ايـن دليـل در عـيـن سـادگـى ، حقيقت را به خوبى روشن كرد و جاى ابهامى باقى نگذاشت ،زيـرا واضح بود اگر پيراهن از جلو پاره شده بود، نشان دهنده اين است كه يوسف قصد خـيـانـت داشـتـه و زليـخا ممانعت كرده و حضرت از پيش رو با زليخا كش مكش داشته است ، امـااگـر پـيراهن از عقب دريده شده بود، معلوم مى شود زليخا قصد كام جويى از يوسف را داشـتـه اسـت و يـوسف از خواب گاه گريخته و او در تعقيب وى از بيرون آمدنش جلوگيرى كرده و ناچار به پيراهن او در آويخته و در نتيجه از پشت سر دريده است ! از اين رو عزيز مصر بى درنگ به تماشاى پيراهن پرداخت .
و هـنـگامى كه ديد پيراهن يوسف از عقب دريده شده است ، صدق گفتار حضرت را دريافت و رو بـه زليـخـا كـرد و گـفـت :ايـن از نـيرنگ شما(زنان ) است ، به راستى نيرنگ شما (زنـان ) بـزرگ اسـت .(487) بعد از بيان اين جمله پيش خود فكر كرد با اين لحن تـنـد و مـحـكـوم كـردن بانوى كاخ و حاكم ساختن غلامى زرخريد بر وى ، ممكن است حوادث نـاگوارى پيش آيد و يوسف يا زليخا در صدد انتقام از يكديگر برآيند و اوضاع بدتر شده و اقدامات حادّى از آنان سرزند و از همه مهم تر قصه مزبور بر سر زبان ها بيفتد و آبـروى خـانـدان عـزيـز مـصـر بـر بـاد رفـته و كوس رسوايى اش بر سر هر كوى و بـرزن بـه صـدا درآيـد. به همين سبب به دنبال اين سخنان ، براى خاتمه دادن به ماجرا يك جمله به يوسف گفت و جمله ديگرى هم به زليخا.
عـزيـز مـصـر بـه يوسف چنين گفت :اى يوسف از اين ماجرا درگذر(488) و آن را نـاديـده بـگـيـر و در جـايى ديگر، سخنى از اين داستان به ميان نياور، و به زليخا گفت :از گـنـاه خـود اسـتـغـفـار كـن (489) و تـوبه نما كه خطا از توست وتو از خطاكاران بوده اى .
نقشه زنان ديگر مصرى
عـزيـز مـصـر بـديـن وسـيـله مـى خـواسـت مـوضـوع را مـكـتـوم و پـوشـيـده دارد، تـا از داخل خانه به خارج سرايت نكند و يوسف و زليخانيز هيچ كدام نمى خواستند كسى از ماجرا مـطـلع گـردد. يـوسف نيز به سبب شرافت و فضيلت خانوادگى اش ملاحظه بانو و آقاى خويش را مى كرد و به خصوص با تقاضاى كه از وى شده بود، مطلب را ناديده گرفت و ديـگر سخنى به ميان نياورد، زليخا كه مى دانست گناه كار و مجرم است و شوهرش نيز بـه گـناهش گواهى داده بود، به هيچ وجه نمى خواست كه نامش بر سر زبان ها بيفتد و هـر كـس و نـاكـسى درباره عشق و علاقه وى به غلام زرخريد كنعانى صحبت كند و توطئه كـام جـويـى اش از ايـن غـلام زرخـريـد و ردّكـردن غـلام و سـرسـخـتـى او نقل مجالس و محافل شريف و وضيع گردد.
ولى اين گون محيطهاى سياسى و قصرهاى آن چنانى در بيش تر مواقع از دوست ودشمن و احـيـانـا جـاسـوسان و افراد مشكوك خالى نيست و همه افراد چون يوسف ، پاك دامن و وظيفه شناس نيستند كه به خاطر آبرو و حيثيت ارباب و بانو چيزى ابراز نكنند، بلكه كسانى هـسـتـنـد كـه روى اغراض سياسى و مقاصد ديگر، در صدد تهيّه چنين سوژه هايى هستند كه بـراى پـيـشـبـرد اهـداف خـود بـه ديـگـران گـزارش كـنـنـد. و هـرچـه كـه بـود قـضـيه از داخل قصر به بيرون سرايت كرد و اين احتمال نيز وجود دارد كه همان شخص شاهد و گواه مـاجـرا مـوضـوع را جـايـى نـقـل كـرده و سـبـب شـيـوع آن گـرديـده . بـه هـر تـقـديـر دل بـاخـتـگـى زليخا به غلام كنعانى و توطئه وى به گوش زنان اعيان شهر و بانوان قـصـرنـشين ديگر رسيد و روى رقابت شديد زنان با يكديگر و به ويژه زنانى هم چون زليخا كه غم زندگى ندارند و جز به اين گونه امور - شهوت و هوا و هوس هاى نفسانى - بـه چـيـز ديـگـرى نـمـى انـديـشـنـد و نـُقـل مـحـفـلشـان مـعـمـولا مـسـائلى از ايـن قـبـيـل اسـت ، سـخـن ها گفتند و درباره آن چه شنيده بودند، قضاوت ها كردند. قرآن كريم نـقل كرده كه آنان زليخا را به باد ملامت گرفته و او را زنى افراطى خوانده و به گم راهـى آشـكـارى مـنـسـوب داشتند. آنان گفتند: زن عزيز، غلام خود را به كام گرفتن از خويش خوانده و در دوستى او فريفته شده (و راه افراط را پيش گرفته ) به راستى كه ما او را در گم راهى آشكارى مى بينيم .(490)
ايـن ظـاهـر داسـتـان بـود، ولى حـقـيـقـت چـيـز ديگرى بود، وقتى كه زنان مزبور موضوع دل دادگـى زليـخـا را بـه جـوانـى كـنـعـانـى شـنـيدند، و پيش ‍ از آن نيز كم و بيش وصف زيـبـايـى خـيركننده يوسف را از خود زليخا و كاخ ‌نشينان عزيز مصر شنيده بودند لذا در صدد برآمدند تا وسيله اى فراهم ساخته و نقشه اى بكشند كه اين جوان ماه رو و عفيف را از نـزديك ببينند، از اين رو قرآن كريم به دنبال اين آيه ، لحن سخن را تغيير داده و حقيقت را چنين بيان مى كند: از اين رو قرآن كريم به دنبال اين آيه ، لحن سخن را تغيير داده و حقيقت را چـنـيـن بـيان مى كند: و چون (همسر عزيز) از مكرشان اطلاع يافت ، نزد آنان (كسى ) فرستاد و محفلى برايشان آماده كرد و به هريك از آنان (ميوه و) چاقويى داد و (به يوسف ) گفت : بر آنان درآى ، پس چون (زنان ) او را ديدند، وى را بس شگرف يافتند (و حيران شدند و از شدت هيجان ) دست هاى خود را بريدند و گفتند:منزّه است خدا، اين بشر نيست ، اين جز فرشته اى بزرگوار نيست .(491)
كـه بـا واژه مـكـر و حيله در خواست زنان مصرى را بازگو مى كند؛ يعنى براى اين كه يوسف را از نزديك ببينند اين نقشه را كشيدند و اين حيله را به كار بردند.
گرفتارى تازه
حيله زنان مؤ ثر واقع شد و همان طور كه پيش بينى مى كردند، زليخا مجلسى ترتيب داد و از آنان دعوت كرد تا معشوقش را نشان دهد و علت گرفتارى و عشق جانسوزش را آشكارا بـه ايـشـان بـنـماياند، تا غلام ماه سيماى كنعانى را كه موجب اين همه رنج و ناكامى و در نهايت باعث رسوايى زليخا گرديده است ، از نزديك ببيند و بيش از اين زبان به ملامت و سرزنش زليخا نگشايند.
آنـان كـه مـنـتـظـر چـنـيـن دعـوتـى بودند، همگى دعوت زليخا را پذيرفته و براى مجلس مزبور بهترين لباس ها را تهيه كرده و به انتظار فرا رسيدن روز موعود لحظه شمارى كردند.
سـرانـجـام روز مـوعـود فرا رسيد و زليخا سرسراى كاخ را آماده پذيرايى ايشان كرد و انواع خوراكى ها و ميوه ها را تهيه نمود. براى هر يك از بانوان تشك و بالش مخصوصى گـذاردند و مجلس را از هر نظر آراستند و زنان يكى پس از ديگرى به قصر عزيز مصر آمدند و هر كدام در جاى گاه مخصوص خود قرار گرفتند.
