گـذشـتـه از ايـن ، در كـجـا مـعـنـاى گـفـتـار ايـوب اين است كه شيطان بر اثر تسلط بر مـال و جـان و فـرزنـدان مـن مـرا بـه عـذاب انـداخـتـه ، زيـرا آن حـضـرت نـابـودى مـال و فـرزنـدان و بـيـمـارى و مـرض خـود را بـه شـيـطـان نـسـبت نمى دهد و نمى گويد: خدايا!شيطان مرا بيمار كرده و اموالم را نابود ساخته و بلكه مى گويد: شـيـطـان مرا به عذاب دچار ساخته و اين شايد بدان سبب بود كه شيطان مردم را وسـوسـه مـى كـرد تـا كـسـى نـزد آن حـضـرت نـرود و او را تـنـهـا بـگـذارنـد، مـثـل آن كـه بـه آن هـا مى گفت : اگر او پيغمبر بود، خداوند او را به اين بلاها دچار نمى كـرد يـا ـ چـنـان كـه شـرحـش گـذشـت ـ هـمـسـرش را كـه بـا كـمـال وفـادارى و صـمـيـمـيـت بـه پـرسـتـارى آن حـضـرت كـمـر بـسـتـه بـود و در طول مدت فقر و بيمارى او اظهار خستگى نمى كرد، وسوسه كرد و سبب مى شد كه آن زن نزد ايوب رفته و شكايت از حال خود و ايوب كند يا با پخش كردن اين مطلب كه بيمارى ايـوب مـسرى و غير قابل معالجه است ، مردم را تحريك مى كرد تا آن حضرت را از شهر و خانه اش دور كنند و نزديكش نروند اين رنح هايى بود كه از شيطان به آن حضرت مى رسـيـد و شـايـد مـعـنـى گـفـتار او نيز به درگاه خداى تعالى همين بود كه پروردگارا! شيطان ـ بر اثر وسوسه ها و تحريكات خود ـ مرا به رنج و عذاب دچار ساخته است .
امـا پـاسـخ اشـكـال دوم نـيـز روشـن اسـت ، زيـرا عـذاب در زبـان عـربى به معناى رنج و ناراحتى است ، چه از روى كيفر با سابقه گناه و جرمى باشد و چه بى علت اما اين مطلب كـه بـلاهـاى ايـوب از روى سـابـقـه گـنـاهـى نـبـوده و عـنـوان كـيـفر نداشته ، شرحش در ذيل آمد.
تذكر چند مطلب
در پـايـان داسـتـان حـضـرت ايـوب تـذكـر چـنـد مـطـلب كـه در روايـات و تـواريـخ در خلال سرگذشت آن حضرت ذكر شده لازم به نظر رسيد:
1ـ بـرخلاف گفته برخى از مفسران اهل سنت ، بلاهايى كه ايوب به آن ها دچار شد، روى سـابـقـه كـوتـاهـى كـردن آن حـضـرت در انـجـام وظيفه پيغمبرى و به اصطلاح به كيفر گـنـاهـى كه نعوذبالله به گفته آن ها از او صادر شد نبود، بلكه اين بلايا، فقط به سـبـب بـالا رفـتـن مـقـام و آزمـايـش ايـوب صورت نگرفت و خداى تعالى مى خواست با اين آزمـايـش سـخـت ، آن حـضـرت را شـايـسـتـه نعمت هاى بزرگ دنيا و آخرت و شايسته آن مقام بـرجـسـتـه بـنـمـايـد و داستان او را براى بندگان ديگر خود پند و عبرتى قرار دهد تا حجتى براى ديگران باشد. از بيان حضرت باقر در حديثى كه گذشت ، به خوبى اين مـطـلب اسـتـفـاده مـى شـود. در آن جـا كـه فـرمـود:ايـوب هـفـت سـال بـدون هيچ گناهى كه از وى سر زده باشد دچار بلا گرديد و در جاى ديگر فـرمـوده اسـت : بـلاكـش ترين مردم انبيا هستند و سپس به ترتيب هر كس بدان ها شبيه تر (نزديك تر) است كه در روايات ديگر نيز بدان اشاره يا تصريح شده است .
صدوق در كتاب علل الشـرائع از امـام صـادق (ع ) دو حـديـث نـظـيـر يـك ديـگـر نـقـل كـرده كـه در هـر دوى آن ها امام تصريح مى كند كه ايوب بدون هيچ گناه و تقصيرى دچـار بـلا گـرديـد. مـتـن يكى از آن ها كه رانى آن شخصى به نام درست بن ابى منصور بوده ، چنين است :
إ نَّ ايّوبَ من غيرِ ذنب ؛
همانا ايوب بدون گناه دچار بلا شد.
متن حديث ديگر نيز كه ابوبصير از آن حضرت روايت كرده اين است :
اءُبتُلى ايوب سبع سنينَ بلاذنبٍ ؛
ايوب هفت سال بدون گناه به بلا مبتلا گرديد.
ايـن تـذكراتى كه در اين روايات آمده ، يا براى پاسخ به گفتار نادرست همان دسته از مفسران اهل سنت است كه ابتلاى ايوب را معلول ترك امر به معروف و نهى از منكر از طرف آن جـضـرت دانـسـتـه انـد، يـا بـه مـنـظـور رفـع اشـتباه از ذهن مردم كوتاه فكرى است كه خـيـال مى كنند هر مصيبتى كه به انسان مى رسد، به سبب گناهى است كه قبلاً از وى سر زده و كـيـفـر خـطـا و جـرمـى اسـت كـه وى انـجـام داده است و گاهى همين اشتباه آنان ، موجب انحراف افراد كوتاه فكر ديگرى نيز مى گردد.
شـايـد ائمـه بـزرگـوار شـيـعـه مـى خـواهند اين حقيقت را تذكر دهند كه مطلب از آ ن طرف صـحـيـح است كه هيچ گناهى بدون كيفر نمى ماند و هر چه انسان بكارد همان را درو خواهد كـرد، امـا از ايـن مـطـلب درسـت نـيست كه از عمل خويش مى بيند و به اصطلاح ملازمه اى در اينست .
حـال اگـر بـخـواهـيـم بـراى تـوضيح بيشتر وارد اين بحث شويم كه چگونه مردان الهى بـدون تقصير و گناه ، به بلاهاى سخت دچار مى گردند و اين چه ويژگى براى افراد بـاايمان و مقرّب درگاه خداوند است كه هر چه ايمانشان بيشتر و به خداى تعالى نزديك تـر بـاشـنـد، گـرفـتـارى بيشترى به آن ها مى رسد و بلا و گرفتارى ، چه آثارى از نـظـر كـمـال مـعنوى روى مردان بزرگ الهى مى گذارد و ساير مطالبى كه به اين بحث مـربـوط اسـت ، يـك سـره از مـوضـوع كـتـاب خـارج شـده و بـه تـدويـن جـزوه اى مـسـتـقـل در ايـن بـاره نـيـازمـنـد خـواهـيـم شـد. و خـوانـنـده مـحـتـرم اگـر مـايل به توضيح بيشترى در اين باره باشد، بهتر است به كتاب هاى مفصلى كه در اين مـورد نـگـاشـتـه شـده مـراجـعـه كـنـد مـانـنـد كـتـاب پـر ارج عـدل الهـى اسـتـاد شـهـيـد مطهرى و به ويژه فصل سوم آن كه پاسخ اين سؤ الات را به خوبى داده است .
2ـ مـطـلب ديـگـر مـربـوط بـه مـدت ابتلاى ايوب است كه بعضى هيجده ، برخى سيزده و دسـتـه اى هـم خـفـت سـال و هـفـت مـاه و هـفـت سـاعـت ذكـر كـرده انـد. از وهـب بـن مـنـبـه نـيـز نـقـل شـده كـه گـفـتـه اسـت : مـدت ابـتـلاى ايـوب سـه سـال تـمـام بـود بـدون كـم و زيـاد.(631) ولى در روايـات شـيـعـه مـدت آن ، هـمان هفت سـال ذكـر شـده كـه از آن جـمـله حـديـث كـتـاب خـصـال و حـديث ديگرى كه صدوق در كتاب عـلل الشـرائع نـقـل كـرده اسـت وى بـاشـد كـه هـر دوى آن هـا در صـفـحـات قبل از نظر شما گذشت .
مولانا نيز در اشعار عرفانى خود مى گويد:

