ورّام ابن ابى فراس در كتاب تنبيه الخواطر (معروف به مجموعه ورام ) در حديث مرفوعى از امـام صـادق (ع ) روايت كرده كه داود پيغمبر به درگاه خدا عرض كرد: پروردگارا! هم نـشـيـن مـرا در بـهشت به من معرفى كن . خداى تعالى بدو وحى كرد كه او مَتى ، پـدر يـونـس اسـت . داود از خداوند اجازه گرفت كه به ديدار او برود و خدا اجازه داد. پس به اتفاق سليمان فرزندش ، به جاى گاه متى رفتند و خانه او را ـ كه خانه اى حصيرى بـود ـ پـيـدا كـردند. وقتى سداغش را گرفتند، به آن دو گفته شد كه او در بازار است . چون به بازار آمدند و پرسيدند، مردم گفتند كه او رابايد خاركنان پيدا كنيد. هنگامى كه بـه نزد خاركنان رفتند، گروهى از مردم گفتند: ما نيز در انتظار آمدن او هستيم و هم اكنون خواهد آمد.
داود و سليمان در آن جا به انتظار آمدن متى نشستند و ناگاه او را ديدند كه از دور مى آيد و پـشته اى از هيزم بر سر دارد. مردم كه او را ديدند برخاسته و پشته هيزم را از سر او بـرگـرفـتـنـد. متى حمد خداى را به جاى آورد و سپس گفت : كيست كه پاكى را به پاكى خـريـدارى كـنـد؟ يـكـى برخاست و قيمتى براى آن پشته هيزم گذاشت و خواست بخرد كه ديگرى جلو رفت و مقدارى بر آن مبلغ افزود تا سرانجام به يكى از آن ها فروخت .
در ايـن هـنـگـام داود و سـليمان جلو رفتند و بر وى سلام كردند. متى گفت : بياييد تا به خانه برويم ، و مقدارى گندم خريد و به خانه آورد و آن را آرد كرد و سپس در ظرفى كه از تـنـه درخـت خـرمـا ساخته شده بود خمير كرد. آن گاه آتشى روشن كرد و آن خمير را در ظرفى نهاده روى آتش گذاشت و سپس به نزد داود و سليمان آمد و به گفت و گوى با آن دو مشغول شد.
آن گـاه بـرخـاسـت و ديـد كـه خـميرش پخته شد، پس آن نان را برداشته و در همان ظرف چـوبى كه از تنه درخت خرما بود گذاشت و وسط آن نان را باز كرد ومقدارى نمك روى آن ريـخـت . سـپس ظرفى از آب نيز در كنار خود گذاشت و لقمه اى از آن نان را برگرفت و چـون بـه طـرف دهان آورد بِسمِاللّه گفت و چون آن را فرو داد الحمدُللّه گفت و هر لقمه اى كه بر مى داشت ، همين كار را مى كرد. آن گاه ظرف آب را برگرفت و بـسـم اللّه گـفـت و مـقـدارى نـوشـيـد و سـپـس الحـمـدللّه گـفت . سپس به دنـبـال آن گـفـت : پـروردگـارا! كيست كه او را همانند من نعمت داده باشى و چون من مورد عنايت و رحمت خود قرارش داده باشى ؟ چشم و گوش و بدنم را سالم كردى و نيرو به من دادى تـا بـه سـراغ خـارى و درخـتـى كـه آن را غـرس نـكـرده و آبـيـارى اش نـكرده و رنج نـگـهـبـانـى آن را نـكـشـيـده بـودم رفتم . آن گاه كسى را برايم فرستادى كه آن را از من خـريـدارى كـنـد و مـن از پـول آن گندمى كه خود نكاشته بودم ، خريدارى نمودم و آتش را مـسـخـر من كردى تا آن را پختم و به من اشتهايى دادى كه آن را بخورم و نيرو بگيرم تا فرمان بردارى تو را انجام دهم . اى خدا! سپاس و حمد مخصوص توست اين سخنان را گفته و گريست .
داود كـه آن مـنـظـره را ديـد رو بـه سـليمان كرد و گفت : اى فرزند! برخيز كه من هرگز بنده اى سپاس گزارتر براى خدا از اين مرد نديده ام .(1029)
# # #
مـولوى داسـتانى از لقمان و داود به نظم درآورده كه معلوم نيست آيا واقعاً داستان مزبور حـقـيـقـت داشـتـه يـا ايـن كـه مـنظورش همان تذكر اخلاقى و فضيلت صبر بوده است و بر فـرض آن كـه حـقـيـقت داشته ، معلوم نيست آيا لقمان مزبور، همان لقمان حكيم بوده كه در قـرآن كـريـم سوره اى به نام او آمده و قسمتى از سخنان حكيمانه او در آن سوره ذكر شده يـا شخص ديگرى با اين نام كه معاصر حضرت داود بوده است . به هر صورت ، داستان مـزبـور از آن نـظـر كـه مـشـتمل بر نكته هاى اخلاقى و نشان دادن مقام و فضيلت صبر مى باشد، داستان خوبى است .