نـاگـفـتـه پـيـداسـت كـه ايـن مـجـلس چـگـونـه مـجـلسـى بـوده و اميال نفسانى تاچه حدّ بر آن حكام بود. محفلى كه دعوت كننده اش يكى از بزرگ ترين و زيـبـاترين زنان مصر و ميهمانان نيز هم طراز وى يا از نظر شخصيّت سياسى و اجتماعى قـدرى بـالاتـر وپـايـيـن تر از او هستند و ثروت بى شمارى نيز در اختيار دارند و محور زنـدگـى آنـان را آرايـش بـهـتر و لباس زيباتر و رسيدگى به سر و وضع خود و كام جـويـى بـيـش تـر از وسايل زندگى تشكيل مى دهد، گرسنه نبوده اند كه غم گرسنگان بـخـورنـد و بـرهـنـگـى نـديـده انـد كـه در فـكـر پـوشـش بـرهـنـگـان بـاشـنـد و نقل مجالسشان تعريف از زيبايى و زشتى فلان زن يا فلان جوان و غم اندوهشان در اطلاع از وضـع مُد روز و طرز دوخت جامه و آرايش سر و وضع خود است ... و صدها چيز ديگر كه حـتـى بـه فـكر ما نيز خطور نمى كند و از آن اطلاعى نداريم ، پايه و اساس ‍ چنين محفلى شهوت است و از دروديوارش هواو هوس مى بارد.
راسـتـى كـه بـراى شخص پاك دامن و جوان با ايمانى چون يوسف صديق زندگى در چنين مـحـيـطـهـاى آلوده و كـثـيـفـى چـه قـدر مـشـكـل و تـا چـه حـدّنـاگـوار اسـت و تحمل ناملايماتى كه از نزديك مى بيند، چه اندازه سخت و دشوار است .
بارى زليخا پيش از تشكيل مجلس ، يوسف را در اتاقى براى انتظار آمدن ميهمانان نشانيد و همين كه مجلس كاملا آراسته شد و ميهمانان همگى آمدند، انواع و اقسم تنقلات و ميوه هايى را كـه در آن فـصـل در شـهـر وجـود داشت براى آنان مهيّا كرد و به هركدام چاقويى داد تا آمـاده خـوردن مـيـوه بـاشـنـد و در هـمـين وقت نزد يوسف آمد و به او تكليف كرد به سرسرا درآيد.
زنـان مـصـرى كه براى ديدار يوسف دقيقه شمارى مى كردند و شايد از همان لحظه ورود سـراغـش را از زليـخـا و ديـگـر افـراد كاخ مى گرفتند، ناگهان ديدند كه در باز شد و جـوانـى در كـمـال زيبايى و آراستگى و در عين حال با يك دنيا وقار و متانت وحيا و عفت وارد شد.
آنـان كـه هـيـچ گاه تصور نمى كردند غلام كنعانى زليخا به اين اندازه زيبا باشد، يك باره مبهوت جمال خيره كننده يوسف گرديدند و آن چنان از خود بى خود گشته و محو ديدار يـوسـف شـدنـد كـه نـفـهـميدند و دست هايشان را به جاى ميوه بريدند و بى اختيار فرياد زدنـد:حـاشـا كـه اين جوان بشر باشد! اين جوان با زيبايى بى نظيرش كه آن را با حـيـا و وقـار و عـفـت و تـقـوا تـواءم كـرده ، فـرشـتـه اى اسـت در صـورت انـسـان ، و مَلَك برزگوارى است در لباس آدميان !.
آنان با بيان اين جمله شايد مى خواستند به زليخا بگويند ما كه تو را در عشق اين جوان ملامت مى كرديم ، براى آن بود كه او را بشرى مانند ساير افراد بشر مى دانستيم ، ولى اكـنـون كـه مـى بـيـنـيـم او بـشـر نـيـسـت و در زيـبـايـى و جمال ، فوق افراد بشر و هم چون فرشته اى است ، سخن خود را پس گرفته و حق را به تـو مـى دهـيـم ! يـا مـى خـواسـتـنـد بـگـويـنـد فـردى مانند اين جوان كه در عنفوان شباب و كمال قواى بدنى ميان بهترين كاخ ‌ها به سر مى برد و از بهترين غذاها و راحتى ها بهره مـنـد مـى شود و همسرى هم ندارد، يكى از زيباترين بانوان مصرى يعنى زليخا- كه سمت فـرمـان روايـى و بـزرگـى بـر او دارد - در خـلوت بـا كـمـال اصـرار از وى كـام مـى خـواهـد، ولى او بـه خاطر خدا پاسخ ردّ به وى مى دهد و از خـلوت گـاهش مى گريزد! راستى اين جوان بشر نيست و فرشته است ، مگر بشر معمولى مـى تـوانـد ايـن قـدر طـاقـت و توان داشته باشد. به خصوص جوان زيبايى كه همسر هم ندارد و درعنفوان جوانى تا اين حدّ خودار و باتقوا و فداكار است .
عـمـلى كـه بـى اخـتـيـار و در حـال بهت وحيرت از آن ها سر زد و به جاى ميوه ها دستشان را بـريـدنـد، فـرصـتى به دست زليخا داد تا درد دلش ‍ را به آنان بازگويد و علت عشق آتـشـيـن خـود را بـيـان نـمـايـد و پـاسـخ مـلامـت هـاى بـى جـان آنـان را بـدهـد و بـا زبـان حال به آن ها بگويد: خداى سبحان سخن او را در آن هنگامه اين گونه بيان فرمود:
اين است آن جوانى كه مرا درباره عشق او ملامت مى كرديد. آرى من (صريحا مى گويم كه ) از وى كـام خواستم ، ولى او (از كام روا ساختن من ) خوددارى كرد و اگر دستور مرا انجام ندهد قطعا زندانى خواهد شدو از افراد خوار (وبى مقدار) خواهد گرديد.(492)
يعنى شما كه تاب تحمل يـك بـار ديـدن او را نداشتيد و با يك نظر اين گونه فريفته و مدهوش شديد و اختيار از كـف داده و بـه جـاى تـرنـج دسـت هـاى خـود رابـريـديـد، پـس مـن كـه سـال هـا در كـنـارش بـه سـر مـى بـرم و صـبـح و شـام با او هستم و پيوسته در برابر چـشـمـانـم قـرار دارد، چه كنم ! اكنون دانستيد كه بى مرا به باد ملامت گرفته ايد و بى سـبـب بـر كـار مـن عـيـب جويى كرده و نسبت گم راهى به من داده ايد و من حق دار كه اين چنين شيفته اين غلام زيبا گردم و در عشقشش سراز پا نشناسم ؟

گرش بينى و دست از تُرنج بشناسى

روابود كه ملامت كنى زليخا را

زليـخـا ايـن جـمـله هـا را بـه صورت سرزنش در پاسخ زنان مصرى گفت و سپس پرده از روى كـار بـرداشـت و آن چـه در دل داشت ، اظهار كرد و گفت : آرى من از او كام مى خواستم ، ولى او دسـت ردّ بـر سـيـنـه ام زد و بـه درخـواسـتـم بـى تـوجـهـى نـمـود و بـر دل سـوخـتـه و عشق جانسوزم رحمى نكرد. اكنون ديگر كاسه صبرم لبريز شده و تاب و تـوان از دسـتـم رفـتـه و كـوس رسـوايـى ام بـر سـر هـر كـوى وبـر زن زده شـده است . حال اگر درخواستم را نپذيرد و گوش به فرمانم ندهد، او را به زندان مى افكنم و به زارى و ذلت دچارش مى كنم .