آن خـدايـى كـه فـرسـتـاد انـبـيـا

نـى بـه حـاجـت بل به قضل كبريا

آن خـاونـدى كـه از خـاك ذليـل

آفـريـد او شـهـسـواران جليل

پاكشان كرد از مزاج خاكيان

بگذرانيد از تك افلاكيان

برگرفت از نار و نور صاف ساخت

وانگه او بر جمله انوار تاخت

آن سنا برقى كه بر ارواح تافت

تا كه آدم معرفت زان راه يافت

نوح از آن گوهر چو برخوردار شد

در هماى بحر جان دربار شد

جان ابراهيم از آن انوار رفت

بى حذر در شعله هاى نار رفت

چون كه اسماعيل در جويش فتاد

پيش دشنه آب دارش سرنهاد

جان داود از شعاعش گرم شد

آهن اندر دست بافش نرم شد

چون سليمان شد وصالش را رضيع

ديو گشتش بنده فرمان و مطيع

در قضا يعقوب چون بنهاد سر

چشم درشن كرد از بوى پسر

تا آن جا كه گويد:

شـكـر كـرد ايـوب صـابـر هـفـت سـال

دربـلا چـون ديـد ايـام وصال

3ـ مـطـلب سـوم دربـاره مـدت عـمـر و مـدفـن ايوب است . برخى مدت عمر آن حضرت را 92 سـال و بـعـضـى 200 سـال گـفـتـه انـد. در تـارسـخ عـمـادزاده 226 سـال ذكـر شـده كـه 73 سـال قـبـل ابتلا، هفت سال و هفت ماه و هفت روز دوران سختى و 146 سـال پـس از ابتلا زندگى كرده است ، و نگارنده سند معتبرى براى هيچ كدام از آن ها به دسـت نـيـاورده است . راوندى كه او نيز سند خود را به وهب بن منبه مى رساند، مى نويسد: ايـوب در زمـان يـعـقـوب زندگى مى كرد و دختر يعقوب ـ كه نامش اليا بود ـ همسر ايوب بـوده اسـت . پـدر آن حـضرت از كسانى بود كه به ابراهيم ايمان آورد و مادر ايوب دختر لوط بـوده و لوط جـدّ مـادرى ايـوب اسـت . تـا آن جـا كـه گـويـد: ايـوب قـبـل از رسـيـدن بـلا 73 سـاله بـود كـه خـداونـد هـمـانـنـد آن ، 73 سال ديگر بر عمر آن حضرت افزود.(632)
دربـاره مـحـل دفـن او نيز اختلاف است . بلاغى در فرهنگ قصص قرآن نوشته است كه قدر مـسلم آن حضرت در سرزمين عوص ‍ مى زيسته و در قله كوه جحاف در يمن به فاصله هشتاد مـيـل از عـدن دفن شده است . در اعلام قرآن خزائلى آمده است كه در بيضاى فارس كنار دهى بـه نـام خـيـرآبـاد دره كـوچـكـى است كه عوام قبر ايوب را آن جامى دانند و در ايام متبركه براى زيارت به آن جا مى روند.
ايـن درّه داراى گـيـاهـان خـاردارى اسـت كه گوسفندان مى چرند و مردم آن ناحيه معتقدند كه خوردن آن علف براى دفع بيمارى جرب گوسفندان مفيد است ، هم چنين بعضى از چشمه هاى آب گوگرد را آب ايوب مى نامند.
در ايـن جـا گـفـتـار مـسـعـودى را دربـاره ايـوب بـراى شـمـا تـرجـمـه كـرده و بـه ايـن فصل خاتمه مى دهيم .
وى مى گويد: ايوب پيغمبر معاصر حضرت يوسف بود و او،ايوب بن موص بن رزاح بن عـيـص بـن اسـحاق بن ابراهيم است كه در سرزمين حوران و بثينه از بلاد دمشق و جابيه مى زيـسـت . ايـوب داراى امـوال و فـرزنـدان بـسـيـارى بـود و خـدا او را در مـورد خـود و مـال و فـرزندانش به بلا دچار كرد و آن حضرت صبر و بردبارى پيشه ساخت و خداوند آن هـا را بـه وى بـاز گـردانـد. سـپـس مـى گـويـد: مـسجد آن حضرت و چشمه اى كه از آن غـسـل كرد هم اكنون كه سال 332 است در سرزمين نوا و جولان مابين دمشق و طبريه از بلاد اردن مـوجـود و مـشـهـور است و مسجد و چشمه مزبور در سه ميلى نواست و سنگى نيز كه در حال بلا و گرفتارى بدان تكيه مى داد و همسرش رحمه نيز در كنار آن سنگ مى نشست ، هم اكنون در همان مسجد موجود است .(633)
نـوا و جـولان نام دو قيه از دوستاهاى كوهستانى دمشق و منطقه وسيعى به نام حوران است و هـم اكـنـون كـه اين سطور نوشته مى شود، در كوه هاى جولان سخت ترين جنگ ها با آخرين سـلاح هـاى روز مـيـان ملت مسلمان سوريه و غاصبان يهود جريان دارد. از خداى تعالى مى خواهيم كه مسلمانان جهان را در هر جا كه هستند بر دشمنانشان پيروز گرداند.
15: شعيب
نام و نسب شعيب
دربـاره نـام و نـسـب شـعـيـب مـيـان تـاريـخ ‌نـويـسـان اخـتـلاف اسـت . ابـن اثـيـر در كـتـاب كـامـل التـواريـخ نـقـل مـى كـنـد كـه برخى نام آن حضرت را يثرون (634) ذكر كرده و بـرخـى هـمـان شـعـيـب نـوشـتـه انـد. در لغـت نـامـه دهـخـدا نقل شده كه نام اصلى آن حضرت را يثرن و به فارسى بويب گويند و بعضى يثرون ، يـثـروب و يا يثروب بن بويب هم نوشته اند. در تورات هم يثرون آمده است . و معلوم است كـه در نـقـل هـاى مـزبـور تـحـريف راه يافته و نام اصلى يكى از آن ها بيشتر نبوده است . جـمـعـى از تـاريـخ ‌نـويـسـان نـيـز همان نام قرآنى او، يعنى شعيب كه در زبان سريانى يترون است را ذكر كرده اند.(635)
دربـاره اين كه نسب آن حضرت به ابراهيم خليل نيز مى رسد يا نه ؟ اختلاف است . جمعى شعيب را از فرزندان مدين بن ابراهيم مى دانند، چنان كه در احوالات ابراهيم و فرزندان آن حـضـرت بـدان اشـاره شـد.(636) يـعـقـوبـى پـدران آن حـضرت را تا مدين اين گونه نـوشته است : شعيب بن نويب بن عيابن مدين بن ابراهيم .(637) طبرى گويد: شعيب بن صـفـون بـن عـنقاد بن ثابت بن مدين بن ابراهيم .(638) و مسعودى گفته است : شعيب بن رعويل بن مر بن عنقاء بن مدين بن ابراهيم .(639) در كتاب اثبات الوصيه نيز گويد: شـعـيـب از فـرزنـدان نـابـت بـن ابـراهـيـم بـوده و از فـرزنـدان اسماعيل و اسحاق نيست .
در مـقـابـل ايـنـان جـمـعـى گـفـته اند: شعيب از فرزندان ابراهيم نبوده ، بلكه نسب وى به بـرخـى از مـردمـانـى مى رسد كه به ابراهيم ايمان آورده و با وى به شام مهاجرت كرده بودند، ولى از طرف مادر نسبش به لوط پيغمبر مى رسد. اين قولى است كه ابن اثير از بـعـضـى نـقل كرده است ،(640) و راوندى نيز به سند خود از وهب روايت كرده كه گفته اسـت : شـعـيـب پـيغمبر و ايوب و بلعم بن باعورا نسبشان به كسانى مى رسد كه در روز نـجات ابراهيم از آتش نمرود به آن حضرت ايمان آورده و با وى به شام هجرت كردند و ابراهيم دختران لوط را به همسرى ايشان درآورده و وى به شام هجرت كردند هر پيغمبرى پـس از ابـراهـيـم و پـيـش از بـنـى اسـرائيـل آمـدنـد، هـمـگـى از نسل آن ها هستند.(641)
قوم شعيب و شهر مدين
از مـجـمـوع آيـات قـرآنـى ، اقـوال مـفـسـران و گـفـتـار اهل تاريخ به دست مى آيد كه لفظ مدين هم برشهر شعيب و هم بر قبيله آن حضرت اطلاق شـده اسـت . در قرآن كريم جمعا در هفت سوره اعراف (آيه 85)، توبه (آيه 70)، هود (آيه هـاى 84 و 95)، طـه (آيـه 40)،حج (آيه 44)، قصص (آيه هاى 22 و 32 و 45) و عنكبوت (آيه 36) نام مدين ذكر شده است .
در سـوره هـاى اعـراف و هـود و عنكبوت ، مدين بر قوم شعيب ، ولى در سوره هاى ديگر بر شـهـر او اطـلاق شده است . آيات مربوط به داستان شعيب با اين جمله شروع مى شود وَ إِلى مَدْيَنَ أَخ اهُمْ شُعَيْباً .(642)
چـنـان كـه يـاقـوت حـمـوى گفته است : شهر مزبور و مردم آن به نام مدين بن ابراهيم مـوسـوم و قـبـيـله مـدين از فرزندان اويند، گرچه بعضى گفته اند كه مردم مدين از نژاد عرب و اولاد اسماعيل بوده اند، ولى قول اول صحيح تر به نظر مى رسد.(643)
بـعـضى از مورخان ، به طور جزم گفته اند كه شهر مدين همان شهرى است كه اكنون به شهر معان موسوم گشته و سر راه حاجيانى است كه از راه اردن به مكه مى روند.(644) در معجم البلدان از ابوزيد نقل كرده كه شهر مدين كنار درياى قلزم (درياى سرخ كنونى ) و روبـه روى شـهـر تـبـوك قـرار دارد. بـعـد بـه دنبال آن مى گويد: ابوزيد گفته است كه موسى (ع ) از آن براى دختران شعيب آب كشيد، اكـنـون در آن شهر است و روى آن اتاقى بنا كرده اند كه من خود آن جا را ديده ام .(645) بعضى از مورخان نيز مسافت ميان جزيره سينا و رود فرات را مدين ناميده و گفته اند: مردمى كه ميان خليج عقبه و فرات مى زيسته اند، قوم مدين بوده اند.(646)