رفت لقمان سوى داود از صفا

ديد كو مى كرد ز آهن حلقه ها

جمله را با هم دگر در مى فكند

ز آهن و پولاد آن شاه بلند

صنعت زراد او كم ديده بود

در عجب مى ماند و وسواسش فزود

كاين چه شايد بود واپرسم از او

كه چه مى سازى ز حلقه توبه تو

باز با خود گفت صبر اولى تر است

صبر با مقصود زودتر رهبر است

چون نپرسى زودتر كشفت شود

مرغ صبر از جمله پران تر شود

ور بـپـرسـى ديـرتـر حـاصـل شـود

سـهـل از بـى صـبـريـت مشكل شود

چون كه لقمان تن بزد اندر زمان

شد تمام از صنعت داود آن

پس زره سازيد و در پوشيد او

پيش لقمان آن حكيم صبر خود

گفت : اين نيكو لباس است اى فتى

در مصاف و جنگ ، دفع زخم را

گفت : لقمان صبر هم نيكو دمى است

كو پناه و دافع هر جا غمى است

صبر را با حق قرين كرد اى فلان

آخر والعصر را آكد بخوان

صد هزاران كيميا حق آفريد

كيميايى هم چو صبر آدم نديد

عمر و وفات داود(ع )
صـدوق از امـام صـادق (ع ) از پـدرانـش از رسـول خـدا روايـت كـرده كـه فـرمود: داود صد سال تمام عمر كرد كه چهل سال آن دوران سلطنت او بود.(1030)
نـظـيـر هـمـيـن گـفـتـار را ابـن اثـيـر در كـامـل التـواريـخ نـقـل كـرده و گـفـتـه اسـت : هـنـگـامـى كـه داود از دنـيـا رفـت ، عـمـر آن حـضـرت 100 سـال و مـدت سـلطـنـتـش 40 سـال بـود و ايـن مـطـلب در روايـت صـحـيـحـى از رسول نقل شده است .
هـنـگامى كه مرگ آن حضرت فرا رسيد، سليمان فرزندش را به جانشينى خويش منصوب كـرد و وصـيـت هـاى خـود را بـه وى نـمـود و از دنـيـا رفـت و بـنـى اسرائيل جنازه آن حضرت را در بيت المقدس در قريه داود به خاك سپردند.
در خاتمه اين فصل ، تذكر اين مطلب نيز لازم است كه جمعى از مورخان بناى بيت المقدس را به داود نسبت داده اند، ولى بيشتر كه بناى مزبور به دست سليمان انجام شد، و ما ان شاءاللّه تعالى شرح آن را در احوالات حضرت سليمان خواهيم نگاشت .
حكمت داود
در قـرآن كـريـم خـداى تـعـالى در سـوره نـسـاء و سـوره بـنـى اسـرائيـل فـرمـوده اسـت : مـا به داود زبور را داديم .(1031) و در سوره انبياء فرموده است : ((و ما در زبور پس از ذكر (تورات ) نوشتيم كه زمين را بندگان صالح و شايسته من وارث خواهند شد.(1032)
زبـورى كـه اكـنـون در دسـت اسـت ، مـشـتـمـل بـر صـد و پـنـجـاه مـزمـور اسـت كـه اوّل آن ايـن گـونـه است : خوشا به حال كسى كه به مشورت شريران نرود و به راه گـنـاه كاران نايستد و در مجلس استهزاء كنندگان ننشيند، بلكه رغبت او در شريعت خداوند اسـت و روز و شـب در شـريـعـت او تـفـكـر مـى كـنـد، پـس مـثـل درخـتـى نـشـانده نزد نهرهاى آب خواهد بود كه ميوه خود را در موسمش مى دهد. برگش پـژمـرده نـمـى گـردد و هـر آن چه مى كند نيك انجام خواهد داد. شريران چنين نيستند، بلكه مـثـل كـاه هـستند كه باد آن را پراكنده مى كند، پس ‍ شريران در داورى نخواهند ايستاد و نه گناه كاران در جماعت عادلان ، زيرا خداوند طريق عادلان را مى داند، ولى طريق گناه كاران خواهد شد.
ايـن صـد و پـنجاه مزمور به پنج كتاب تقسيم مى گردد و چنان كه گفته اند، هفتاد و سه مـزمـور آن را بـه داود نسبت مى دهند و بقيه به اشخاص ديگر يا به نويسندگان نامعلوم منسوب است و مزمور 72 و 127 آن به نام مزمور سليمان ناميده شده است .
بـه طـور كـلى شـكـى نـيـسـت كـه قـسـمـتـى از زبـور فـعـلى ، صـدهـا سـال پـس از داود تـنـظـيـم شـده مـانـنـد مـزمـور 137 كـه با اين جمله آغاز مى شود نزد شـهـرهـاى بـابـل آن جـا نـشـيـتـيـم و مـعـلوم اسـت ايـن قـسـمـت پـس از اسـارت بـنـى اسـرائيـل و تبعيد ايشان به بابل در حمله بخت النصر نوشته شده است و نيز شكى نيست كه دست تحريف در آن راه يافته و تحريف كنندگان ، نسبت هاى ناروايى به انبياى الهى داده و در زبور وارد كرده اند.
طـبـق روايـات مـا، سـخـنان حكمت آميز ديگرى نيز به حضرت داود وحى شد يا از آن حضرت روايـت شـده است كه ما قسمتى از آن ها را از روى روايات گلچين كرده و براى شما ترجمه مى كنيم و شايد با مراجعه و تتبّع ، مضامين اين روايات را در زبور فعلى نيز بيابيد:
1ـ شـيـخ صـدوق در امـالى و عـيـون و مـعانى الخبار از امام صادق (ع ) روايت كرده است كه خـداى عـزوجـل بـه داود وحـى كـرد: گـاهـى بـنـده اى از بـنـدگـان مـن حـسـنـه (و عـمـل خـيـرى ) نـزد مـن مى آورد كه به همان حسنه ، بخشت خود را بر وى مباح مى كنم . داود عـرض كـرد: پـروردگـارا! آن حـسـنـه چـيـسـت ؟ فـرمـود: در دل بـنـده مـؤ مـن مـن خوشى و سرورى وارد كند، لگر چه با دادن يك دانه خرما باشد. داود عـرض كـرد: بـراى كـسى كه تو را بشناسد، شايسته و سزاوار است كه اميدش را از تو قطع نكند.(1033)