ايـن صـراحـت لهـجـه زليـخا و بى پروايى اش در معاشقه با يك جوان بيگانه ، گواهى براى گفتار آن دسته از مفسّران است كه گفته اند: شوهر زليخا مرد بى غيريتى بود، از ارتـبـاط هـمـسـرش بـا ديـگـران مـتاءثر نمى شد و نيز مى تواند دليلى بر تسلّط فوق العاده وى بر شوهرش باشد. چنان كه در اين گونه محيطهاى آلوده و آماده براى عياشى و خوش گذارانى عموما زنان زيبا و بوالهوسى هم چون همسر عزيز، اختيار شوهران را به دست مى گيرند و فرمانروايى مطلق العنان و كسى جرئت گفتن چون وچرا در برابرشان را نـدارد. شـايـد ايـن مـطـلب اخـتـصـاص بـه مـحـيـط خـانـه عـزيـز و سـايـر رجـال سـياسى و اعيان مصر نداشته باشد. در واقع در ساير محيطها نيز عموما چنين بوده اسـت و چه جنايت ها و رسوايى ها كه در داخل اين قلعه هاى محصور نيز عموما خانه عزيز و سـايـر رجال سياسى و اعيان مصر نداشته باشد. در واقع در ساير محيطها نيزعموما چنين بـوده اسـت و چـه جـنـايـت هـا و رسوايى ها كه در داخل اين قلعه هاى محصور و كاخ ‌هاى به ظاهر معمور به وقوع پيوسته وكسى سر از آن ها در نياورده و گاهى به طور اتفاق مانند مـاجـراى زليـخـا ومـراوده عـاشـقـانه او به خارج كاخ سرايت كرده يا بر اثر توطئه هاى سياسى و غيره وسيله اى براى تبليغ مخالفان گرديده است .
مـعـمولا در چنين محيطهايى وقتى جنايتى اتفاق مى افتد، همان جا دفن شده و آثار آن را نيز از بين مى برند و كسى سر از آن در نمى آورد. حالا چه چيزى سبب سرايت اين داستان به بيرون شد؟ شايد از مطالعه صفحه هاى قبلى بتوان علّتى براى آن پيدا كرد.
سرانجام اين جسارت و تهديد و بى پروايى ، كار را بريوسف پاك دامن و معصوم بسيار سخت كرد و زندگى در آن كاخ با عظمت ، وسيع زيبا را براى فرزند با ايمان يعقوب از سـياه چال تاريك زندان مشكل تر ساخت . به خصوص وقتى كه زنان مصرى هم با زليخا هـم داسـتـان شـده و به صورت خيرخواهى ، يوسف را به تسليم در برابر زليخا دعوت كردند و از سرسختى و مخالفت با وى بيمش ‍ دادند.
بـلكـه بـه گـفـته برخى از مفسّران و راويان : هر يك از زنانى كه يوسف را در آن مجلس ديـدنـد، زليـخـاى تـازه اى بـراى يـوسـف شـده و تقاضاى كام جويى و عشق بارى از وى كـردنـد و براى دست رسى به يوسف و ملاقات خصوصى با وى نقشه تازه اى ريختند و هـر يـك جـداگـانـه نزد زليخا آمده و بدو مى گفتند: اجازه بده تا ما در خلوت با اين جوان كـنـعـانـى مـذاكـره كـنـيم و او را به تسليم در برابر تو سفارش ‍ نموده و براى كام روا سـاخـتـن تو آماده اش سازيم . زليخاى ساده دل و شيفته هم كه مى خواست تا با هر وسيله اى بـه مـقـصـود خـود نـائل شود و به كام دل برسد، شرايط اين ملاقات خصوصى را در داخل كاخ فراهم مى كرد و زنان مزبور جداگانه پيش يوسف مى رفتند، اما به محض ورود سـخن از عشق خود به ميان كشيده و دور از چشم زليخا و ديگران سعى مى كردند با گفتار و رفـتـار خـود، مـاه رخـسـار كـنـعـانـى را مـتـوجـه خـود سـازنـد و دل او را بربايند و تنها چيزى كه از آن سخنى به ميان نمى آوردند، بحث زليخا و عشق و علاقه اش به يوسف و تقاضاى ترحّم بر دل سوخته و قلب تفتيده او بود.
ايـن اوضـاع و احـوال يوسف را وادار كرد تا به معشوق حقيقى و دلبر واقعى خود - كه در هـر پـيـش آمـد ناگوارى او را نگهدارى و محافظت فرموده بود- رو آورده و نجات خود را از ايـن دام خـطرناكى كه زنان مصرى سر راهش نهاده بودند، از وى بخواهد. به ويژه وقتى به ياد جمله تهديدآميز زليخا مى افتاد كه قدرت خود را به رخ يوسف و ديگران كشيده و صـريـحـا گـفـتـه بـود اگـر رام و مـطـيـع نـشـود، او را بـه سـيـاه چال زندان مى اندازم و از اين عزت و مناعت به خوارى و ذلّت مى افكنم ، تصميمش را در دعا به درگاه پروردگار مهربان ، محكم تر مى ساخت .
حـضـرت سـرانـجام خواسته دل را به پيشگاه خداى تعالى بر زبان آورد و روى تضرع به سويش آورده و دست استمداد به درگاهش ‍ دراز كرد و گفت : پروردگارا زندان نزد من محبوب تر است از آن چه اينان مرا بدان مى خوانند و اگر نيرنگ آنان را از من دور نكنى ، به آن ها متمايل مى شوم و از جاهلان مى گردم .(493)
يـعـنـى اگـر قـرار شود مرا مخيّر سازند تا تقاضاى نامشروع اينان را بپذيرم يا آن كه بـقـيـّه عـمـرم را در زنـدان سـپـرى كـنم ، سپرى كردن عمر در زندان براى من محبوب تر و تـحـمـل نـاكـامـى هـا و مشكلات زندان بر من آسان تر از انجام تقاضاى نامشروع اين هاست ،زيـرا زنـدان مـرا از قـيد اسارت شهوت و هوس مى رهاند، ولى اين كاخ با عظمت ممكن است مـرا بـا هـمـه فراخى و زيبايى و نعمتش اسير شهوت و پاى بند هوا و هوس سازد. زندان آرامش روح و آسايش جان به من مى دهد، ولى قصر عزيز روحم را تيره و جانم را عذاب مى دهـد. زندان محيط آسوده و خلوتى براى پرستش حق و احيانا مكان و جاى گاه خوبى براى تـبـليـغ و ارشـاد مـجـرمان و اصلاح آلودگان به گناه است ، ولى كاخ حاكم مصر كانون فـسادها، و عياشى ها و فرمانروايى زنان هوسران و سبك سرى است كه هر انسان پاك را آلوده مى سازد و هر نيرو و قدرتى را مقهور نيروى خود مى سازد.
راسـتـى كـه عـشـق و ايـمـان بـه خـدا - چـنـان كـه پـيش از اين گفتيم - چه سنگر محكم و دژ مـسـتـحـكـمى است براى جلوگيرى از آلودگى ها و انحرافات و اساسا هيچ نيروى ديگرى نـمـى تواند در چنين مراحل خطرناكى جاى آن را بگيرد و انسان را از انحراف حفظ كند! جز ايـمـان بـه خـدا چـه نـيـرويـى مـى تواند زندان وحشت ناك و تاريك را به خاطر فرار از نـافـرمـانـى حـق بـراى فـرزند يعقوب از زندگانى دركاخ وسيع و پرنعمت نخست وزير مـصـر مـحـبـوب تـر سـازد؟ و چـه قـدرتـى جـز عـشـق بـه حـق مـى تـوانـد تحمل سختى ها و شكنجه هاى زندان را به خاطر آلوده نشدن به گناه از آغوش گرم زنان مصرى دلپذيرتر كند.
ايـن قـسـمـت از داسـتان يوسف درس خوبى براى كسانى است كه مى خواهند با گناه مبارزه كـرده و از انـحـرافـات خـود و ديـگـران تـقـويـت كنند تا با تلاش بسيار از خداى تعالى اسـتـمـداد كـرده و نـيروى ايمان را خود و ديگران تقويت كنند ودر اين گونه مواقع حساس ‍ وخـطـرناك با كمك آن نيروى ايمان را در خود و ديگران تقويت كنند و در اين گونه مواقع حـسـاس و خطرناك با كمك آن نيروى غيبى خود را حفظ كنند و از انحراف و آلودگى مصون بمانند.
يـوسف به دنبال تضرّع خود افزود:اگر كيد و نيرنگ آنان را ازمن بازنگردانى ، به آنان متمايل شده واز (جمله ) نادانان خواهم شد.(494)
ايـن درس نـيـز درس آمـوزنـده ديگرى است كه قرآن كريم درباره اين فرشته تقواو عفّت بـيـان مـى كـند كه نمونه و الگوى ديگران باشد و اين تذكر را مى دهد كه انسان در هر مـرحـله از ايمان و تقوا باشد و به هر اندازه به خود مطمئن و اميدوار باشد، بايد باز هم در وقت احساس خطر به نيروى خود متّكى نباشد و خود را از خداى تعالى بى نياز نداند و بـراى مـبـارزه با خطر از او استمداد كند و بداند كه اگر مداد او نباشد و از جهان غيب كمك نگيرد نمى تواند در مبارزه پيروز گردد.