اصحاب اءيكه چه كسانى بوده اند؟
مـطـلبـى كـه تـوجـه بـدان در ايـن جا لازم است ، اين است كه در قرآن كريم در چند آيه از سوره هاى حجر، شعراء، ص و ق ، مردمى به نام اصحاب ايكه ناميده شده اند كه شعيب بر آن ها مبعوث شد و با پند و اندرز خواست تا آن ها را از عذاب الهى بيم دهد، ولى تكذيبش كردند. در اين جا بايد ديد آيا اصحاب ايكه همان مردم مدين هستند يا قوم ديگرى كه شعيب جداگانه بر آن ها نيز مبعوث شده و آن ها هم مانند قوم مدين آن حضرت را تكذيب نموده اند.
لغـت شـنـاسـان در مـعـنـاى اءيـكـه گـفـتـه انـد كـه بـه مـعـنـاى بـيـشـه ، جنگل و درخت هاى انبوه و به هم پيچيده است (647) و بسيارى از تاريخ ‌نگاران و مفسران گـفـتـه انـد كـه اصحاب ايكه ، همان مردم مدين بوده اند و در نزديكى شهرشان بيشه اى بـوده كـه از درخـتـان آن اسـتـفـاده مـى كـردنـد و يـا بـه گـفـتـه بـيـضـاوى ، محل سكونتشان در همان بيشه ها بوده است .(648)
بـرخـى از آنـان گـفـتـه انـد: شـعـيـب دوبـار مـبـعـوث شـد، بـار اول بـه سـوى مـردم مـديـن و بـار دوم بـه سـوى اصـحـال ايـكـه و بـديـن تـرتـيـب آن هـا را قـوم ديـگـرى دانـسـتـه انـد. در تـفـسيرالميزان نـقـل شـده كـه ايـكـه ، نـام بـيـشـه اى در نزديكى شهر مدين بوده است كه طايفه اى در آن سـكـونـت داشـتـه و شعيب به سوى آن ها مبعوث شده است . طايفه مزبور با شعيب بيگانه بـودنـد؛ يـعـنـى از قـوم و قـبـيـله او نـبودند، از اين رو خداى تعالى در سوره شعراء ـ كه داستان آن ها را نقل كرده ـ چنين مى فرمايد: اصحاب اءيكه فرستادگان (خدا) را تكذيب كـردند. آن گاه كه شعيب به آن ها گفت : آيا نمى ترسيد (649) و اگر با آن ها بـسـتـگى قبيله اى داشت ، مانند جاهاى ديگر مى فرمود: برادرشان شعيب و با جمله اءخاهم شعيب داستان را شروع مى كرد.
نـكـتـه اى كـه در آيات مربوط به حضرت شعيب و مردم مدين و اصحاب اءيكه به چشم مى خـورد و مـى تـوانـد شـاهـدى بـراى گـفـتار گروه اوّل و نيز قولى كه در تفسير الميزان نـقـل شـده بـاشـد، اين است كه شعيب با هر دو گروه كه روبه رو مى شود، آن ها را از كم فـروشى نهى فرموده و به پر كردن پيمانه و وزن كردن با ترازوى درست دستور مى دهـد؛ بـراى مـثـال در سـوره هـود ـ كـه بـحـث و گـفـت وگـوى ـ آن حـضـرت بـا مـردم مـديـن نـقـل شـده ـ چنين است : به سوى مدين برادرشان شعيب را فرستاديم . وى بدان ها گفت :اى مـردم ! خـداى يگانه را بپرستيد كه معبودى جز او نداريد و از پيمانه و وزن كم ندهيد كـه مـن (وضـع ) كار شما را خوب مى بينم (و احتياجى به كم فروشى نداريد) و از عذاب روزى كه (كافران را) فراگيرنده است ، بر شما بيمناكم . اى مردم ! پيمانه و وزن را از روى عـدالت تـمـام بدهيد و حق مردم را (در معادله و داد و ستد) كم ندهيد و كوشش به فساد در روى زمين نكنيد .(650)
درسوره اعراف و عنكبوت هم آياتى شبيه به آن چه در بالا ترجمه شد، در مورد مردم مدين آمـده اسـت . در مـورد اصـحـاب ايكه نيز در سوره شعراء چنين مى فرمايد: اصحاب ايكه پـيـغـمـبـران را تـكـذيـب كردند، هنگامى كه شعيب به ايشان گفت : چرا نمى ترسيد كه من فرستاده امينى (براى شما) هستم . پس از خدا بترسيد و پيروى ام كنيد و من از شما براى پـيـغـمـبـرى ، مـزدى نـمـى خـواهـم كـه مـزد مـن جـز بـه عـهـده پـروردگـار جـهـانـيـان نيست .(651)
به دنبال اين آيات ، آياتى نظير همان آيات سوره هود است و دعوت شعيب و دستورش به آن مردم اين گونه ذكر شده است : پيمانه را تمام دهيد و از كم فروشان نباشيد و به تـرازوى درسـت وزن كـنـيـد و حـق مـردم را كـم نـدهـيـد و در روى زمـيـن بـه فـسـاد كـوشـش ‍ نكنيد.(652)
بـعـيـد نيست از اين بشابه آيات و اندرز شعيب ، چنين به دست آيد كه مردم مدين و اصحاب ايكه يكى بوده و در دسته نبوده اند، البته دور نيست گفته شود كه آن ها دو گروه بوده انـد، ولى در نـزديـكى يك ديگر به سر مى برده اند و گناهان و صفات زشت قوم مدين ، بـه آن هـا نـيز سرايت كرده بود و شعيب پس از اين كه ماءمور راهنمايى مردم مدين شد، طبق دستور ديگر الهى ماءمور تبليغ اصحاب ايكه نيز گرديد.
احتجاج شعيب
بـه هـر صـورت ، شـعـيـب بـا آن بيان شيوا و منطق محكم و گرمى كه داشت ،(653) به اندرز آن مردم پرداخت ، ولى آن ها به جاى آن كه شكرانه نعمت هاى بى شمار الهى را كه بـرايـشـان ارزانـى داشـتـه بـود نـمـوده و دعوت خير خواهانه شعيب را بپذيرند و از كفر، نـاسـپـاسـى ، كـم فـروشى ، تباهى و فساد در زمين دست بردارند، به انكار و تكذيب آن بزرگوار پرداختند و آن حضرت را به تبعيد و بيرون راندن از شهر خود تهديد كردند و حـتـى پـا را فراتر نهاده ، به سنگ سار كردن تهديدش نمودند.برخى هم مانند ساير مـردمـان بـى منطقى كه در برابر انبياى بزرگوار الهى قرار مى گرفتند و به مسخره كـردن و تـهمت زدن آنان دست مى زدند، شعيب را به جادوزدگى و نسبت هاى نارواى ديگرى منسوب داشتند.
داستان استدلال شعيب در سوره اعراف
در سـوره اعـراف چـنـيـن نـقـل شـده اسـت : مـا بـرادرشـان شـعـيـب را بـه سوى مردم مدين فرستاديم و او به آن ها گفت : اى مردم ! خداى يگانه را كه جز وى معبودى نيست ، پرستش كـنـيـد. بـرهـان روشـنـى از جـانـب پـروردگـارتـان بـه نـزد شـمـا آمـده .پـيمانه و وز را كـامـل دهـيـد و حـق مـردم را كم ندهيد. پس از اصلاح اين سرزمين ، در آن تباهى مكنيد كه اگر شـمـا ايـمـان داشـتـه باشيد، اين براى شما بهتر است . بر سر راه ها ننشينيد كه مردم را بـتـرسـانـيـد و كـسـى را كـه بـه خدا ايمان آورده از راه او بازداريد و منحرفش خواهيد. آن زمـانـى را كـه مـردم انـدكى بوديد و خداوند زيادتان كرد به ياد آوريد و بنگريد عاقبت حال مفسدان چگونه بود .(654)
بـرخـى از مـفـسران از اين آيه استفاده كرده اند كه قوم شعيب علاوه بر كم فروشى ، به ايـن گـنـاه بـزرگ هـم دچـار شـده بـودنـد كـه بـر سر راه ها كمين كرده و به راهزنى مى پـرداخـتـنـد. ولى بـعـيـد نيست منظور آن حضرت راهزنى از نظر دين و گوهر گران بهاى ايمان بوده باشد، از اين رو در ادامه فرمود: و كسى را كه به خدا ايمان آورده او را از راه بازداريد و منحرفش خواهيد و چنان كه بعضى از مفسران گفته اند، اينان بر سـر راه كـسـانـى كـه بـه شـعـيـب ايـمـان آورده بـودنـد مى نشيتند و آن ها را با تهديد مى ترساندند كه دست از ايمان به شعيب بردارند.
به هر صورت ، خداى تعالى در ادامه آيات فوق ، پاسخ قوم شعيب را به آن حضرت اين گـونه نقل فرموده است : بزرگان قوم وى كه بزرگى (و گردن كشى ) مى كردند، گـفـتـند: اى شعيب ! ما تو را با كسانى كه به تو اسمان آورده اند از دهكده خويش بيرون مى كنيم يا اين كه به آيين ما بازگرديد.(655)
كـسـانـى كـه بـه شعيب ايمان آورده بودند در پاسخ آن مردم خيره سر و نادان چنين گفتند: اگر پس از آن كه خدا ما را از آيين شما رهايى داده ، دوباره بدان بازگرديم ، به خدا افـترا بسته (و دروغى ساخته ايم ) و ما را نشايد كه بدان بازگرديم . مگر خدا بخواهد كـه عـلم پـروردگـار مـا بـه هـمـه چـيـز رسـاسـت و مـا بـر خـدا تـوكـل كـنـيـم . پـروردگـارا! مـيـان مـا و قوممان به حق داورى كن كه تو بهترين داورانى .(656)