2ـ حميرى در قرب الاسناد به سند خود از امام باقر(ع ) روايت كرده كه آن حضرت فرمود: حـضـرت داود بـه فـرزنـدش سـليـمـان گـفـت كه پسرم ! از خنده زياد بپرهيز، زيرا خنده بـسـيار بنده خدا را در روز قيامت حقير و پست مى سازد. فرزندم ! دهانت را جز از سخن خير بـبـنـد، زيـرا يـك بـار پشيمانى از سخن نگفتن ، بهتر است از چندين بار پشيمانى براى سـخـنـان بـسـيـار. فـرزنـدم ! اگـر ارزش سـخـن گـفـتن نقره باشد، ارزش سكوت طلاست .(1034)
3ـ شـيـخ طـوسـى در مـجـالس از رسول خد اروايت كرده كه خداى تبارك و تعالى به داود وحـى فـرمـود: اى داود! به راستى كه بنده من كار خير و حسنه اى د رروز قيامت پيش من آرد كه من به خاطر آن عمل او را در بهشت حكومت دهم . داود عرض كرد: پروردگارا! اين چگونه بـنـده اى اسـت كـه كـار خـيـرى پـيـش تـو آورد و بـه خـاطر آن در بهشت حاكمش گردانى ؟ فرمود: بنده مؤ منى كه كوشش در برآوردن حاجت برادر مسلمانش كند و دوست داشته باشد (و بـخـواهـد) كـه حـاجـت بـرآورده شـود، خـواه حـاجـتـش بـرآورده شـود و خـواه بـرآورده نشود.(1035)
4ـ از قـصـص الانـبياء راوندى در حديث مرفوعى روايت شده كه خداى تعالى به داود وحى كرد: اى داود! مرا در روزگار فراخى و خوشى ياد كن تا من هم در وقت سختى و گرفتارى دعايت را مستجاب كنم .(1036)
5ـ كـليـنـى از امـام صـادق (ع ) روايـت كـرده كـه در حـكـمـت آل داود اسـت كـه فـرمـود: شـخـص عـاقـل (و خـردمـنـد) بـايـد آشناى به زبان خود باشد و دنبال كار خود را گيرد و حافظ و نگهدار زبانش باشد.(1037)
6ـ در حـديـث ديـگـرى از آن حـضرت روايت كرده اند، از جمله سخنانى كه خداى تعالى به داود وحـى كـرد، آن بـود كـه بـدو فـرمـود: اى داود هـم چنان كه نزديك ترين مردم به خدا فروتنان هستند، دورترين مردم از خدانيز متكبران مى باشند.(1038)
7ـ ورّام بـن ابـى فـراس در تـنـبـيـه الخـواطـر روايـت كـرده كـه در حـكـمـت آل داود نـوشـتـه شـده اسـت : بـر شـخـص عـاقـل و خـردمـنـد لازم اسـت كـه از چـهـار سـاعـت غـافـل نـبـاشـد، سـاعـتـى كـه در آن با پروردگار خود مناجات كند و ساعتى كه در آن به حساب خود برسد و ساعتى كه به نزد برادران خود برود و آن ها از روى صدق و راستى او را به عيب هايش واقف سازند و ساعتى كه نفس خود را براى لذت هاى مشروع و پسنديده آزاد بگذارد، زيرا اين ساعت كمك آن ساعت هاى ديگر است .(1039)
8ـ ابن فهدحلى در عدة الداعى فرموده كه از كلماتى كه خداوند به داود وحى فرمود، اين بـود: اى داود! من پنج چيز را در پنج چيز نهاده ام و مردم آن را در پنج چيز ديگر مى طلبند و نمى يابند. من علم را در گرسنگى و كوشش نهاده ام ، ولى مردم آن را در سيرى و راحتى مـى طلبند و نمى يابند. من عزّت را در اطاعت و فرمان بردارى خود نهاده ام و مردم آن را در خـدمـت سـلاطـيـن مى يابند و بدان نمى رسند. من ثروت و غنا را در قناعت نهاده ام و آن ها در زيـادى مـال مـى جـويـنـد و نـمـى يـابند، و من راحتى را در بهشت نهاده ام و اينان در دنيا مى جويند و نمى يابند.(1040)
9ـ و نـيـز فـرموده است : در زبور داود آمده است كه اى فرزند آدم ! از من درخواست (چيزى ) مـى كـنى و من طبق عملى كه درباره نفع و سود دارم ، آن را از تو باز مى دارم (و به خاطر مـصـلحـت تو حاجتت را روا نمى كنم ) سپس تو اصرار مى كنى تا من آن را به تو مى دهم و تو در راه معصيت و نافرمانى من از آن كمك مى گيرى .(1041)
10ـ كـليـنـى در كـافـى از امـام صـادق (ع ) روايـت كـرده كـه خـداى عـزوجـل بـه داود فرمود: اى داود! گناه كاران را مژده و صديقان را بترسان و بيمشان ده . داود عـرض كـرد: چـگـونـه گناه كاران را مژده دهم و صريقان را بترسانم ؟ فرمود: گناه كـاران را مـژره ده كه من توبه را مى پذيرم و از گناه مى گذرم و صديقان را بيم ده كه در عـمـل هـاى خود دچار عجب و خودبينى نشوند، زيرا هيج بنده اى نيست كه من او را به پاى حساب آورم جز آن كه هلاك گردد.(1042)
19: سليمان (ع )
نـام سـليـمـان در تـاريـخ بـه عـنـوان پـيـغـمـبرى رئوف و سلطانى دادگستر و حكمرانى فرزانه ثبت شده است .
اكثر مورخان نوشته اند: هنگامى كه داود آن حضرت را به جانشينى خود برگزيد، از عمر سـليـمـان بـيش از سيزده سال نگذشته بود. و اين مطلب در حديثى از امام موسى بن جعفر نـيـز روايـت شـده اسـت .(1043) در پـاره اى از احـاديـث نـقـل اسـت كـه چـون داود خـواسـت سـليـمـان را ـ كـه كودكى بود ـ وصى خويش كند، علما و بـزرگـان بـنـى اسـرائيل به مخالفت برخاستند و گفتند داود مى خواهد جوان نورسى را بـر ما امير گرداند با اين كه ميان ما بزرگ تر از او نيز وجود دارد. خداى تعالى به او وحى فرمود: مجلسى ترتيب دهد و عصاهاى آنان كه مدعى جانشينى داود هستندو هم چنين چوب دسـتـى سـليـمـان را بگيرد و در اتاقى بنهد و روز ديگر آن عصاها را بيرون آورند و هر كدام از آن ها كه سبز شده بود، جانشين داود مى باشد. چون اين كا ررا كردند و روز ديگر بدان اتاق رفتند، ديدند كه چوب دستى سليمان سبز شده است .