بى عنايات حق و خاصان حق

گر ملك باشد سياه هستش ورق

در ضـمـن ايـن حـقـيقت را نيز گوشزد مى كند كه پاسخ مثبت دادن به خواسته هاى نامشروع زنـان ، و آلوده شـدن بـه گـنـاه از نـادانى و جهالت است و شخص عالم و دانشمند به هيچ وجه حاضر نمى شود آلت دست زنان بوالهوس شده و خود را به گناه آلوده سازد.
لطف خداى سبحان كه همه جا شامل حـال ايـن بـنـده پـاك دامـن و فـرمـان بـردار بـوده و پـيـوسـتـه از بلاها و فتنه هاى سخت محافظتش ‍ فرموده ، در اين جا نيز به كمكش شتافت و كيد زنان را از وى بگردانيد و تمام آن دلربـايـى ها وافسون ها و سخنان فريبنده زنان مصرى نتوانست يوسف معصوم را تحت تاءثير قرار دهد و تزلزلى در اراده آهنينش ايجاد كند و تدريجا شكست هاى پى درپى كه در راه رام كردن اين جوان كنعانى نصيبشان شد، آنان را مجبور به عقب نشينى و دچار ياءس و نـومـيـدى كـرد و از مـزاحمت او دست كشيدند و در نتيجه ماه كنعان پيروزمندانه و فاتح از ميدان آزمايش بيرون آمد.
خـداونـد در قرآن كريم يكى ديگر از نعمت هايش را كه به فرزند يعقوب عنايت كرده چنين يـادآور مـى شـود:پـس پـروردگـارش ‍ (دعـاى ) او را مـسـتجاب كرد وكيد زنان را از وى بگردانيد به راستى او شنواىِ داناست .(495)
انتقال به زندان
غـرور و خـودخـواهـى هـمـسـر عـزيـز سـبـب شـد تا تهديد خود را عملى سازد، از اين رو به شـوهـرش پـيـشـنـهاد داد كه يوسف بى گناه را زندانى كند. عزيز مصر نيز گرچه خيانت هـمـسـرش و بى گناهى يوسف را مى دانست ونشانه هاى ديگرى هم براى پاك دامنى يوسف ديده بود، ولى اوضاع و احوال داخل و خارج كاخ واصرار زليخا او را در محذور و ناراحتى و فـشـار شـديـدى قرار داد؛ زيرا داستان زليخا و يوسف و تقاضاى كام جويى زليخا از يوسف و امتناع وى از اين كار، در خارج شايع گرديده و سبب شد تا مردم تحقيق بيش ترى درباره آن بكنند و شايد كار به جايى كشيده بود كه بيش تر زنان و مردان مصرى مشتاق ديـدار ايـن جـوان ماه روى كنعانى گشته و دردسرى براى عزيز مصر وكاخ نشينان فراهم كـرده بـودنـد. سرانجام موضوع به صورت معمّايى درآمده و مخالفان عزيز مصر نيز از ايـن مـاجـرا بـه عـنوان حربه اى عليه او استفاده مى كردند و از طرفى ترسيدند كه به دنبال وقايع گذشته ، زليخا رسوايى تازه اى به بار آورد و عزيز مصر وادار شد تا بـراى پـايـان دادن بـه ماجرا تصميم جدّى بگيرد و به هر صورت كه ممكن است غائله را خاتمه دهد.
براى اين كار با مشاورانش مشورت كرد و تصميم براين شد كه يوسف را چندى به زندان افـكـنـنـد تـا اولا سـروصـداها از بين برود و ثانيا با زندانى كردن يوسف در خارج چنين مـنعكس كنند كه وى گناه كار است و در صدد خيانت بوده و همسر عزيز، گناهى در اين ماجرا نداشته است .
امـا شـواهد پاك دامنى يوسف به حدّى بود كه با اين صحنه سازى ها نمى توانستند او را خـائن و گـنـه كـار مـعـرفى كنند و زليخا را پاك دامن و امين امّا زليخا با تسلّطى كه بر شـوهـرش داشـت و نـيـز زبـونى عزيز مصر و مشاورانش در برابر اراده و فرمان زليخا، بـراى آنـان راهـى جز اين نبود. اگر مرد غيور و با اراده ديگرى به جاى عزيز مصر بود هـيـچ گـاه هـمـسـر خـيـانـت كـار خـود را آزاد نـمـى گـذاشـت و غـلام پـاك دامـنـى را كـه سال ها با كمال پاكى و صداقت و امانت در خانه او انجام وظيفه كرده بود، بدون هيچ جرم و گناهى به زندان نمى انداخت ، بلكه چنين غلام پاك دامنى كه اين گونه حرمت ولى نعمت خـود را نـگـاه داشـته و حاضر به خيانت به عزيز مصر و تجاوز همسرش نشده است و به خـصـوص پـس از اثـبـات پاك دامنى اش نزد عزيز مصر و تجاوز همسرش نشده است و به خـصـوص پـس از اثـبـات پـاك دامـنـى اش نـزد عـزيـز و عـمل به درخواست او كه از افشاى قضيه خوددارى كند و حاضر به رسوايى او نشود چنين غـلامـى شـايـسته همه گونه جايزه و پاداش نيكى از جانب عزيز مصر بود و جاى آن داشت كـه با آن همه نشانه پاكى و فضيلت كه از وى ديده بودند، رعايت او را كرده و بهترين مقام را به وى تفويض كنند.
امـّا كـاخ عـزيز مصر جايى نبود كه عدالت در آن حكومت داشته باشد و خادم از خائن متمايز گـردد، بـلكه در آن جا هواوهوس - آن هم هوى هوس زنان بوالهوس - حاكم بود و به جاى خـائن خـادم مـجـازات مـى شـد؛ البته در چنين محيطى راهى جز اين راه و قانونى به جز اين قـانـون زور حـكـومـت نـداشت و شايد اگر يوسف به خاطر زيبايى اش مورد علاقه زليخا نـبـود و او امـيـدوار نـبـود كه يوسف پس از رفتن به زندان و ديدن ناملايمات وسختى هاى زنـدان ، احـتـمـالا مـمـكـن اسـت رام وى گـردد و حاضر به كام جويى اش شود، شايد يوسف عـزيـز را بـه قـتـل مـى رسـانـدنـد و اين جوان معصوم و فرزند پاك پيامبرا بزرگ الهى قربانى توطئه ها و هوسرانى ها و عياشى هاى كاخ نشينان مصر مى گرديد. قرآن كريم زنـدانـى شـدن يـوسف را اين گونه بيان مى كند:پس از ديدن آن نشانه ها (پاك دامنى يوسف ) صلاح ديدند كه او را تا مدتى زندانى كنند.(496)
ماه كنعان در زندان
يـوسـف بـى گـنـاه بـه جـرم پاك دامنى و عفت به زندان افتاد و كاخ آلوده به هواوهوس و شهوت و بى عدالتى را براى عزيز مصر و همسر هوس رانش گذاشت . يوسف اگر چه از بـهـتـريـن زنـدگـى هـا و نـعـمـت هـاى بـه سـخـت تـريـن مـكـان هـا مـنـتـقـل شـد، امـا چـون وجـدانـش آسـوده و دلش آرام و تـوكل و اعتمادش به خداى رحمان بود، سختى هاى زندان در وى اثرى نكرد و زندگى در آن مـحـيط تاريك و سخت برايش از كاخ عزيز مصر با آن همه فراخى و آسايش به مراتب لذّت بخش تر بود و آن چه به خصوص آن زندگانى سخت را برايش ‍ جان بخش تر مى كـرد، ايـن بـود كـه آن حـضرت محيط زندان را براى انجام ماءموريت الهى كه به عهده اش بـود، آمـاده تـر مـى ديـد تا رسالتى را كه از نظر ارشاد و تبليغ مردم دارد، ميان افراد زندانى بهتر انجام دهد، ازاين رو از همان آغاز ورود به زندان شروع به تبليغ مرام مقدّس توحيد و ارشاد افراد زندانى نمود.