ولى قوم جاهل و مغرور شعيب باز هم به سخنان نادرست خود ادامه دادند و گفتند: اگر از شعيب پيروى كنيد، شما مردمى زيان كار خواهيد بود.(657)
سـرانـجـام ايـن سـركـشـى و غـرور را خـداونـد چـنين بيان فروده است : زلزله ايشان را بـگـرفـت و در خـانـه هـاى خـويـش بى جان شدند و آن ها كه شعيب را تكذيب كرده بودند، گـويـى هرگز در آن خانه ها نبوده اند و مردمى كه شعيب را تكذيب كرده بودن ، خودشان مردم زيان كارى بودند.(658)
در سوره هود چنين آمده است :
بـرادرشـان شـعـيـب را بـه سـوى مـديـن فرستاديم . وى بدان ها گفت : اى مردم ! خداى يـگـانـه را بپرستيد كه معبودى جز او نداريد و از پيمانه و وزن كم ندهيد. من كار شما را خوب مى بينم (و احتياجى به كم فروشى نداريد) و از عذاب روزى كه (كافران ) را فرا گـيرنده است ، بر شما بيمناكم . اى مردم ! پيمانه و وزن را از روى عدالت تمام بدهيد و حـق مردم را (در داد و ستد) كم ندهيد و به فساد در روى زمين كوشش نكنيد. آن چه خدا براى شـمـا بـاقـى گـذاشـتـه (در مـعامله صحيح ) براى شما بهتر است (از آن چه به وسيله كم فروشى به دست آوريد) اگر ايمان داريد .(659)
آن مردم دور از سعادت در پاسخ آن حضرت اظهار كردند: آيا نماز و دين تو دستور مى دهـد تـا مـا چـيـزهـايـى را كـه پـدرانـمـان پـرسـتـش ‍ مـى كـرده انـد، رهـا كـنـيـم يـا در امـوال خـويـش بـه هـر گـونـه كـه مـى خـواهـيـم تصرف نكنيم ؟ تو كه شخص بردبار و بافهمى هستى .(660)
شـعـيـب بـدان هـا فـرمـود: اى مـردم ! بـه نـظـر شـمـا اگـر مـن دليـل آشـكـارى از پـروردگـارم داشـته باشم و روزى نيكويى از پيش خود روزى ام كرده باشد، (چگونه دست از اطاعتش بردارم ) و من نمى خواهم آن چه را از شما منع مى كنم ، خودم مـرتكب شوم كه هدف من تا آن جا كه بتوانم چيزى به اصلاح نيست و توفيق من (در دعوت خـويش ) جز به اراده خدا نيست . بر او توكل مى كنم و به درگاهش رو مى آورم . اى مردم ! مـخـالفـت و دشمنى با من شما را گرفتار آن بلايى نكند كه بر قوم نوح يا قوم هود يا قـوم صـالح رسيد و (زمان يا مكان ) قوم لوط از شما چندان دور نيست . از پروردگار خود آمـرزش بـخـواهـيـد و بـه درگاهش روى توبه آريد كه به راستى پروردگار من رحيم و مهربان است .
ولى بـاز هـم تـعـقـل نـكـردند و نظير همان سخنان ياوه را در پاسخ آن پيغمبر بزرگوار اظهار داشتع و گفتند: اى شعيب ! ما بسيارى از اين چيزها را كه مى گويى نمى فهميم و تـو را مـيـان خـود نـاتـوان مـى بـيـنـيـم و اگـر بـه سـبـب فـامـيـل و طايفه ات نبود، سنگ سارت مى كرديم وگرنه تو در برابر ما قدرتى ندارى .(661)
شـعـيـب بـا مـنـطق نيرومند و محكمى به آن ها پاسخ داد و فرمود: اى مردم ! آيا طايفه (و فـامـيـل ) مـن نـزد شما از خدا عزيزتدند كه شما او را فراموش كرده ايد و به راستى كه پـروردگـار مـن بـر آن چـه مـى كـنـيـد آگـاه اسـت . اى مـردم ! (حـال كـه چـنـيـن اسـت ) شـمـا هـر چـه مـى تـوانـيـد بـكـنـيـد و مـن نـيـز بـه وظـيـفـه خـود عمل مى كنم و به زودى خواهيد دانست عذاب خواركننده به چه كسى خواهد رسيد و دروغ گو كيست و شما منتظر باشيد كه من هم با شما منتظر هستم .(662)
يعنى شما منتظر عذاب موعود خدا باشيد كه من هم چشم به راه فرود آمدن آن بر شما هستم . ابـن عـباس در اين جا گفته است : يعنى شما منتظر عذاب باشيد و من هم چشم به راه رحمت و يارى حق هستم .
بـه هـر صـورت نـتـيجه اين خيره سرى در برابر فرستاده حق آن شد كه خداوند فرمود: و چـون فـرمـا مـا آمـد، شـعـيـب را بـا كسانى كه بدو ايمان آورده بودند با رحمت خويش نجات داديم و آن كسانى را كه ستم كرده بودند، صيحه (آسمانى ) فراگرفت و در خانه هـاى خـويـش بـى جـان شدند، گويى هيچ گاه در آن نبوده اند.نابودى بر مردم مدين باد، چنان كه قوم هود نابود شدند.(663)
در سوره شعراء داستان اين گونه شروع مى شود:
مـردم اءيـكـه پـيـمـبـران را تـكـذيـب كـردند، آن گاه كه شعيب به آن ها گفت : چرا نمى تـرسـيـد كـه مـن پـيـغمبرى خيرخواه براى شما هستم ، پس از خدا بترسيد و مرا اطاعت كنيد (664) به دنبال اين سخنان همان گفتارى را كه غالباًانبياى ديگر الهى نيز به مردم گوشزد مى كردند، به قوم خويش فرمود: و من براى پيغمبرى خود مزدى از شما نمى خواهم كه مزد من تنها به عهده پروردگار جهانيان است .(665)
سـپـس مـاءمـوريـت خـود را بـه آنـان ابـلاغ كـرد و فـومـود: اى مـردم ! پـيـمـانـه را كـامـل داده و كـم ندهيد و با ترازوى درست وزن كنيد و از حق مردم كم نگذاريد و در زمين به فـسـاد مـكـوشـيـد و از آن خـدايـى كـه شـمـا و مـردم گـذشـتـه را آفـريـده اسـت ، بترسيد.(666)
آن مـردم بـى شـرم ، بـا كـمـال بى حيايى در پاسخ شيب گفتند: اى شعيب ! حقاًكه تو جادوزده هستى (و جادو شده اى ). آخر تو جز بشرى مانند ما نيستى و ما تو را دروغ گو مى پنداريم .(667)
سپس بى حيايى را از حد گذرانده و گفتند: اگر راست مى گويى ، پاره اى از آسمان را روى ما بينداز .(668)
شعيب در پاسخشان فرمود: پروردگار من به اعمالى كه مى كنيد، داناتر است .
سرانجام خداوند عاقبت آن ها را چنين نقل فرموده : آن ها شعيب را تكذيب كردند و به عذاب روز (سايه آتش بار) دچار گشتند كه به راستى عذاب روزى بزرك بود و در اين جريان عبرتى است و بيشتر آن ها مؤ من نبودند.(669)
نابينايى شعيب
بـرخـى از مـفـسـران در تفسير آيه 91 سوره هود، آن جا كه قوم شعيب بدو گفتند: وَ إِنّ ا لَنـَر اكَ فـِيـن ا ضـَعـِيفاً ؛ ما تو را ميان خود ناتوان مى بينيم . گفته اند كه علت اين گـفـتارشان آن بود كه شعيب نابينا تود و منظورشان از ضعف و ناتوانى همان ناتوانى قـوه بـاصـره و بـيـنـايـى او بـود.(670) طـبـرى نـيـز هـمـيـن قـول را در كـتـاب هـود از سـعـيـدبـن جـبـيـر و ديـگـران نـقـل كـرده اسـت (671) ولى در مـقابل اينان جمعى نابينايى شعيب را انكار كرده و گفته انـد: پـيـغـمـبران الهى از بيمارى هايى كه موجب تنفر مردم باشد، مبرّا هستند و كورى چشم نـيـز از هـمين نوع است كه در مردم ايجاد تنفر و از او دورى مى كند، از اين رو نابينايى آن حضرت را انكار كرده اند.
در ايـن مـيـان ، گـروهـى بـه طـرف دارى از دسـتـه اول گـفـتـه انـد: نابينايى از آن نوع بيماريهايى نيست كه ايجاد تنفر كند و مانند ساير بـيـمـارى هـايـى اسـت كه پيغمبران الهى بدان دچار مى شدند و ايجاد تنفر هم نمى كرد و مانعى در راه تبليغ و ارشاد مردم و پذيرش آن ها نبود.
شـيـخ صـدوق حـديـثـى از رسول خدا(ص ) روايت كرده كه بر فرض صحت آن ، مى توان ميان هر دو قول جمع كرده و با حدودى اشكال مطلب را بر طرف ساخت . وى به سند خود از انـَس از رسـول خـدا(ص ) روايـت كـرده كـه آن حـضرت فرمود: شعيب از عشق خدا آن قدر گـريـست كه چشمش نابينا شد. پس خداى سبحان قوه بينايى را به او باز گرداند، ولى شـعـيـب دوباره آن قدر گريست كه نابينا شد. خداى تعالى براى بار دوم نيز او را بـينا كرد و شعيب مجدداًگريست تا نابينا شد و سومين بار نيز خداوند بيناييش را به وى بـازگرداند. هنگامى كه بار چهارم شد، خداوند بدو وحى كرد: اى شعيب !آيا براى هميشه مى خواهى اين چنين گريه كنى ؟ اگر گريه تو به سبب ترس از آتش است ، من تو را ز آتـش دوزخ پناه داده و نجات مى دهم و اگر براى اشتياق بهشت است ، من آن را بر تو مباح ساختم .