در بـعـضـى احـاديـث سـبـب ايـن كـه حـضـرت داود، سليمان را به جانشينى خود برگزيد، قضاوتى بود كه سليمان ـدر همان كودكى - درباره صاحب زمين و گوسفندان كرد و خداى تعالى در سوره انبياء بدان اشاده كرده است . گزيده داستان اين است كه دو نفر به نزد داود آمـدنـد و يكى از آن دو گفت : من زمينى كشاورزى داشتم كه آن را كشت كرده بودم و چون سـبـز شـد، گوسفندان اين مرد شبانه آمدند و زراعت مرا خورده اند و در روايات زيادى است كه گفت : زراعت مزبور درختان مو بوده و خوشه هاى انگور در آن ها ظاهر گرديده بود.
داود بـراى قضاوت در آن ماجرا سليمان را طلبيد و با او به گفت وگو و مشورت پرداخت يـا بـه نـقـل بـعضى از روايات ، قضاوت را در آن باره به سليمان سپرد و فرمود: نزد سليمان برويد(1044) تا وى درباره شما حكم كند. سبب مشورت يا ارجاع به سليمان هـمـيـن بـود كـه مـى خـواسـت شـايـسـتـگـى او را بـراى جـانـشـيـنـى خـود بـه بـنـى اسرائيل گوش زد ساخته و به آن ها بنماياند.
سـليـمـان حـكـم كـرد گـوسـفنداان را به صاحب زمين بدهند و زمين را به صاحب گوسفندان بسپارند تا وقتى كه زراعت به حالت اوّليه بازگردد و در اين مدت ، صاحب زمين از شير و پـشـم گـوسـفـنـدان استفاده كند و صاحب گوسفندان نيز به زراعت زمين همت گمارد،بدين تـدتيب زيانى متوجه هيچ يك از دو طرف نخواهد گرديد. در حديث كلينى كه از امام صادق (ع ) روايت كرده ، حضرت داود بدو فرمود كه چرا خود گوسفندان را به صاحب زمين ندادى چنان كه علماى بنى اسرائيل چنين حكم مى كنند؟
سـليـمـان گـفـت : زيـرا گـوسـفـنـدان ريـشـه زراعـت و درخـتـان را كـه نـخـورده انـد و سال ديگر زراعت به حال سابق باز مى گردد.
به دنبال اين حكم ، وحى الهى نيز به داود نازل گردند و خداى تعالى بدو فرمود: حكم هـمـان اسـت كـه سـليمان كرده . بدين ترتيب استعداد و شايستگى سليمان براى جانشينى داود نزد بنى اسرائيل و فرزندان ديگر داود آشكار گرديد.(1045)
آغاز كار سليمان
مورخان نوشته اند: سليمان داراى برادران ديگرى بود كه از طرف مادر از او جدا بودند و چـون عمرشان بيش از سليمان بود خود را به جانشينى پدر و پادشاهى سزاوارتر مى دانستند.
هنگمى كه داود به فرمان پروردگار متعال سليمان را به جانشينى خود برگزيد، يكى از بـرادران سـليـمـان به نام آبشالوم برآشفت و در صدد مخالفت و جنگ با پدر برآمد و گـروهى را به خود همراه كرده و به جنگ داود آمد. داود از ترس او به شرق اردن گريخت و آبـشـالوم براى چندى بر تخت سلطنت داود تكيه زد تا اين كه حضرت داود لشكرى به سـركردگى شخصى به نان يوآب به جنگ آبشالوم فرستاد و آبشالوم در آن جنگ كشته شد و داود به سلطنت بازگشت .
پـس از فـوت داود، بـرادر ديـگـر سـليـمـان به نام اءدوينا مخالفت آغاز كرده و به همراه هـواداران آبـشـالوم بـه جـنگ سليمان رفت و پس از جنگى كه شد، اءدوينا نيز كشته شد و پايه هاى سلطنت سليمان ميان بنى اسرائيل مسبقر گرديد.
نعمت هايى كه خداوند به سليمان داد
خـداى تـعـالى بـه سـليـمـن نـيـز مـانـنـد پدرش داود نعمت هاى بسيارى بخشيد و موهبت هاى فـراوانـى بـدو عنايت فرمود، مانند: نبوت ، سلطنت ، علم منطق الطير، علم قضاوت ، حكمت و فـرزانـگـى ، رام كـردن باد و جنّيان و ديوان و شياطين براى او و نعمت هاى ديگرى كه شـرحـش خـواهـد آمـد. مـتـاءسـفـانـه احـوالات ايـن پيغمبر بزرگوار و تاريخ آن حضرت در بـسـيـارى از حـاهـا بـه دسـت افـسانه پردازان و خرافه نويسان افتاده و اسرائيليات در تـاريخ سليمان بسيار راه يافته است تا آن جا كه نسبت هاى ناروايى به آن حضرت داده انـد كـه حـتـى نـقـل آن هـا نيز در اين جا مناسب نيست ،(1046) چنان كه به پدرش داود هم نظير آن نسبت ها را داده بودندو ما به هماست خداى تعالى در هر قسمت ، آن چه مطابق احاديث صـحـيـح اسـت بـراى شـمـا ذكـر نـمـوده و از نـقـل احـديـث و روايـاتـى كـه سـنـدش بـه امثال وهب بن منبه و كعب مى رسد و بيشتر به افسانه و خرافه شباهت دارد تا حديث صحيح ، خوددارى مى كنيم .
بـارى چـنان كه گفتيم خداى تعالى نبوت و سلطنت را با هم به سليمان عنايت كرد واو را بـر كـشـور حـاصل خيز و پهناورى كه از خليج عقبه تا رود فرات وسعت داشت فرمان روا گـردانـيد و به وسيله جنيان و شياطين و نيروى باد كه در اختيار آن حضرت بود، توانست بـنـاهـاى مـرتـفـع و شـگـفـت انـگـيـزى مـانـنـد بـيـت المـقـدس و هـيـكـل مـعـروف و تـدمـر و سـايـر آثـار كه هنوز هم نمونه هاى بسيارى از آن هادر سرزمين فـلسطين و شامات موجود است ، بسازد و نگارنده از نزديك تعضى از قسمت ها را ديده ام و بـراى بيننده جاى ترديد باقى نمى ماند كه براى ساختمان هاى مزبور و بالا بردن آن سنگ هاى بزرگ ، از نيروهاى نامرئى استفاده شده است .
بناى بيت المقدس