تربيت صحيح و اصالت خانوادگى و مسئوليتى كه در رسيدگى به وضع بيچارگان و گـرفـتـاران در خـود احـسـاس مـى كرد، او را وادار كرد كه در هر فرصت و موقعيّتى با مـحـدوديـّت هاى كه در زندان داشت ، به دل جويى از گرفتاران و عيادت بيماران زندانى بـرود و رفع گرفتارى و پرستارى آنان را به عهده گيرد و مشكلاتشان را در حدّ مقدور بـرطرف سازد. اين اخلاق پسنديده با زيبايى صورت و شيوايى منطق ، گفتار متين ، علم ودانشى كه خداوند بدو عنايت فرموده بود، موجب شد تا زندانيان را در همان روزهاى نخست مـتـوجّه خود سازد و همگى از شيفته و دل باخته او رفتار گردند و مشكلاتشان را باوى در ميان بگذارند و از فهم و عقلش در رفع آن ها استمداد جويند.
هـنـگامى كه يوسف زندانى شد، دو تن از غلامان شاه نيز كه به گفته بعضى يكى از آن هـا سـاقـى و ديـگـرى آشـپـز مـخـصـوص شـاه بـودنـد، بـا يـوسـف به زندان افتادند. در طـول مـدتـى كـه ايـن دو زنـدانـى هـر صـبـح و شـام يـوسـف را مـى ديـدنـد، بـه عـلم و عقل او واقف گشته و مانند زندانيان ديگر شيفته اخلاق و رفتار او شدند.
در ايـن مـيـان شـبـى آن دو خـوابـى ديـدند كه حكايت از آينده آنان مى كرد، براى تعبير آن صـلاح ديـدنـد بـه رفـيـق زنـدانـى خـود كـه در قـيـافـه او آثار نجابت و بزرگى و در رفـتارش نيكى و احسان ديده بودند، رجوع كنند و از وى بخواهند تا خواب آن دو را تعبير كند.
يوسف هم كه در صدد بود تا به هر وسيله اى ، مردم بت پرست را به خداى يگانه دعوت كـنـد و از شـرك و بـت پـرستى برهاند، در انتظار چنين فرصتى بود تا با جلب توجه آنـان از فـرصـت اسـتـفاده كند و مرام خداپرستى را به آنان گوشزد نمايد؛ از اين رو با گشاده رويى و كمال متانت از آن دو استقبال كرد و دقيقا به سخنانشان گوش فرا داد.
يكى از آن دو خواب خود را چنين نقل كرد:من در خواب ديدم براى شراب ، انگور مى فشارم .(497)
ديـگـر گـفـت : مـن در عـالم رؤ يـا ديـدم كـه بـر سـر خـود (سـبـدهـايـى از) نـان حمل مى كنم و پرندگان از آن مى خورند.(498)
اين خواب ها را نقل كرده و به دنبال آن ادامه دادند:تعبيرِ خواب ما را خبر ده كه ما تو را از نـيـكـوكـاران مـى بينيم (499) و تو تعبير خواب را نيكو مى دانى ، يا چون تو شخص نيكوكارى هستى كه به بى چارگان نيكى مى كنى و از مستمندان دست گيرى نموده و بـه زنـدانـيـان احـسـان مـى نـمـايـى ، اين احسان و نيكى تو حكايت از قلب پاك و ضمير بـاصـفـايـت مـى كـنـد بـهتر مى توانى از اين خواب هايى كه ما ديده ايم ، آينده ما را پيش بينى كنى و سرنوشت ما را بيان دارى .
يـوسـف سـخـنـانشان را گوش داد و قبل از آن كه تعبير خوابشان را بيان كند به ارشاد و هـدايـت آنـان بـه خـداى يـگـانـه اقـدام كـرد و وظـيـفـه سـنـگـيـنى را كه از نظر نبوّت بدو محوّل شده بود، در همين فرصت كوتاه نيز انجام داد و براى اين كه آن دو بدانند سخنانى كه مى گويد درست و صحيح است و به او اعتماد و اطمينان پيدا كنند، سخن از علم خود به مـيـان كـشـيده و آن چه را خداوند صحيح است و به او اعتماد و اطمينان پيدا كنند، سخن از علم خود به ميان كشيده و آن چه را خداوند از اخبار آينده و علوم غيبى به وى آموخته بود براى آنـان اظـهار داشته و فرمود:هيچ خوراكى براى شما نمى آورند جز آن كه من پيش از آن كـه بـه دسـت شـمـا بـرسـد از خـصـوصـيّات آن (غذا و چگونگى آن ) به شما خبر مى دهم .(500)
در پـى ايـن جمله براى آن كه آن دو را به خداى جهان متوجه سازد و تذكردهد كه اين نعمت بزرگ را خداوند به وى عنايت كرده و هر نعمتى چه بزرگ و چه كوچك از او به بندگان مى رسد، ادامه داد:اين از چيزهايى است كه پرودگارم به من آموخته است . من آيين قومى كه به خدا ايمان ندارند و منكر آخرتند رها كرده ام .(501)
بـا بـيان اين سخنان به تدريج آن دو را براى معرفى خود و ذكر حسب و نسب پرافتخار خـويـش - كـه شايد تا به آن روز براى رفيقان زندانى او معلوم نبود- آماده نمود تا مرام مـقـدس تـوحيد و يگانه پرستى را برآنان گوشزد كند و ناسپاسى مردم بت پرست را - كه آن دو نيز از زمره آن ها بودند- نسبت به خداى يگانه يادآور شود و به همين منظور به دنـبـال آن گفت :و من از آيين پدرانم ابراهيم ، اسحاق و يعقوب پيروى نمودم و براى ما روا نيست كه چيزى را شريك خداوند گردانيم و اين (مرام مقدس ) از كرم خدا برماست (كه ما را بـدان راهـنـمـايـى فـرمـوده و هـم چـنـين ) بر مردم (كه وسيله پيامبرانى بزرگوار چون پـدران مـن آن هـا را بـه ايـن راه هـدايـت فـرمـود) ولى بـيـش تـر مـردم از ايـن كـرم و فضل الهى (و نعمت هاى بى شمار او) سپاس گزارى نمى كنند.(502) و او را نمى شناسند و سپاس او را نمى دارند و بت ها را به جاى او پرستش نموده و در عبادت برايش شريك قرار مى دهند!
فـرزنـد خـردمـنـد يعقوب با بيان اين سخنان كوتاه و پرمعنا آن دو را به تفكر واداشت و مرام باطلى را كه داشتند، گوشزدشان فرموده و سپس رشته سخن را درباره خداپرستى بـه دسـت گـرفـت و دوستانه آن دو را مخاطب ساخته و با لحن صريح ترى به آنان چنين فـرمـود:اى دو رفـيـق زنـدانـيـم ، آيـا(بـه راسـتى ) خدايان پراكنده (وبى حقيقت براى پـرسـتـش ) بـهترند يا خداى يكتاى مقتدر؟ (اى دوستان زندانى ) آن چه شما به جز از خدا پـرسـتـش مـى كنيد، نام هايى است كه شما و پدرانتان آن ها را (به اين اسم ) ناميده ايد و خـدا دليـلى بـر (پـرستش ) آن ها نازل نكرده و حكم فقط مخصوص خداست و او فرمان داده كـه جـز او را پرستش نكنيد، آيين محكم (و دين پابرجا) همين است ، ولى بيش تر مردم نمى دانند.(503)
استدلال يوسف براى پرستش خداى يگانه
اگـر بـخـواهـيـم اسـتـدلال فـوق را واضـح تـر و بـا شـرح بيش ترى بيان داريم و به صـورت صغرا و كبرايى در آوريم ، كه از آن نتيجه گيرى كنيم بهتر است اين سخنان را به صورت چند جمله مجزّا و جداى از هم ذكر كنيم :
1. آيا براى پرستش ، معبودان پراكنده بهترند يا خداى يگانه قهّار؟
2. در صـورتـى كـه خـداى يـگانه قهّار براى پرستش بهتر است ، پس چرا اين موجودات بـى شـعـور و بـى جـان چـون بـت ، مـاه ، خـورشـيـد، دريـاى نيل و امثال آن ها يا بُت هاى جان دار ولى محكوم قدرت خداى جهان - مانند فرشتگان و غيره - را پرستش مى كنيد؟ با اين كه اينان به خودى خود هيچ گونه تاءثيرى در خوبى ها و بـدى هـا و خـيـر وشـرّ كـسـى نـدارنـد، بلكه تمام اين موجودات محكوم فرمان خداى يگانه قهّارند!
