى مردمان باايمان به عنوان يك زن نمونه در قرآن كريم ضرب المثل قرار داد و فرمود:
وَ ضَرَبَ اللّ هُ مَثَلاً لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ ق الَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ وَ نَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ (824)؛
خـداونـد بـراى مـردمـان بـاايـمـان ، زن فـرعـون را مـثـل مى زند هنگامى كه گفت : پروردگارا! براى من در نزد خود خانه اى در بهشت بساز و مرا از فرعون و رفتارش نجات ده .
سخت گيرى فرعون در مورد بنى اسرائيل
گـذشـتـه از نـزديـكان و بستگان فرعون كه به موسى ايمان آورده و به شرحى كه در بـالا ذكـر شـد و بـه سـخـت تـريـن شـكـنـجـه هـا بـه قـتـل رسيدند، جمع زيادى از بنى اسرائيل نيز ـ كه ظاهراً بيشترشان جوان بودندـ به آن حـضـرت ايـمـان آوردنـد و بـه ايـن عـلت پريشانى خاطر و اضطراب فرعون از موسى و پيروانش افزون شد.
آن چه از آيات قرآنى و روايات استفاده مى شود آن است كه فرعون پيوسته با نزديكان و مشاوران خود در كار موسى و پيروان آن حضرت سرگرم مشورت بود و گاهى نيز همان اطـرافـيـان فـرعـون و قـوم او تـحـريـكش مى كردند تا تصميمى قطعى درباره موسى و پـيروانش بگيرد، زيرا با از بين رفتن فرعون ، پست ها، مقام ها، درآمدهاى سرشار و بى حساب و عياشى هاى مشروع و نامشرعشان از بين مى رفت و ديگر نمى توانستند آن گونه كـامـرانـى و فـرمـان روايـى كـنـنـد و هـر روز مـال و منال تازه اى براى خود اضافه كرده يا در زير سايه ارباب خود به اندوخته هاى موجود و بى حسات خود مبالغ هنگفت ديگرى بيفزايند.
به همين دليل به عنوان نصيحت و خيرخواهى به فرعون مى گفتند: آيا موسى و قوم او را ايـن گـونه آزاد مى گذارى كه در اين سرزمين فساد كنند، و تو و خدايانت را واگذارند ؟.(825)
بـديـن تـرتـيـب او را تـحـريـك كـرده ، دتـور قـتـل بـنـى اسـرائيل را از وى گرفته و به مرحله اجرا مى گذاشتند، اما وقتى مى ديدند كه اين سخت گـيـرى هـا و ظـلم و جـنـايـت هـا نـمـى تـوانـد جـلوى پـيـشـرفت موسى و مرام خداپرستى و تـزلزل پـايـه هـاى حـكـومـت فـرعـون را بـگـيـرد، دوبـاره شـكـايـت بـنـى اسرائيل و موسى را پيش وى مى برندند تا جايى كه او رابه غضب و خشم درمى آوردند و بـرخـلاف صلاح ديد خودشان ، فرعون مى گفت : بگذاريد تا من موسى را بكشم و او خـداى خـودش را بـخـوانـد (كـه از دست من نجاتش دهد)، زيرا من ترس آن را دارم كه او آيين شما را تغيير دهد يا در اين سرزمين فساد را آشكار سازد .(826)
گـاهـى هـم خود او به فكر فرو مى رفت و از آينده خود و از دست دادن قدرت ، سلطنت و آن هـمه مال و منال بيناك مى گشت و بر خود مى لرزيد و مانند وقتى كه موسى هنوز به دنيا نيامده بود، دستور كشتن نوزادان پسر و به جاى گذاشتن دختران را صادر مى كرد و بنى اسرائيل را به عذاب ديگرى دچار مى ساخت .
تـا آن جـا كه بنى اسرائيل به ستوه آمده و نزد موسى مى آمدند و بدو مى گفتند: پيش از آن كـه تـو بـيـايـى مـا در آزار و شـكـنـجـه بـوديـم ، اكنون نيز كه تو آمده اى هم چنان گرفتاريم .(827)
مـوسـاى كـليـم نـيـز طـبـق فـرمـان و وعـده الهـى بـه آن هـا مژده پيروزى و نجات از ظلم و بيدادگرى فرعون را داده و به استقامت و پايدارى دستورشان مى داد و مى فرمود: از خـدا مـدد بـخـواهـيـد و بـردبـارى پـيـشـه سـازيد كه همانا زمين ملك خداست ، به هر كس از بندگانش ‍ كه بخواهد مى دهد و سرانجام نيك براى پرهيزكاران است .(828)
امـيـد اسـت پروردگارتان دشمن شما را نابود و شما را در زمين جانشين آن ها سازد و بنگرد تا چگونه عمل مى كنيد.(829)
در مـجـمـوع در هـر روز دسـتـور ظـلم تـازه اى از طـرف فـرعـون بـراى بـنـى اسـرائيل صادر مى شد و نيرنگ جديدى از طرف هيئت حاكمه مصر عليه دودمان يعقوب طرح مى گرديد.
شـايـد اگـر چـاپـلوسـان پـول پـرست و اطرافيانى كه به سبب منافع مادّى خود اطراف فرعون را گرفته بودند نبودند و آن تحريكات را نمى كردند و آن پيشنهادهاى ظالمانه را نمى دادند و فرعون را به حال خود مى گذاشتند، كار به اين جا نمى كشيد و منجر به آن همه جنايات بى سابقه و در نهايت نابودى خود و اربابشان نمى شد. حتى بعيد نبود كـه فـرعـون بـا ديـدن معجزات موسى به آن حضرت ايمان آورده و موجبات سعادت خود و قومش را فراهم مى كرد.