بـعـضى از مورخان بناى بيت المقدس را به داود پيغمبر نسبت داده اند و گفته اند: در زمان داود عـده اى بـه طاعونى سخت مبتلا شدند و داود چون در مكان فعلى مسجد اقصى ديده بود كـه فـرشتگان از آن جا به آسمان مى روند، به همراه مردم به منظور دعا بدان جا رفت و بـراى بـرطـرف شـدن طاعون ، به درگاه خداى تعالى دعا كرد و خداوند هم به دعاى او، طاعون را از مردم برطرف نمود.
از آن پس داود دستور داد در آن مكان مسجدى بسازند و خود دست به كار شروع آن گرديد، امـا پيش از آن كه بناى آن پايان پذيرد، داود از دنيا رفت و به سليمان وصيت كرد آن را بـه اتـمـام برساند. البته قولى هم هست كه خود داود پس از اين كه شهر بيت المقدس را بـسـاخـت ، دسـت بـه كـار بـنـاى مـسـجـدى شد و بناى آن را نيز به اتمام رسانيد و طلا و جـواهـرات بـسـيـارى براى تزيين سقف ها و ديوارهاى آن به كار برد و چون بناى آن به پايان رسيد، جشن مفصلى برپا داشت و آن روز را عيد قرار داد و قربانى ها كردند.
در مـقابل اينان هم گروهى گفته اند كه داود خواست تا دست به كار بناى آن شودولى از جـانـب خـداى تـعـالى بـدو وحـى شـد كـه ايـن كـار بـه دست تو انجام نمى شود آن را به فرزندت سليمان واگذار كن . در نقلى هم ـ كه به نظر نگارنده چندان اعتبارى ندارد ـ آمده است كه داود مصالح ساختمان مسجد بيت المقدس را تهيه كرد، ولى سليمان دست به كار آن گـرديـد و مصالح عبارت بود از يك صد هزار وزنه طلا و يك ميليون وزنهئ نقره و مقدارى فـراوان مـس و آهـن كـه قـيـمـت نـقـره اش بـه بـهاى امروز 000/000/342 و بهاى طلايش ‍ 000/500/889 ليـره انـگـليـسـى مـى شـود. سـليـمـان در سـال چـهـارم سـلطنبش بناى هيكل را ـ كه همان معبد بيت المقدس بود ـ آغاز كرد و 600/183 نـفـر را در سـاخـتـانـش بـه كـار گـمـاشـت . سـاهـتـمـان ايـن مـعـبـد هـفـت سـال ونـيـم طول كشيد و به سال 1005 قبل از ميلاد مسيح پايان يافت و نيكوترين بناى دنيا و فخر اورشليم گرديد.
مـرحـوم طـبـرسـى در مـجـمـع البـيـان از جـبـايـى كـه جـزء گـروه اوّل اسـت نـقـل مـى كـنـد كـه خـداى عـزوجـل طـاعـوت را بـر بـنـى اسـرائيـل مـسـلط كـرد و جـمـع بـسيارى در يك روز هلاك شدند. داود به آن ها دستور داد كه غـسـل كنند و با زن ها بچه هاى خود به صحرا روندو به درگاه خداى تعالى زارى كنند، بـلكـه خـداونـدان ان را مـورد رحـمـت و لطـف خـويـش قـرار دهـد. صـحراى مزبور ـ كه بنى اسـرائيـل بـراى دعـا بـه آن جـا رفـتـنـد ـ هـمان سرزمينى بود كه بعداً مسجد را در آن بنا كردند. خود داود نيز بالاى صخره (و سنگى كه اكنون نيز هست ) برفت و به سجده افتاد و بـه درگـاه خـدا نـاليد و بنى اسرائيل نيز با او به سجده افتادند. هنوز سر از سجده برنداشته بودند كه خداوند طاعون را از ميان آن ها برداشت .
پـس از ايـن كـه سـه روز از ايـن ماجرا گذشت ، داود آن ها را جمع كرد و به ايشان فرمود: خداى تعالى بر شما منّت گذاشت و مورد لطف خويش قرارتان داد. اكنون به شكرانه اين نـعـمـت بـيـايـيـد و در آن نـقـطـه اى كـه دعـايـتـان بـهـاجـابـت رسيد مسجدى بنا كنيد. بنى اسرائيل به دستور داود عمل كرده و دست به كار بناى بيت المقدس شدند و داود از كسانى بـود كـه سـنـگ بـر دوش خـود حـمـل مـى كـرد و بـزرگـان و نـيـكـان بـنـى اسـرائيل نيز به داود تاءسّى كرده و سنگ مى آوردند تا ديوارهاى آن را به مقدار يك قامت بـالا بردند و در آن روز از عمر داود 127 سال گذشته بود.(1047) خداى تعالى به داود وحى فرمود كه اتمام بناى آن به دست فرزندت سليمان انجام خواهد شد.
وقتى داود به 140 سالگى رسيد، سليمان را به جانشينى خود برگزيد و سپس از دنيا رفـت . سـليـمـان نـيز جنّيان و شياطين را جمع كرد و كارهاى ساختمان را ميان ايشان تقسيم نـمـود و هـر دسته اى را به كارى گماشت و جمعى از جنّيان و شياطين را براى تهيه سنگ هـاى مـرمـر و بـلور بـه كندن معادن وادار كرد و دستور داد شهر بيت المقدس را از سنگ هاى مـرمـر سـفـيـد بـنـا كـنـنـد و بـراى آن دوازده قـالع سـاخـت و هـر يـك از تـيـره هـاى بـنـى اسرائيل را در قلعه اى اى داد.
هـنـگامى كه از بناى شهر فراغت يافت ، شروع به ساختن مسجد كرد و شياطين و ديوان را گـروه گـروه بـه اسـتـخـراج مـعـادن طـلا و جـوهـرات فـرسـتـاد و دسـتـه اى را هـم بـراى حمل آن ها به بيت المقدس گماشت و گروهى نيز مشك ، عنبر و ساير عطرها را برايش ‍ مى آوردنـد و دسـتـه اى هـم مـاءمـور تـهـيـه مـرواريـد از قـعـر دريـاهـا و حمل آن به بيت المقدس گرديدند. در نتيجه آن قدر سنگ هاى معدنى ، طلا، جواهر و تهيه شـد كـه انـدازه آن هـا را جـز خدا كسى نمى دانست . سپس فرمان داد حجّاران و سنگ تراشان زبردست را حاضر كردندو دستور داد سنگ ها و جواهرات را طبق دستور معماران حجارى كنند آن گاه به وسيله آن ها، سليمان مسجد را با سنگ هاى سفيد و زرد و سبز بنا كرد و ستون هـاى آن را از سـنـگ هـاى مـرمر بلورين قرار داد و سقف و ديوارهاى آن را به انواع جواهرات مزين ساخت و كف آن را با صفحه هايى از فيروزه فرش كرد و در روى زمين جايى زيبابر و درهشنده بر از آن جا نبود و چنان بود كه در شب تاريك چون ماه شب چهارده مى درخشيد.