3. اگـر مـنـطـق عـمـوم بت پرستان را داريد و اينها را واسطه و شفيع درگاه خدا مى دانيد، نـاگـزيـر مـى خـواهـيـد از راه پرستش اينها به خداى يگانه تقرّب جوييد! اما اين هم منطق درستى نيست ، زيرا در صورتى كه اينها داراى چنين مقام و منزلتى بودند و مى توانستند ديگران را به خدا نزديك يا از وى دور سازند، مى بايستى خداوند چنين منزلتى به آن ها داده بـاشـد و آن هـا را بـه چـنـيـن مـنـصـب و مـقـامـى مـنـصـوب كـرده بـاشـد، امـا خـداى عزوجل چنين منصبى به آن ها نداده و شما نيز دليلى بر آن نداريد و شما پيش خود آنان را به اين منصب خوانده و چنين مقامى به آن ها داده ايد و نام واسطه و شفيع درگاه خدا را روى آن ها نهاده ايد، از اين رو بدانيد اين نام ها حقيقت ندارد و چون اسم هاى بى مسمّايى است كه شما و پدرانتان اين نام ها را بر آن ها گذارده ايد.
4. فـرمـان پـرسـتـش بـايـد تـنـهـا از جـانـب خدا صادر شود و اوست كه مى تواند دستور پـرسـتـش مـوجـودى را بـه بـنـدگـان خـود بـدهـد يـا از آن جلوگيرى كند و او هرگز چنين دسـتـورى نـداده كـه ايـن مـجـسّمه هاى بى جان يا موجودات جاندار ديگر را از روى طمع يا تـرس يـا سـايـر اغـراض پرستش كنيد، بلكه فرمان او اين است كه تنها وى را پرستش كـرده و جز او هيچ موجود ديگرى را نپرستيد و اين دين و آيين محكمى است كه مى تواند همه جـوامـع بـشرى را به سعادت رهبرى كند و از بدبختى ها برهاند، اما متاءسفانه بيش تر مردم از درك اين حقيقت عاجزند.
مجموع سخنان يوسف (ع ) كه به طور اختصار به آن دو رفيق زندانى اش گفته و خداوند مـتـعـال نـيـز در قـرآن كـريـم آن را بـيـان فـرمـوده ، يـك اسـتـدلال بـيـش نيست كه با بيان چند مقدمه از آن نتيجه گرفته و راه گريز را بر دشمن بسته است و مطابق نقل قرآن ، گاهى پيامبران بزرگ ديگر الهى نيز نظير اين گفت وگو را با مردم بت پرست زمانشان داشته و اين حقيقت را به آن ها گوشزد مى نمودند.
تعبير خواب
خـوابـى كه آن دو غلام ديده بودند و براى تعبير آن نزد يوسف آمدند، فرصتى به دست ايـن پـيغمبر بزگوار داد تا چند جمله درباره خداشناسى و هدايت آنان بگويد و آن دو غلام را تـحـت تـاءثير بيان شيرين و منطقى و سخنان گرم و گيراى خود درباره توحيد قرار دهد، آنان منتظر بودند تا يوسف خوابشان را تعبير كند، به ويژه وقتى اطلاع يافتند كه وى از علوم غيبى هم آگاهى دارد و از آينده نيز مى تواند خبر بدهد، بيش تر تشنه شنيدن تـعـبير خوابشان از زبان رفيق خردمند و حكيم زندانى خود گشتند، آن دو دريافته بودند خـواب هايى كه ديده اند، حكايت از آينده آنان دارد و مانند هر زندانى ديگر مى خواستند هر چه زودتر بدانند آيا راهى براى تبرئه و آزادى آن ها وجود دارد يا نه ؟
يـوسف نيز كه متوجه اين نكته روانى بود، بيش از اين نخواست آن دو را منتظر بگذارد، از همين رو شروع به بيان تعبير خوابشان نمود و چنين فرمود:اى دو رفيق زندانى ، يكى از شـمـا دو نـفـر (تـبـرئه شـده و از زنـدان آزاد خـواهـد شـد و) به آقاى خود شراب خواهد نـوشـانـد و امـا ديـگـرى (مـحكوم به اعدام شده و) به دار آويخته مى شود و پرندگان از سرش مى خورند و (تعبيرى كه از من پرسيديد و) نظرى كه از من خواستيد (به همين نحو كه بيان كردم ) خواهد شد و حتمى است .(504)
از روى تـنـاسـب تـعـبـيـرى كـه يـوسـف (ع ) بـراى خـواب آن دو نـفر كرد مى توان فهميد شـخـصـى كـه در خـواب ديـده بود براى شراب انگور مى فشارد0 كه بعضى گفته اند سـاقـى شـاه بـود- آزاد مـى شـود و دوبـاره بـه شـغـل نـخـسـت خـود مـشـغول مى گردد و آن ديگرى كه خواب ديده بود، نان بر سردارد و پرندگان از آن مى خـورنـد، بـه دار آويـخـتـه مـى شـود، آنـان نـيـز پـس از كـمـى تـاءمـل دانـسـتـنـد كـدام يـك از آن دو نـفر آزاد و كدام اعدام مى شوند. علّت اين كه يوسف به صراحت اعدامى را تعيين نفرمود، شايد نمى خواست به طور مستقيم او را ناراحت سازد و اين خـبـر نـاگـوار را بـه او اظـهـار نـمايد. بديهى است كه خود آن دو از روى تناسب خواب و تـعـبـيـر يـوسف ، اين مطلب را دانستند و هر كدام تعبير خواب خود را فهميدند، آن گاه غلام دومـى - يعنى آن كسى كه خواب ديده بود نان روى سر دارد و پرنده ها از آن مى خورند و بـه گـفته برخى : ماءمور غذا يا آشپز مخصوص شاه بود - از تعبير يوسف ناراحت شد و طبق بعضى روايت ها به يوسف چنين گفت : من دروغ گفتم و چنين خوابى نديده بودم . ولى يـوسـف (ع ) در جوابش فرمود:آن چه از من پرسيديد (و تعبيرى كه كردم ) خواهد شد و حتمى است (505) و به او گوشزد كرد اين اتفاق خواهد افتاد.
درخواست يوسف از رفيق زندانى
پـرونـده آن دو رفـيق زندانى يوسف بررسى شد: يكى تبرئه و ديگرى محكوم به اعدام گرديد. ماءموران براى بيرون بردن آنان وارد زندان شدند، آن دو براى خداحافظى نزد دوسـت خردمند و دانشمند خود يوسف صديق آمدند، يوسف به آن يكى كه مى دانست تبرئه و آزاد مى شود گفت :مرا نزد آقا و سرپرست خود ياد كن (506) و احوالم را به او گزارش بده تا بى گناهيم را بداند، شايد بدين طريق وسيله آزادى مرا از زندان فراهم سازد!
پـرواضـح اسـت كـه ايـن درخـواسـت مـنـافـاتـى بـا مـقـام تـوكـل و تـسـليـم يـوسـف بـه خـداى تـعـالى نـداشـت و ايـن كـه بـرخـى خـواسـتـه انـد عـمـل يوسف را بر غفلتش از ياد خدا حمل كنند و لغزشى برايش فرض كنند و آيه شريفه را نيز به همين گونه تفسير كرده اند، بى مورد است و روايت هايى نيز كه بدان استشهاد نـمـوده اند، چندان اعتبارى ندارد؛ بلكه به گفته برخى از استادان بزرگوار مخالف با نـصّ قـرآن كـريـم بـوده و مـورد اعـتماد نيست و معناى آيه شريفه فانساه الشيطان ذكر ربـه نـيـز اين است كه شيطان از ياد آن - جوان آزاد شده - برده بود كه يوسف را نزد شاه يادآورى كند و جوابش را بدو بگويد، نه آن شيطان خدا را از ياد يوسف برد.
بـارى يـوسف از وى خواست كه نامش را نزد شاه ببرد و اوضاعش را بازگو كند، اما از آن جا كه انسان فراموش كار است ، همين كه جوان دربارى تبرئه و آزاد شد، از خوشحالى و يـا گـرفـتـارى يـوسـف را از يـاد بـرد و گـزارش حـال او را بـه شـاه نـداد و در نـتـيـجـه يـوسـف عـزيـز بـدون جـرم و گـنـاه چـنـد سـال ديـگـر در زنـدان مـانـد، كـه بـسـيـارى از مـفـسـّران آن را هـفـت سال ذكر كرده اند.