شـعـيب در جواب گفت : اى معبود و اى آقاى من ! مى دانى كه من نه به سبب ترس از دوزخ و نـه بـراى اشـتـيـاق بـهـشـت تـو مـى گـريـم ، بـلكـه دل بـنـد مـحـبـت و عـشـق تـو گـشـتـه ام و نـمـى تـوانـم خـوددارى كـنـم ، جـز آن كـه بـه وصـل ديـدار تـو نـايـل گـردم . خـداى سـبـحـان بـدو وحـى كـرد: حال كه چنين است ، من كليم خود موسى بن عمران را به خدمت كارى تو مى گمارم .(672)
مـرحـوم مـجـلسـى در تـوضـيـح ايـن حـديـث گـفـتـه اسـت يـعـنـى درخـواسـت مـعـرفـت كـامـل طـبـق اسـتـعـداد، قـابـليت ، طاقت و توان خود مى نمود؛ يعنى پيوسته در محبت تو مى گـريـم تا به سر حدّ نهايى معرفت و يقين برسم كه از آن به ديدار و لقاى حق تعبير مى شود.(673)
سبب نزول عذاب بر قوم شعيب
راونـدى در حـديـثـى از امـام سـجـاد(ع ) روايت كرده كه آن حضرت فرمود: نخستين كسى كه پـيـمـانـه و تـرازو بـراى مـردم سـاخـت ، حـضـرت شـعيب بود و آن ها با پيمانه و برازو سروكار پيدا كردند، ولى پس از مدتى شروع به كم فروشى نمودند و همين سبب عذاب الهى گرديد.(674)
در نـقـلى كـه راوندى از وهب بن منبه و ديگران كرده چنين آمده است كه شعيب ، ايوب و بلعم بـن بـاعـورا هـر سـه از فـرزنـدان كـسـانى بودندكه در روز نجات ابراهيم (ع ) از آتش نمرود به وى ايمان آورده و به همراه آن حضرت به شام هجرت كرده بودند و ابراهيم (ع ) دخـتـران لوط را بـه هـمـسـرى آن هـا درآورد و بـه گفته وى ، تمام پيمبرانى كه پس از ابـراهـيـم خـليـل و پـيـش از بـنـى اسـرائيـل مـبـعـوث شـدنـد، هـمـگـى از نـسـل ايـنـان بودند. پس خداى تعالى شعيب را به سوى مردم مدين فرستاد و آن ها قبيله و فـامـيـل شـعـيـب نبودند، ولى امتى بودند كه پادشاهى ستمگر بر آن ها حكومت مى كرد به طورى كه پادشاهان زمان ، نيروى مقاومت در برابر او نداشتند.
مـردم مـزبـور كـم فـروشـى مـى كـردنـد و حق ديگران را كم مى دادند، اما وقتى كالايى را بـراى خـود پـيـمـانـه يـا وزن مى كردند، كامل و تمام پيمانه مى كردند. هم چنين به خداى جهان نيز كافر بوده و پيامبران الهى را نيز تكذيب مى كردند و سركشى مى نمودند.
اينان زندگى پر نعمتى داشتند تا اين كه پادشاهشان به آن ها دستور داد كه خوراكى ها را احـتـكـار نـمـايـنـد و كـم فـروشـى كـنـنـد.شـعـيـب بـه انـدرز آن هـا مـشـغـول شـد (و از كم فروشى نهيشان كرد.) پادشاه ، شعيب را خواست و از او پرسيد: در مورد دستورى كه من داده ام چه نظرى دارى ؟ آيا راضى هستى يا خشمناك ؟ شعيب اظهار كرد: خـداى تـعـالى بـه مـن وحـى فـرمـوده است كه هرگاه پادشاهى مانند تو رفتار كند، او را پـادشاه ستم كار مى خوانند.(675) پادشاه او را تكذيب كرد و به همراه قوم و قبيله اش از شـهـر بـيـرون نـمـود و بـه دنـبـال آن عـذاب الهـى بـر آن هـا نازل گرديد.(676)
عذاب قوم شعيب
چـنـان كه در ترجمه آيات قرآن كريم گذشت ، عذاب قوم شعيب در سوره اعراف رَجْفَة يـعـنـى زلزله آمـده اسـت . خـداونـد در سـوره هـود فـرمـوده اسـت : آنـان را صـيحه (آسـمـانـى ) فـرا گـرفـت . در سـوره شـعـرا اسـت كـه بـه عـذاب يـَومُ الظُّلَّة .(677) ولى گـروهـى در مـقـابـل گفتند: مردم مدين و اصحاب ايكه هر دو يك گروه بـوده انـد و عـذاب يـَومُ الظُّلَّة نـيـز هـر دو بـر هـمـيـن مـردم نازل شد. به اين ترتيب كه در آغز به زلزله دچار شدند و سپس ابر آتش بارى بر آن ها سايه افكند و آن ها را يك سره نابود كرد.(678)
ابـن عباس و ديگران گفته اند: قوم شعيب دچار گرماى سختى شدند كه سايه خانه و آب هـا نـيـز نـمـى توانست آن ها را از سختى گرما نجات دهد و آب ها داغ شده بود. در اين وقت خـداونـد ابـرى را فـرستاد كه نسيم خنكى از آن وزيدن گرفت . مردم در زير آن تكّه ابر گرد آمدند تا از گرما رهايى يابند و ديگران را نيز به گرد آمدن در زير آن ابر دعوت كـردنـد. وقتى همگى در سايه آن جمع شدند، شراره هاى آتش از ابر بباريد و زمين هم در زيـر پايشان لرزيد. از بالاى سر آتش بر سرشان مى باريد و از زير پا هم به زمين لرزه سـخـتـى دچـار گـشـتـند تا همگى سوختند و خاتكستر شدند و طومار زندگيشان درهم پيچيده شد.(679)
وهـب گـفـتـه اسـت : خـداى تعالى گرما را بر ايشان مسلط كرد و نه روز به عذب گرماى سخت مبتلا بودند و آب هاشان به صورت حميم داغ درآمده بود كه نمى توانستند بياشامند و بـه بـيـشـه اى پـناه بردند در اين وقت خداوند تكّه ابرى را فرستاد و آن ها در زير آن جـمع شدند. پس خداى تعالى آتشى از آن ابر بر ايشان باريد كه هيچ يك از آن ها از آن آتش سوزان نجات نيافتند.(680)
بدين ترتيب مى توان گفت كسانى كه به عذاب زلزله و ابر آتش بار دچار شدند، همان مـردم مـديـن يـا اصـحـاب ايـكـه بـودنـد و هـر در عـذاب نـيـز بـر هـمـان هـا نـازل گرديد. اما منظور از صيحه در سوره هود نيز ممكن است صيحه آسمانى با صـيـحـه جـبـرئيـل بـوده كـه هـنـگـام نـابـودى يـا پـيـش از نـزول عـذاب بـر سـر آن هـا زده يـا چنان كه برخى از مفسران گفته اند، كنايه از هلاكت و نابود شدن آن هاست . چنان كه عرب در مورد قومى كه نابود شده اند مى گويد: صاحَ الزَّمانُ بهم يعنى آن قوم نابود گشته اند.
داستانى از فرستاده حضرت به سوى مردم مدين
در قـصص الانبيا راوندى و برخى از كتاب هاى ديگر به اختلاف آمده است كه در زمان هشام بـن عـبـدالمـلك ، جـايـى را در سـرزمين فلسطين براى حفر قنات كندند و در اعماق زمين به جمجمه اى برخوردند. چون اطراف آن را حفر كردند، مردى را ديدند كه روى سنگى ايستاده و جـامـه سـفـيـدى بـر تـن دارد و در سـر او جـاى زخـمـى اسـت كه دست راستش را را روى آن گـذاشته . كارگرانى كه او را ديدند، دستش را از روى زخم دور كردند و ديدند كه خون از جاى آن زخم جارى شد. وقتى دست او را رها كردند، دوباره روى زخم قرار گرفت و خون بند آمد. آن گاه به جامه اش نگريستند و مشاهده كردند روى جامه اش نوشته شده است : من فرستاده شعيب بودم كه مرا به سوى قوم خود فرستاد (تا آن ها را از عذاب خدا بيم دهم ) و آن ها مرا كتك زدند و آزارم دادند و ميان اين چاه افكندند و سپس روى بدنم خاك ريختند.
ايـن مـوضـوع را بـه هـشـام زارش دادند و اوبدان ها نوشت : همان طور كه بود خاك روى او بريزيد و مكان ديگرى را حفر كنيد.(681)
مدت عمر آن حضرت
در بعضى از تقل ها آمده است كه شعيب پس از نابود شدن قوم خويش به همراه مردمانى كه به وى ايمان آورده بودند، به مكه آمدند و همان جا ماندند تا مرگشان فرا رسيد.
در روايـت ديـگـرى آمده است كه شعيب پس از نابودى مردم ، به مدين آمد و در آن جا بود تا وقـتـى كـه مـوسى بدان شهر آمد و با وى ديدار كرد و داستان ازدواج او با دخترانش پيش آمد.(682)
در ايـن كـه آيـا مردى كه موسى در شهر مدين با او ديدار كرد و بحث ازدواج او با دخترش پيش آمد، شعيب بوده يا شخص ديگرى (از بستكان آن حضرت يا ايمان آورندگان به شعيب ) اختلاف است كه ان شاءاللّه در جاى خود خواهد آمد.
دربـاره عـمـر شـعـيـب نـيـز اخـتـلاف اسـت . از ابـن عـبـاس نـقـل شـده كـه شـعـيـب 242 سـال عـمـر كـرد.(683) در بـعـضـى از نقل ها عمر آن حضرت بيش از اين مقدار نقل شده ، چنان كه ناصر خسرو مى گويد:

چون از جهان سوى دارالبقا بشد ايوب

شعيب آمد با دختران نيك اختر

دويـسـت و پـنـجـه و چـارش ز عـمـر چـون بـگـذشـت

بـشـد شـعـيـب و عيال كليم شد دختر

درباره محل دفن شعيب
از تـواريـخ و روايات درباره مدفن شعيب چيزى به دست نيامد، جز آن كه عبدالوهاب نجّار در قـصـص الانـبـيـاى خـود نـوشـتـه كـه در سرزمين حضر موت قبرى است كه مردم آن بلاد مـعـتـقـدنـد كـه ان جـا قـبـر شـعـيـب اسـت . قـبـر مـزبـور در شمال شبام قرار دارد و فاصله آن قبر با شبام دو ساعت راه است كه براى زيارت آن قبر بـايـد از وادى ابـن عـلى بگذرند و در اطراف آن قبر نيز اثرى از عمران و آبادى نبوده و كـسـى جـز بـراى زيـارت آن قـبر بدان جا نمى رود. اما در پايان مى گويد: من در اين كه قبر مزبور حضرت شعيب باشد، ترديد دارم .
16: موسى
قـبـل از پـرداخـتـن بـه زنـدگـى مـمـوسـى لازم اسـت بـه طـور اخـتـصـار وضـع بـنـى اسـرائيـل را در كـشـور مصر از نظر بگذرانيم و از مشكلاتى كه داشتند و شكنجه و آزارى كـه از قـبـطـيـان و فـرعـون زمـان خـود مـى ديـدنـد، اطـلاع يـابـيـم ، سـپـس بـه شـرح حال موسى و هارون بپردازيم .
پـيـش از ايـن در شـرح زندگانى يوسف گشت كه وقتى برادران ، آن حضرت را شناختند، يـوسـف به آن ها دستور داد به كنعان بازگرديد و خاندان خود را همگى نزد من آريد. پس از آن كـه يـعـقـوب بـا خـاندان خود به مصر آمد، يوسف از فرعون و پادشاه آن زمان مصر خـواسـت تـا سرزمينى را به نام جاسان ـ كه چراگاه هايى براى گوسفندان و شترانشان داشت ـ به آن ها بدهد و آنان را در آن سرزمين سكونت دهد.
بـرخـى احتمال داده اند علت ديگر اين درخواست يوسف ، آن بود كه مى خواست تا حدّ توان فـرزنـدان يـعـقـوب را از آمـيـزش بـا مردم مصر ـ كه به آيين بت پرستى مى زيسته اند ـ بـرحـذر دارد و سـعـى مـى كـرد بـه هر ترتيبى كه شده ، يكتاپرستى در آن ها پابرجا بماند.
يـعـقـوب و فـرزنـدانـش بـدان سـرزمـيـن رفتند و زندگانى جديدى را در كشور مصر آغاز كـردنـد. تـعـداد افـراد خـانـدان اسـرائيـل در آن روز ـ طـبـق آن چـه از تـورات نـقل شده است ـ هفتاد نفر بود، ولى روزبه روز بر تعدادشان افزوده مى شد و فرزندان بـيـشـتـرى پـيـدا مـى كـردند تا پس از هفده سال كه از ماندن آن ها در آن سرزمين گذشت ، يـعـقـوب از دنـيـا رفـت و طـبـق وصـيـتـى كـه كـرده بـود، جـنـازه اش را بـه فـلسـطـيـن منتقل كرده و در آن جا دفن كردند.
فـرزنـدان يـعـقـوب پـس از درگـذشـت او تحت سرپرستى يوسف ـ كه مورد علاقه و محبت شـديـد مـردم مـصـر بـود ـ بـه زنـدگـى بـاشـكـوه خـود ادامـه دادنـد و بـر اثـر ازديـاد نـسـل و فـرزنـدان بـسـيـارى كـه پيدا كردند، به تدريج گروه زيادى شدند و زمين هاى زيادترى را در آن نواحى اشغال كردند.
اين شكوه ، امنيت و آسايش چندان طول نكشيد و با مرگ يوسف ـ كه به اختلاف روايات ، بين بيست تا سى سال پس از فوت يعقوب اتفاق افتاد ـ كم كم مقدمات خوارى و آزار آن ها به دست فراعنه مصر آغاز كرديد.
پادشاهان يا فراعنه مصر كه پس از يوسف روى كار آمده و به سلطنت رسيدند، از زيادى فـرزنـدان يـعـقـوب و كثرت آنان در آن سرزمين ، به وحشت افتادند و به گفته تورات ، ترسيدند كه اينان با دشمنان مملكت مصر هم دست شده و عليه آنان قيام كنند و حكومت را از آن هـا بـگـيـرنـد. از ايـن رو به آزار، قتل و پراكنده كردن آنان اقدام كردده و انواع اهانت ، تمسخر و اذيت را به آنان روا مى داشتند. به خصوص فرعونى كه موسى در زمان او به دنـيـاآمـد، از هـمـه بـيـشـتـر آن هـا را آزار داد و كـودكـانـشـان را بـه قتل رسانيد و در صدد نابودى آن ها بوده و دستور داده بود همه كارهاى سخت و پرمشقّت ، مانند عملگى و بنايى و شغل هاى پست و اهانت آميز مانند تميز كردن كوچه ها و چاه كنى را بـه آنـان واگذار كنند.او ماءمورانى گمارده بود كه پيوسته آنان را به كار تگمارند و هـمـيـچ گـاه نـگذارند ايشان روى خوشى و استراحت را ببينند. هر گاه خدمت مى كردند و هر زمـان مـى خـواسـتـنـد زمـيـنـى را بـراى زراعـت و كـشـت مـحـصـول آمـاده سـازنـد، از وجـود مـردان و زنـان بـنـى اسـرائيـل استفاده مى كردند. حفاظت قصرهاى سلطنتى و خانه هاى مردم به عهده آن ها بود و نظافت محوطه كاخ ‌ها و معابر، وظيفه مسلم آنان شده بود. خلاصه هر كر سخت و دشوار و هر عمل پستى ، انجامش به عهده آن ها بود.
قـرآن كـريـم در سـوره هـاى مـتـعددى مانند بقره ، اعراف و ابراهيم ، ضمن تذكر نعمت هاى بـسـيـارى كه به بنى اسرائيل عطا فرمود، همين نجاتشان را از آن وضع طاقت فرسا مى داند و چنين مى گويد: وَ إِذْ نَجَّيْن اكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذ ابِ يُذَبِّحُونَ أَبْن اءَكُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِس اءَكُمْ وَ فِي ذ لِكُمْ بَلا ءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ(684)
بـه يـاد بـيـاوريـد كـه مـا شـمـا را از فـرعـونيان نجات داديم كه به شكنجه سخت و بد دچارتان كرده بودند، پسرانتان را مى كشتند و زنان (و دخترانتان ) را زنده مى گذاشتند و در اين كار بلايى بزرگ از پروردگارتان بود.
در سـوره قـصـص بـه هـمـيـن شـكـنـجـه هـا و اهـانـت هـايـى كـه فـرعـون بـه بـنـى اسرائيل روا مى داشت اشاره كرده و مى فرمايد:
إِنَّ فـِرْعـَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَه ا شِيَعاً يَسْتَضْعِفُ ط ائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْن اءَهُمْ وَ يَسْتَحْيِي نِس اءَهُمْ إِنَّهُ ك انَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ؛(685)
بـه راسـتـى كـه فـرعـون در آن سرزمين بزرگى نمود و مردم آن جا را فرقه ها كرد كه دسـته اى از ايشان را زبون و خوار مى شمرد، پسرانشان را مى كشت و زنان (و دخترانشان ) را زنده نگه مى داشت ، به راستى كه او از فسادگران بود.
انگيزه فرعون از اين سخت گيرى ها چه بود؟
در ايـن كـه چـرا فـرعـون بـه ايـن انـدازه در مـورد بـنـى اسرائيل سخت گيرى مى كرد و انگيزه اش از اين همه آزار و شكنجه چه بود، اختلاف است . قـدر مـسلم آن است كه همان طور كه گفته شد، مى ترسيد آن ها به علّت تعداد زيادشان ، موجبات سقوط او را فراهم سازند و حكومت مصر را از وى بگيرند و اين مطلبى است كه از قرآن كريم هم استفاده مى شود، در آن جا كه مى فرمايد: و اراده كرديم بر آن ها كه در آن سرزمين زبون و ناتوان به شمار رفته بودند منّت نهيم و پيشوايشان كنيم و آنان را وارث (سـرزمـيـن هاى فرعونيان و اموالشان ) قرار داده و قدرت را در آن سرزمين به آنان بـسـپـاريـم و آن چه را از ناحيه ايشان مى ترسيدند، به فرعون و هامان و لشكريانشان بنمايانيم .(686)