وقـتـى سـاخـتـمـان آن بـه پـايـان رسـيـد، بـزرگـان و نـيـكـان بـنـى اسـرائيـل را جـمع كردو به ايشان خبر داد كه من اين بنا را براى خداى تعالى ساختم و آن روز راكه بناى مسجد به اتمام رسيد، جشن گرفت و بيتالمقدس هم چنان بود تا وقتى كه بـخت النصر به جنگ بنى اسرائيل آمد و شهر را ويران كرده ، دستور خرابى مسجد را داد و طـلا و جـواهـرى كـه در آن بـود هـمـه را بـه پـايـتـخـت كـشـور خـود در سـرزمـيـن عـراق برد.(1048)
اين بود آن چه جبائى درباره ساختمان شهر تاريخى بيت المقدس و مسجد اقصى ذكر كرده و مـا مـيان روايات مختلف از مورخان و جغرافى دانان به همين مقدار اكتفا مى كنيم و بد نيست ايـن را هـم بـدانـيـد كه شهر بيت المقدس با اين كه نه شهر تجارتى بوده و نه از نظر كـشـاورزى مـورد تـوجـه بوده است ، ولى در طول تاريج از هر شهرى بيشتر مورد حمله و قـتـل و غـارت قـرار گـرفـتـه و چـنـديـن بـار آن جـا را سـوزانـده انـد و مـردم آن راقتل عام كرده اند و چندين بار اين شهر مقدس ميان يهود و نصارى و مسلمانان دست به دست شـده و هـنـوز هـم بـر سـر حاكميت آن جنگ برقرار است و در آينده هم معلوم نيست چه وضعى خـواهـد داشـت و جـنـايـاتـى كه به خصوص در جنگ هاى صليبى به دست كشيشان مسيحى و طـرف داران صـليـب - كـه خـود را رسولان رحمت و مبشران صلح و سلامت مى انستند ـ در اين شهر اتفاق افتاده و كشتارهايى كه آنان از مردم بى گناه و زنان و كودكان مسلمان كردند، در تـاريـخ كـم نظير است و قلم از نقل برخى قسمت هاى آن شرم دارد و ما براى نمونه يك قسمت از كتاب گوستاولوبون فرانسوى كه خود جزء مسيحيان بوده و او نيز قسمت مزبور را از يـكـى از كـشـيـشـان بـه نـام ريموند داجيل ، كشيش شهر لوپوى كه خود شاهد رفتار وحـشـيـانـه مـسـيـحـيـان در بـيـت المـقـدس ‍ بـوده و مـشـاهـدات خـود را در كتاب نوشته است ، نقل مى كنيم .
هـنـگـمـى كـه لشـكـر مـا بـرج و بـاروى شهر بيت المقدس را گرفت ، حالت بهت و منظره هولناكى مردم مسلمان شهر را فرا رفت . سرها بود كه از تن جدا مى شد اين كوچك ترين كارى بود كه به سرشان مى آمد. برخى را شكم مى دريدند و به ناچار خود را از بالاى ديـوار پـرتـاب مـى كـردنـد. بـرخـى را در آتش مى سوزاندند؛ يعنى بعد از اين كه مدت زمـانـى او را شـكـنجه و زجر داده بودند، او را مى سوزاندند. در كوچه ها او ميدان هاى بيت المـقـدس جز تل هايى از سر و دست و پاى بريده مسلمانان چيزى ديده نمى شد و راه عبور تـنـها از روى كشته هاى ايشان بود، تازه اين ها مختصرى از مصيبتى بود كه بر سرشان مـى آمـد. بـه راسـتـى قـشـون مـا در هيكل سليمان ، در خون ريزى افراط كردند. از يك سو لاشـه هـاى كـشتگان در خون خود دست و پا مى زدند، از طرف ديگر دست و بازوى قلم شده گـويـا بـا انـگـشـتـانـشـان تـسـبـيـح مـى گـفـتـنـد، و هـر كـدام مـى خـواسـتـنـد بـه بـدنى مـتـصـل گـردند. ميان دست ها و بدن ها به هيچ نحو تميز داده نمى شد. لشكرى كه مباشر چنين كشتار بى رحمانه اى بودند، از بخار خون ها به زحمت افتاده بودند.
جـنـگ جـويـان صـليـبـى به اين كشتار اكتفا نكردند، بلكه انجمنى كردند و در آن جا قرار گـذاردنـد تـمام ساكنان بيت المقدس را اعم از مسلمانان و يهود و مسيحى كه تعدادشان به شـصـت هـزار نـفـر مـى رسـيـد نـابـود كـنـنـد و در مـدت هـشـت روز ايـن عمل را انجام دادند و حتى به زنان و كودكان و پيران هم رحم نكرده همه را بدون استثناء از دم شمشير گذراندند.
سـپـس بـراى آن كـه از خـسـتـگـى ايـن قـتـل عـام بـيـرون آيـنـد، بـه يـك سـلسـله اعـمـال زشـت و نـنـگـيـنـى دست زدندو انواع بدمستى ها و عربده كشى ها را انجام دادند، به طـورى كـه مـورخـان مـسـيـحـى كه عموماً جنايات صليبيان را ناديدن انگاشته از اين سلوك زشـتـشـان بـه خـشم آمده تا آن جا كه برنارد خازن آن ها ره به ديوانگان تشبيه كرده و بودن رئيس كشيش هاى دل آن ها را به حيواناتى تشبيه كرده كه در كثافات و نجاسات خود مى غلطيدند.(1049)
بناهاى ديگر سليمان
در قـرآن كـريـم در سـوره هـاى انـبـيـاء و سبا و ص آياتى آمده است كه اشاره اجمالى به سـاخـتـان هاى بزرگ ، معابد، حوض هاى سنگى ، ديگ هاى بزرگ و كه جنيان و شياطين بـه فـرمـان سـليـمـان مـى سـاخـتـنـد كـرده اسـت و از تـورات (بـاب سـفـر مـلوك اوّل ) نـقـل شـده : سـاخـتـمـان هايى كه به دست سليمان ساخته شد، بدين قرار بود: بيت الرب ، بـيـت المـلك ، ديـوار اورشـليـم ، حاصور، مجدو، چارز، بيت حورون سفلى ، بعله و تـدمر. اين ها غير از محازن و سربازخانه هاى بزرگى بود كه در اطراف مملكت براى او سـاخـتند و غير از بناهايى است كه در لبنان و ديگر جاها از آن حضرت به يارگار مانده است .