خواب شاه و نجات يوسف از زندان
سـال هـايـى كـه مـقـدر شده بود تا فرزند پاك دامن يعقوب در زندان بماند، با تلخى و نـاكـامـى سپرى شد و دوران آزادى از زندان و عظمت يوسف فرا رسيد، خواب هولناكى كه شـاه ديـد و حـكـايـت از آيـنده تاريكى براى مردم مصر مى كرد، سبب شد تا همان جوان آزاد شـده از زنـدان - كه به شغل ساقى گرى شاه گمارده شده بود - به ياد يوسف بيفتد و نـامـش را به عنوان يك دانشمند خردمند كه خواب هاى مهم را تعبير مى كند و از آينده خبر مى دهد، نزد شاه ببرد و وسيله آزادى و فرمانروايى او در كشور پهناور مصر فراهم گردد.
خـوابـى كـه شـاه مـصر ديد چنين بود كه گفت :من (در خواب ) ديدم هفت گاو چاق كه هفت (گـاو) لاغـر آن هـا را مى خورند و هفت خوشه سبز و (هفت خوشه ) خشك ديدم .(507) وى بـراى تـعـبـيـر آن جـمـعـى از كـاهـنـان و مـعـبـّران را خـواسـت و خـواب را بـرايـشـان نقل كرد و تعبيرش را جويا شد!
كـاهـنـان و معبّران سرشان را به زير انداخته و به فكر فرو رفتند، ولى فكرشان به جـايـى نرسيد و همگى در پاسخ شاه گفتند:اينها خواب هاى پريشان و آشفته است و ما تعبير خواب هاى آشفته را نمى دانيم .(508)
آنـان بـه سـبـب غـرورى كـه داشـتـنـد، حـاضـر نـشـدنـد بـه جـهل خود درباره تعبير اين خواب عجيب اعتراف كنند و آن را در زمره خواب هاى آشفته و بى تـعـبـيـر قـرار داده و سـپـس گـفـتـنـد: مـا بـه اين گونه خواب هاى آشفته و پريشانى كه معلول افكار پريشان پيش از خواب است ، آگاه و دانا نيستيم .
در اين جا بود كه ناگهان ساقى شاه به ياد رفيق خردمند و عالم زندانى اش افتاد وبه نـظـرش آمـد كـه چگونه آن جوان دانشمند و حكيم خواب او و رفيقش را تعبير كرد و همه چيز مـطـابـق تـعـبـيـر وى واقع گرديد، لذا بى درنگ رو به شاه كرد و گفت :من تعبير اين خـواب را بـه شـمـا خـبـر مـى دهـم .(509) بـه شـرطـى كـه مرا نزد دوست زندانيم بـفـرسـتـيد تا از وى جوياى تعبير آن شوم و هرچه او گفت به شما خبر دهم ، زيرا او مرد خردمندى است كه تعبير خواب را به خوبى مى داند.
شـاه مصر كه سخنِ معبّران نگرانى و پريشانيش را برطرف نكرده بود و هم چنان درباره آن خـواب هـولنـاك فـكـر مـى كـرد، از ايـن پـيـشـنـهـاد استقبال كرده و ساقى را به زندان نزد آن جوان دانشمند زندانى فرستاد.
يـوسـف مـانـنـد هـر روز به دل جويى از زندانيان و رسيدگى به وضع رفيقان محبوس و گـرفـتار خودسرگرم بود كه ناگهان به او خبر دادند آماده ديدار ساقى مخصوص شاه باشد كه از دربار آمده است . سپس يوسف متوجه شد همان رفيق زندانى اش است كه در وقت خـداحـافـظـى و آزادى اش ، يـوسف از وى آن درخواست مشروع را كرده بود نزد وى آمد و با بى صبرى از يوسف مى خواست تا سؤ الش را پاسخ گويد.
فـرزنـد بـزگـوار يـعقوب آمادگى خود را براى شنيدن سخنانش به وى ابلاغ فرمود و سـاقـى لب گـشـوده گـفـت : اى يـوسـف ((عـزيـز و) اى مـرد راست گوى (510) بـزرگـوارى كـه هر چه مى گويى راست و درست است ، تو تعبير اين خواب را به ما خـبـر ده كـه هـفـت گـاو لاغـر و هـفـت گاو چاق را مى خورند و هفت خوشه سبز و (هفت خوشه ) خـشـكـيده ديگر(511) و تعبير آن را بگو شايد من نزد مردم (512) يعنى نـزد بـزرگـان و دانـشـمـنـدان و سـاير مردمى كه مى خواهند از تعبير اين خواب عجيب آگاه شـونـد،بـازگردم (513) و آن ها نيز از تعبير آن آگاه شوند(514) واز مـقـامـى علمى و دانش سرشارى كه تو دارى مطلع گردند و عظمت تو برايشان مكشوف شود.
سخن ساقى تمام شد و همان طور كه انتظار مى رفت ، حضرت يوسف بدون آن كه سخنى از بـى وفـايـى اش بـه ميان آورد كه چند سال يوسف را فراموش كرده و شرط رفاقت را بـه جـاى نـيـاورده بـود بـا بـزرگوارى و جوان مردى و روى بازى كه حكايت از اصالت خـانـوادگـى و مـقـام نـبـوتـش مـى نـمود، شروع به تعبير خواب كرد و چنين فرمود:هفت سال (515) فراخى و پرآبى در پيش داريدطبق عادتى كه داريد(516) يـا از روى جـديـّت وكـوشـش بـيـش تـر بـايـد زراعـت و كـشـت كـنـيـد(517) بـه دنـبـال آن هـفـت سـال قـحـطـى در پـيـش اسـت . در ايـن هـفـت سـال فـراخـى بـجـز انـدكـى كـه بـراى سـدّ جـوع لازم داريد، مابقى آن را هر چه درو كـرديـد(518)و تمام محصولى را كه برداشت كرديد همه را در همان خوشه اش انبار كنيد و فقط به مقدارى كه براى خوراك خود مصرف داريد برداريد.(519) و بـقـيـه را هـمـان طـور كـه گـفـتـم ذخـيـره و انـبـار كـنـيـد تـا در سـال هـاى قـحـطى از آن استفاده كنيد و چون هفت سال قحطى و سختى پيش آمد، آن چه را در ايـن هـفـت سـال ذخـيـره كـرده ايـد بـخـوريـد تـا آن سـال هـا نـيـز بـگـذرد و بـه دنـبـالش سال فراخى پيش آيد و اوضاع به حال عادى برگردد.
ايـن تـعـبـيـر، گـذشـته از اين كه حكايت از كمال علم و دانش تعبير كننده آن مى كرد، معرّف شـخـصـيـت عـلمى دانشمندى بود كه سال ها در كنج زندان به سر مى برد و كسى از مقامش آگـاه نـبود. از اين بالاتر آن كه اين تعبير، پيش بينى مهمى را براى نجات ملت مصر از قـحـطـى در برداشت كه خواه و ناخواه شاه و درباريان و دانشمندان مصر را به فكر وامى داشت تا از روى احتياط هم كه شده براى آينده دشوار و سختى كه در پيش دارند تدبيرى به كار برند و علاج واقعه را قبل از وقوع بكنند.
بزرگوارى يوسف
يوسف در اين ماجرا از نظر عادى و معمولى كمال مردانگى و بزرگوارى را نشان داد، زيرا فـرزنـد عـزيز يعقوب كه سال ها بدون هيچ گونه جرم و گناهى آن همه مرارت و سختى زندان را كشيده و حتى براى استخلاص خود از همين رفيق بى وفا و فراموش كار استمداد كـرده بـود در ايـن جـا مـى توانست از اين فرصت پيش آمده پيش از بيان تعبير خواب ، چند جـمـله بـه صـورت درد دل و شـكـوه از او اظهار كند و فراموش كاريش را به رخش بكشد و سـپـس خـواب را تـعـبـيـر كـنـد و بـلكـه تـعـبـيـر خـواب را بـه آزادى زنـدان مـوكول كند،و اگر اين كار را مى كرد به خصوص با اين كه جرمى از وى سراغ نداشتند و بـى صـبـرانـه مـى خـواسـتـنـد تـعـبـيـر مـنـاسـب ايـن خـواب را بـشـنـونـد، حـتـمـا مـورد قـبول شاه و درباريان و دانشمندان مصرى قرار مى گرفت و ممكن يوسف (ع ) همان گونه كه پيش از آن هنگام تعبير خواب دو رفيق زندانى براى مقام علمى خود آن جمله را به آن دو اظـهـار كـرد و فـرمـود:مـن پـيـش از آن كـه خـوراكـى براى شما بياورند از چگونگى و خـصوصيات آن به شما خبر مى دهم تا آن دو را براى شنيدن سخنان بعدى خود آماده سـازد، در ايـن جـا نـيـز بـديـن وسـيـله شـاه و بـزرگـان مـصر را از مقام خود آگاه سازد و خبرهايى از آينده شاه و مردم مصر بدهد و سپس آن تعبير خواب عجيب را اظهار كند.