يـعنى به فرعون و دار و دسته اش نشان دهيم كه كار به دست آن ها نيست و چنان كه اراده مـا تعلق گيرد، با تمام سخت گيرى ها، شكنجه و آزارها، سربريدن ها و زنده به گور كردن ها، سرانجام باز هم بدان چه از آن بيم داشتند، دچار خواهند شد و حكومت و شوكتشان را بـه دسـت هـمـان بنى اسرائيل و فرزندان يعقوبى ، كه آن همه اهانت درباره ايشان روا مى داشتند و پست و زبونشان مى شمردند، درهم مى كوبيم .
بـه گـفـتـه بـرخـى از مـفـسـران و مـورخـان ، انـگـيـزه فـرعـون در كـشـتـن نـوزادان بـنـى اسـرائيل خوابى بود كه ديد. اينان گفته اند: فرعون شبى در خواب ديد آتشى از طرف بيت المقدس بيامد و خانه هاى مصر و قبطيان را فراگرفت و همه را سوزاند و ويران كرد و تـنـهـا بـنـى اسـرائيـل را فـرا نـگـرفـت . وقـتـين كه صبح خواب خود را براى منجّمان ، جادوگران و خواب گزاران نقل كرد و تعبير آن را از ايشان جويا شد، بدو گفتند: در بنى اسـرائيـل نـوزادى به دنيا خواهد آمد كه نابودى سلطنت تو به دست او خواهد بود و تو و پيروانت را از اين سرزمين بيرون خواهد كرد و هم اكنون زمان ولادت او فرا رسيده است .
فـرعـون كه اين سخن را شنيد، قابله هاى مصر را فرا خواند و به آن ها دستور داد كه هر پـسـرى از بـنـى اسـرائيـل بـه دنـيـا آمـد، فـوراً او را بـه قـتـل بـرسـانـند و اگر دختر بود او را زنده بگذادند و براى انجام اين دستور افرادى را ماءمور كرد.(687)
بـرخى ديگر گفته اند فرعون خوابى نديد، ولى وقتى زمان ولادت حضرت موسى فرا رسـيـد، مـنـجـمـان بـه او خـبـر دادنـد كـه مـا در عـلم خـود يـافـتـه ايـم كـه نوزادى در بنى اسـرائيـل بـه دنـيـا مـى آيد و بر تو پيروز مى شود و سلطنت تو را از بين مى برد و هم اكـنـون زمـان ولادت او فرا رسيده است . فرعون كه اين سخن را شنيد، دستور سر بريدن نوزادان و پسران بنى اسرائيل را صادر كرد.(688)
از ابـن عـبـاس نـقـل شـده اسـت كـه وقـتـى تـعـداد بـنـى اسرائيل در مملكت مصر زياد شد، بناى سركشى گذاشتند و گناه مى كردند. بعد نيكان آن هـا نـيـز بـا اشـرار و بـدان هـمگام شده و امر به معروف و نهى از منكر را رها كردند، پس خـداى تـعـالى قـبـطـيـان را بـر آن هـا مـسـلط كـرد كـه بـه آن عـذاب هـاى سـخـت مـعـذّبشان كنند.(689)
كار به كجا رسيد
كـار سـر بـريدن فرزندان بنى اسرائيل به جايى رسيد كه بزرگان مصر و نزديكان فرعون نزد وى آمدند و گفتند: با اين ترتيب طولى نخواهد كشيد كه با كشتن فرزندان و مـردن پـيـران بـنـى اسرائيل ، نسل ذكور آنان از بين خواهد رفت و كارهاى آنان به عهده ما خـواهـد افتاد. خوب است در اين باره فكر ديگرى بكنى . فرعون كه چنان ديد، دستور داد يـك سـال نـوزادان را بـه قـتـل بـرسـانند و سال ديگر زنده شان بگذارند و هارون در آن سـالى كـه نـوزادان را نـمـى كـشـنـد به دنيا آمد و موسى در سالى كه پسران را سر مى بريدند، متولد شد.
امـام صـادق (ع ) در حـريـثـى كـه صـدوق از آن حـضرت روايت كرده فرمود: وقتى فرعون اطلاع يافت كه نابودى سلطنت او به دست موسى است ، كاهنان و پيش گويان را خواست و نسب موسى را از آن ها پرسيد. هنگامى كه نسب آن حضرت را دانست و فهميد كه وى از بنى اسـرائل خـواهـد بـود، دسـتـور داد شـكـم زن هـاى حـامـله بـنـى اسـرائيـل را پاره كنند و نوزادان را به قتل برسانند. به اين ترتيب بيش ‍ از بيست هزار نـوزاد را كـشـت ، ولى چـون اراده حق تعالى بر اين تعلق گرفته بود كه موسى را حفظ كند، به وى دست نيافت .(690)
وهـب بـن مـنـبـه گـفـتـه اسـت : بـراى دسـت يـافـتـن بـه مـوسـى هـفـتـاد هـزار كـودك را سـر بريدند.(691)
اما خدا مى خواست
امـا چـون خـدا مـى خـواسـت كـه مـوسـى بـه دنـيـا بـيـايـد و بـه رشـد و كـمـال بـرسـد و بـه كمك همنى افراد ستم ديده فرعون بيدادگر را نابود كند، با تمام نـقـشـه هـايـى كـه طـرح كـردنـد و بـا هـمـه سـخـت گـيـرى هـا و فـشـارى كـه بـر بـنـى اسـرائيـل وارد سـاخـتند، خداوند نطفه ان حضرت را از صلب پدرش عمران به رحم مادرش منتقل فرمود و پس از گذشت دوران آبستنى ، او را به دنيا آورد و تقدرات الهى آن حضرت را در دامان خود فرعون تربيت كرد.
عـبـدالوهـاب نـجـّار در كـتـاب قصص الانبياى خود مى نويسد: عمران (پدر حضرت موسى ) يوكابد دختر را به همسرى اختيار كرد و خداوند از وى هارون و موسى را بدو داد، ولى جـمعى اين مطلب را انگار كرده و گفته اند: ازدواج با عمه در همه دين ها حرام بوده و گفته اند يوكابد از نوه هاى لاوى بوده است .(692)
به هر صورت ، برخى از مورخان داستان انعقد نطقه موسى را اين گونه نوشته اند كه مـنـجـمـان بـه فرعون گزارش دادند كه در فلان شب نطفه آن فرزند بنى اسرائيلى كه نـابـودى تو به دست اوست ، منقد خواهدشد و فرعون دستور داد كه در آن شب هيچ مردى از بنى اسرائيل در كنار همسر خود نخوابد و مدرها را از همسرانشان جدا كرد.
عـمـران ، پدر موسى كه خود از بنى اسرائيل بود ولى در دستگاه فرعون خدمت مى كرد و از نزديكان و ياران فرعون بود، در آن شب ماءموريت يافت كه از قصر فرعون نگهبانى كـنـد. نـيـمـه هـاى شـب بـود كـه عـمـران هـمـسـرش دا ديـد كـه بـه نـزد وى مـى آيـد، تـمـايـل هـمـبـسـتـر شدن در دو طرف به وجود آمد و تقدير الهى كار خود را كرد و در كنار قصر فرعون نطفه موسى منعقد شد.
عـمـران كـه احـسـاس كـرد آن چـه فـرعـون از آن مى ترسيد، به وسيله او انجام شده ، به همسرش سفارش كرد داستان آن شب را پنهان دارد و دنباله ماجرا را به خدا بسپارد.
روز ديـگر منجمان به فرعون خبر دادند با تمام پيش بينى ها و سخت گيرى ها، نطفه آن نـوزاد بـنى اسرائيل در شب گذشته منعقد شده و طولى نخواهد كشيد آن مولود به دنيا مى آيد.
فـرعـون كـه چـنـان ديـد، دسـتـورد داد تـا از آن پـس هـر پـسـرى كـه در بـنـى اسرائيل به دنيا آمد، او را بكشند و افرادى را براى اين كار تعيين كرد و قابله هاى شهر را نيز ماءمور كرد تا گزارش تولّد نوزادان را به ماءموران بدهند.
مولوى مى گويد:

چون زن عمران به عمران در خزيد

تا كه شد استاره موسى پديد

بر فلك پيدا شد آن استاره اش

كورى فرعون و مكر و چاره اش

مـرحـوم صـدوق در روايـتـى از امـام بـاقـر(ع ) روايـت كـرد كه وقتى فرعون دستور كشتن نـوزادان بـنـى اسـرائيـل ر صـادر كـرد، مـردان بـنـى اسـرائيـل بـا هـم گفتند: حال كه پسران را مى كشند و دختران را زنده مى گذارند، ما هم از رنان خود دورى كرده و با آن ها يزديكى نمى كنيم . ولى عمران پدر موسب گفت : اين كار را نكنيد و با آنان نزديكى كنيد، زيرا امر خدا انجام خواهد شد اگر چه مشركان نخواهند. آن گاه رو به درگاه خداى تعالى نمود گفت : پروردگارا! هر كس نزديكى زنان را بر خود حـرام كند، من بر خود حرام نخواهم كرد و هر كس آن را ترك نمايد، من آ را ترك نمى كنم و به دنبال آ با مادر موسى همبستر شد و آن زن به موسى حامله شد.(693)
ولادت موسى
بـارى بـه گفته مولوى ، به كورى چشم فرعون و دار و دسته اش ، همسر عمران باردار شـد و هـر روز كـه مـى گـذشـت ، ولادت مـوسـى نـجـات دهـنـده بـنـى اسـرائيـل از ظـلم و بـيـدادگـرى فـرعـون نـزديـك تـر مـى شـد و مـثـل رواياتى كه در باب ولادت حضرت مهدى ارواحنا فداه رسيده است ، در دوران حاملگى آثـار آن در يـوكـابـد ظـاهـر نـشـد و تـا روزى كـه موسى به دنيا آمد، كسى از آبستنى او خبردار نشد.
از وهب بن منبه نقل شده است كه وقتى سال به دنيا آمدن موسى رسيد، فرعون به قابله ها دستور داد با دقت تمام زنان را تفتيش كنند و بنگرند تا كدام يك از آن ها حامله است ، ولى از آن جـا كـه خـدا مـى خـواسـت ، در مـادر مـوسى هيچ اثرى از آبستنى ظاهر نشد.نه شكمش ‍ بـرآمـدگـى پـيدا كرد نه رنگش تغيير كرد و نه شير در پستانش پديد آمد، به جز دختر يوكابد (مريم ) خواهر موسى ، كس ديگرى از ولادت او مطلع نشد.(694)
در روايـن صـدوق آمده است كه فرعون قابله اى را مخصوص مادر موسى گماشته بود كه در هـر حـال بـا وى بـود و چون وى حامله شد، قابله ديد كه آ زن روزبه روز رنگش زرد و لاغر مى شود. روزى بدو گفت : دختركم ! چرا هر روز زرد مى شوى و گوشتت آب مى شود؟
مـادر مـوسـى در جـواب گـفـت : بـراى آن كـه اگـر مـن فرزندى به دنيا بياورم ، او را مى گيرند و سر مى برند.
قـابـله كـه مـحـبـّتـى از آن مـولود در دلش جـاى گير شده بود، بدو گفت : غم مخود كه من ولادت او را پنهان خواهم كرد.
مـادر مـوسـى سـخـن او را بـاور نـكـرد تـا وقـتى كه موسى به دنيا آمد. آن زن قابله پيش يـوكـابـد آمـد و بـه جـاى آن كـه بـه مـاءمـوران گـزارش ولادت آن مـولود را بـدهـد، بـه پـرسـتـارى وى مـشـغـول شـد و او را در بستر خوابانيد. سپس نزد ماءموران كه بيرون در خـانـه مـنـتـظـر گـزارش قـابـله بـودنـد آمـد و بـه ايـشـان گـفـت : بـه دنبال كار خود برويد كه از اين زن فقط مقدارى خون آمد و فرزندى نزاييد.
مـاءمـوران رفـتـنـد و مـادر بـا خـاطـرى آسـوده بـه شـيـر دادن و تـربـيـت فـرزنـد دل بـنـد خـود مـشـغـول شـدتـا وقـتـى كـه بـر اثـر گـريـه طـفـل تـرسـيد مبادا ماءموران و همسايه ها از وجود چنين نوزادى در خانه او مطلع گردند و در صدد قتل او برآيند.(695)