دربـاره ديـگ هـا و حوض هاى سنگى بزرگى كه براى خوراك و آب دادن لشكريان او مى ساختند، اقول شگفت انگيزى نقل شده ، مانند آن كه بعضى گفته اند: سر هر ديگ هزار مرد جمع مى شدند و از آن غذا مى خوردند.
يكى از نويسندگان معصر درباره قصر سلطنتى و تخت پادشاهى سليمان مى نويسد: از سـاخـتـمان هاى مهم عصر سليمان ، قصر سلطنتى او بوده كه با چوب هاى زركوب و سنگ هـاى گـران قـيـمـت ساخته و به جوهر الوان و تمثال هاى فلزى درختان و جانوران آراسته شـده بـود و تـخـتـى بـسـيار زيبا و باشكوه در آن قصر بود كه از چوب هاى گران بها مـزيـّن به طلا و عاج و مرصّع به جواهر فراهم شده بود و در دو طرف آن تخت مجسمه دو شير و بر فرازش دو كركس ترتيب داده بودند كه چون مى خواست به تخت برآيد آن دو شـيـر دسـت هـا را مـى گـشـودنـد تـا قـرم بـر آن نهد و چون بر تخت مى نشست ، كركسان بال و پر بر فراز سرش مى گستردند.
داسـتـان تـخـت مـزبـور را تـاريـخ ‌نـگـاران و مـفـسـران نـيـز بـه اخـتـلاف نـقـل كـرده انـد. بـرخى از مورخان بناى شهر بعلبك را نيز ـ كه داراى ساختمان هاى بى نـظـيـر و قـلعـه هـاى سنگى عجيبى بوده است ـ به حضرت سليمان نسبت مى دهند، چنان كه يـاقـوت حـموى گويد: در آن شهر بناهايى عجيت و آثارى عظيم و قصرهايى از سنگ مرمر وجـود دارد كـه در دنـيـا بـى نـظير است . هم اكنون نيز سياحان و توريست هاى جهان براى ديدن آن آثار شگفت انگيز به آن جا مى روند و آن ها را از نزديك تماشا مى كنند.
بساط سليمان و تسخير باد
در قـرآن كـريـم نـامـى از بساط سليمان نيست و تنها در بعضى روايات از آن ذكرى شده اسـت . در كـيـفـيـت و طـول و عـرض آ نـيـز افـسـانـه هـايـى از وهـب بـن مـنـبـه و كـعـب نـقـل شـده و در بـرخـى از آن هـاسـت كـه بـسـاط مـزبـور، از چـوب بـوده و چـنـد كـيـلومـتـر طول و عرض ‍ داشته و چند هزار كرسى در آن قرار مى گرفت و آن حضرت با لشكريان خـود در آن سـوار مـى شـدنـد و بـاد بـه فرمان سليمان آن را حركت مى داد و يكم ماه راه را صبح در هوا مى رفت و يك ماه را عصر، و صبح با آن بساط از بيت المقدس حركت مى كرد و ظـهـر را در اصـطـخـر (بـلاد شـيـراز) و شـام را در خـراسـان به سر مى برد و مطالب ديـگـرى كـه نـه در قرآن كريم ذكرى از آن ها شده و نه در اخبار معتبر، و آن چه در فرآن آمـده و شـايـد هـمان منشاء ذكر قسمتى از اين افسانه ها گرديده ، آياتى كست كه در سوره انـبـياء و سوره سباء و سوره ص ذكر شده و در آن سوره ها نيز بيش از اين نيست كه خداى متعال داستان تسخير باد را براى سليمان ذكر فرموده است :
در سوره انبياء چنين آمده است :
وَ لِسُلَيْ مانَ الرِّيحَ ع اصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي ب ارَكْن ا فِيه ا وَ كُنّ ا بِكُلِّ شَيْءٍ ع الِمِينَ (1050) ؛
باد سركش را براى سليمان رام كرديم كه به فرمان وى به سرزمينى كه در آن بركت قرار داده بوديم روان بود و ما به همه چيز داناييم .
وَ لِسُلَيْ مانَ الرِّيحَ غُدُوُّه ا شَهْرٌ وَ رَو احُه ا شَهْرٌ (1051)؛
باد را براس سليمان رام كرديم كه بامداد رفتنش يك ماه راه و شامگاهش يك ماه راه بود.
در سوره ص چنين است :
فَسَخَّرْن ا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخ اءً حَيْثُ أَص ابَ (1052)؛
پس باد را رام وى كرديم كه هر جا قصد داشت به فرمان وى به نرمى مى رفت .
از ايـن آيـات بـه طـور اجـمـال اسـتفاده مى شود كه باد در اختيار حضرت سليمان بود كه بـراى اداره مـمـلكـت و امـور جـنـگى و كارهاى ساختمانى و ساير امور از آن استفاده مى كرد، چـنـان كـه جـنـّيـان و شـيـاطـين در تسخير او بودند و براى او ستون هاى بزرگ سنگى و تمثال ها و ديگ هاى بزرگ مى ساختند و ممكن است براى رساندن پيام ها و اخبار از بادهاى سريع و غير سريع و امواج هوايى استفاده مى كرد.
چـنـان كـه در پـاره اى از روايـات نـيـز اشـاره اى بـدان شـده و البـتـه ايـن احـتـمـال وجـود دارد كـه خـود سـليـمـان يا برخى از لشكريان و ماءموران او نيز گاهى از نـيـروى بـاد اسـتـفـاده كـرده و به وسيله آن به اين طرف و آن طرف مى برد، اما آن چه در نقل هاى مزبور است بعيد به نظر مى رسد و اساساً سليمان نيازى به ترتيب دادن چنان بـسـاط و آن گـونـه مـسـافرت ها نداشت ، گذشتهاز اين كه از داستان سليمان و مورچه و گفتارى كه آن مورچه با مورچگان داشت ، مشخص مى شود مسافرت هاى جنگى سليمان كه با لشكريانش انجم مى داده است ، در روى زمين بوده نه هوا، و اللّه اعلم .
در اين جا بد نيست براى تنوّع ، داستان پشه و باد را كه مولوى به نظم آورده بشنويد. البـتـه مـا بـرخـى از ابـيـات آن را كـه اخـلالى در فـهـم داسـتان نمى كرد و ذكر آن موجب طولانى شدن سخن و ملال آور بود خذف كرديم :