بـه عـلاوه مـى تـوانـسـت در آن وقـت فـقط خواب شاه را تعبير كند وبگويد هفت گاو چاق و لاغـر، هفت سال فراخى و هفت سال قحطى است كه در پيش داريد و به همين مقدار اكتفا كند و ديـگـر آن تـدبـيـر عـاقلانه و بزرگ را كه به فكر هيچ يك از عالمان و بزرگان مصر نمى رسيد براى جلوگيرى از نابود شدن مردم و نگهدارى آذوقه و گندم نمى كرد.
از نـظـر عـادى يوسف بزرگوار، گذشت و جوان زيادى از خود نشان داد، اما اين نكته را هم بـايـد در نـظر داشت كه حضرت يوسف در آن زمان يك انسان عادى و معمولى نبود بلكه او در آن وقـت يـكـى از پـيـامـبـران الهـى بـود كـه مـسـئوليـّت سـنـگـيـن و بـا اهميّت نبوّت را قبول كرده بود و براى هدايت و نجات مردم از گرفتارى هاى روحى و مادّى از هر نظر خود را آمـاده كـرده و مانند ساير انبياى الهى به هر گونه فداكارى در اين راه آماده شده بود، از ايـن رو لذا مـا نـمـى تـوانيم رفتار او را با رفتار مردمان معمولى ديگر بسنجيم و كار مردان بزرگ آسمانى را با كار ديگران قياس كنيم .
آرى از افـراد عـادى ، ايـن هـمـه گـذشـت و بزرگوارى شگفت انگيز است و شايد يك انسان معمولى اين همه جوان مردى و مردانگى از خود نشان ندهد، اما از مردان الهى و پيامبران نمى توان جز اين انتظار داشت ، چنان كه در حالات انبياى ديگر نيز از اين نمونه فداكارى ها و گذشت ها فراوان ديده مى شود.
از اين رو آنچه در برخى از روايت ها وسخنان ديده مى شود كه گويند پيغمبر اسلام (ص ) فرمود: اگر من به جاى يوسف بودم هنگامى كه فرستاده شاه نزد من آمد، با آن شرط مى كـردم كـه مـرا آزاد كـنـيـد تـا تـعـبـيـر خـواب را بـگـويـم ... قـابـل اعـتـمـاد نـيـسـت و روايـت مـعـتـبـرى بـر طـبـق آن نـرسـيـده تـا نـاچـار بـه تـاءويـل بـاشـيـم ، بـلكه اين سخن با مقام انبياى الهى و به خصوص پيغمبر بزرگوار اسـلام نـيـز سـازگـار نـيـسـت و به گفته گروهى از بزرگان اگر بخواهيم اين گونه روايـت هـا را بـپـذيـريـم يـكـى از دو مـحـذور لازم آيـد اول آن كـه مـا عـمـل يـوسـف را تـخـطـئه كـنـيـم بـا ايـن كـه يـوسـف (ع ) در ايـن مـورد كمال بزرگوارى و مردانگى و حسن تدبير را انجام داده بود. ديگر آن كه پيغمبر گرامى اسـلام را شـخـصـى عـجـول و بـى صـبـرى بدانيم كه اين هم با مقام آن بزرگوار كه در گذشت از دشمنان خون خوارى چون ابوسفيان و ديگران در داستان فتح مكه و جاهاى ديگر زبانزد همه است ، سازگار نيست .
اشتياق شاه به ديدار يوسف
فـرسـتـاده شـاه كـه هـمان ساقى مخصوص و رفيق سابق در زندان بود، پس از شنيدن آن تـعـبـيـر عجيب كه ضمنا پيش بينى و تدبيرى براى نجات مردم مصر از قحطى آينده نيز مـحـسوب مى شد، به سرعت خود را به دربار شاه رسانيد و در حضور شاه و درباريان و دانشمندانى كه منتظر آمدن وى و شنيدن تعبير خواب و چشم به راهش بودند، ايستاده و به دقـت تـعـبـير يوسف را از خواب شاه گزارش داد و همه جزئياتى را كه يوسف گفته بود، براى آنان نقل كرد.
شـاه و حاضران مجلس كه با دقت به گفتار ساقى گوش مى دادند، از تعبير عجيب يوسف بـه سـخـتـى در شـگـفـت مـاندند و همگى مشتاق ديدار اين شخصيت بزرگوار و حكيم خردمند گـرديـدنـد و كم كم به اين فكر افتادند كه چرا بايد چنين مرد خردمند و حكيمى در زندان بـاشـد و بـه چـه جرمى او را به زندان افكنده اند. به ويژه شخص شاه مى بيند معمّايى كـه هـيـچ يـك از دانـشـمـنـدان و عـالمـان دربـارش ‍ نـتـوانـسـتـنـد حـل كـنـنـد و خوابى كه حكايت از آينده سختى براى مردم مصر مى كرد و آنان بر اثر بى اطلاعى و غرور، حمل بر خواب هاى پريشان و آشفته كردند، اين جوان دانشمند زندانى به بهترين وجهى تعبير كرده و تدبيرى هم براى اداره آينده سخت كشور مصر نموده است .
از ايـن رو شاه مصر مى خواهد تا هر چه زودتر اين عالم را از نزديك ببيند و از علم و دانش و تدبيرش در كارهاى مهم مملكتى استفاده كند.
هـمـيـن مـوضـوع سـبـب شـد تـا فـرمان بدهد كه اين جوان را نزد من آوريد و با اين فرمان او را به دربارش احضار كرد.
فـرسـتـاده مـخـصـوص شـاه براى ابلاغ اين فرمان به زندان آمد، وى تصور مى كرد با ابـلاغِ فـرمـان ، يـوسـف بـى درنگ از زندان خارج شده و به دربار مى رود، اما برخلاف انتظار، يوسف در پاسخ اين فرمان به فرستاده مخصوص چنين گفت :نزد سرپرست و آقاى خود بازگرد و از او بپرس حال زنانى كه دست هاى خود را بريدند چه بوده است ؟ والبته پروردگار من به نيرنگشان آگاه است .(520)
بـراى فـرسـتـاده مـخـصوص و زندانيان ديگر كه از موضوع مطلع شدند، اين سخن شگفت انـگـيـز بـود و شايد هر كدام اصرار داشتند حضرت بى درنگ از زندان مانده و اكنون به بـهـترين وجهى وسيله نجاتش فراهم شده و شاه مملكت مشتاق ديداراوست ، از رفتن به نزد وى خوددارى مى كند و مى خواهد بى گناهى خود را پيش شاه و بزرگان مملكت ثابت كند.
از نـظـر ظـاهر نيز اين محاسبه درست بود، اما اين پيغمبر بزرگ الهى به همان اندازه كه بـه آزادى خـود از آن مـحـيـط خـفقان آور و تاريك و زندگى سخت و دشوار علاقه مند است ، بـيش از آن نيز به شرف و حيثيت و آبرويش مى انديشد و نمى خواهد هنگام ورود به قصر سـلطـنـتـى ، زمـام دار مصر و دربايان و معبّران كشور مصر به عنوان يك فرد آلوده به او نگاه كنند و به نام يك زندانى متّهم و گناه كار او را بشناسند و با دين او داستان معاشقه نامشروع با زنان مصرى و كام جويى از آن ها براى آن ها تداعى كند، بلكه مى خواست تا بـراى شـاه و ديـگـران روشـن شـود كـه وى بـه جـرم پـاكى به زندان افتاده و دامن او از هـرگـونه تهمتى پاك و مبرّاست و اين زنان آلوده مصرى بودند كه مى خواستند او را به گـنـاه و آلودگـى بكشانند و او با كمال شهامت و تقوا دست ردّ به سينه شان زد و از جاده عفت و پاك دامنى منحرف نشد.
تبليغ يكتاپرستى و گذشتى ديگر