پشه آمد از حديقه وز گياه

از سليمان نبى شد دادخواه

كاى سليمان معدلت مى گسترى

بر شياطين و آدميزاد و پرى

داد ده مـا را كـه بـس زاريـم مـا

بـى نـصـيـب از بـاغ و گل زاريم ما

مـشـكـلات هـر ضـعـيـفـى از تـو حـل

پـشـه بـاشـد در ضـعـيـفـى خـود مثل

شهره ما در ضعف واشكسته پرى

شهره تو در لطف و مسكين پرورى

داد ده ما را از اين غم كن جدا

دست گير اى دست تتو دست خدا

پس سليمان گفت : اى انصاف جو

داد و انصاف از كه مى خواهى بگو

كيست ان ظالم كه از باد بروت

ظلم كرده است و خراشيده است روت

اى عجب در عهد ما ظالم كجاست

كو نه اندر حبس در زنجير ماست

اصل ظلم ظالمان از ديو بود

ديو در بند است ، استم چون نمود

گفت پشه : داد من از دست باد

كو دو دست ظلم بر ما برگشاد

ما ز ظلم او به تنگى اندريم

با لب بسته از او خون مى خوريم

ظلم او بر ما صريحست و عيان

نيست ما را چاره جز كردن بيان

داد مـا وانـصـاف مـا بـسـتـان از او

اى كـريـم عادل اكرام خو

پس سليمان گفت : اى زيبا دوى

امر حق بايد كه از جان بشنوى

حق به من گفته است هان اى دادور

مشنو از خصمى تو بى خصم دگر

تا نيايد هر دو خصم اند حضور

حق نيابد پيش حاكم در ظهور

خـصـم تـنـهـا گـر بـرآرد صـد نـفـيـر

هـان و هـان بـى خـصـم قول او مگير

من نيارم روز فرمان تافتن

خصم خود را رو بياور سوى من

بانگ زد آن شه كه اى باد صبا

پشه افغان كرد از ظلمت بيا

هين مقابل شو تو با خصم و بگو

پاسخ خصم و بكن دفع عدو

باد چون بشنيد آمد تيز تيز

پشه بگرفت آن زمان راه گريز

پس سليمان گفت : كاى پشه كجا؟

باش تا بر هر دو برانم من قضا

گفت : اى شه مرگ من از بود اوست

خود سياه اين روز من از دود اوست

او چو آمد من جا يابم قرار

كه برآرد از نهاد من دمار

آن گاه به دنبال اين داستان مى گويد:

هم چنين جوياى درگاه خدا

چون خد آيد شود جويند لا

گـرچـه آن وصـلت بـقـا انـدر بـقـاسـت

ليـك از اوّل بقا اندر فناست

سايه هايى كه بود جوياى نور

نيست گردد چون كند نورش ظهور

عقل كى ماند چون باشد سر ده او

كل شى هالك الا وجهه

هالك آمد پيش وجهش هست و نيست

هستى اند نيستى خود طرف ايست

اندر اين محضر خردها شد ز دست

چون قلم اين جا رسيد و سرشكست

سليمان و مور
در قـرآن كـريـم سـوره اى بـه نـام نمل (مورچه ) آمده است . سبب نام گذارى آن ، همان ذكر داسـتـان مـورچـه و سـليـمـان اسـت كـه خـداى تـعـالى ضـمـن چـنـد آيـه ، داستان مزبور را نقل فرموده است .
ترجمه آن آيات چنين است : و سپاهيان سليمان از جنّ و انس و پرنده تحت نظم و ترتيب گـرد آمـدنـد تـا بـه وارى مورچگان رسيدند. مورچه اى گفت : اى مورچگان ! به مسكن هاى خـويـش درآيـيـد كـه سـليـمـان و سـپـاهـيـانـش در حـال بـى خـبـرى شـمـا را پايمل نكنند. پس سليمان از گفتار او تبسّمى كرد و گفت : پروردگارا! به من الهام كن تا سـپـاس گـزارى نـعـمـتـى را كـه بـه مـن و پـدر و مـادرم داده اى بـه جـاى آرم و عـمـل صـالحى كنم كه آن را پسند كنى و مرا به رحمت خويش در زمره بندگان صالح خود درآورى .(1053) در تفسير آيات فوق چند مطلب ورد بحث قرار گرفته :
1ـ جـمـعـى از مـفـسـران گـفـته اند: اينت آيات دلالت دارد بر اين كه سليمان و لشكريانش سـوره و پـيـاده بـر روى زمـيـن عـبـور مـى كـرده انـد، نـه در هوا، و گرنه مورچگان ترس پـايـمـال شـدن زيـر دست و پاى آن را نمى كردند. اگر چه در برخى از روايات آمده كه گـفـتـار مـورچـه را بـاد در هـوا بـه گـوش سـليـمـان رسـانـيـد و بـه دنـبـال آن سـليـمـان بـه بـاد دسـتـور داد كـه بساط او را نگاه دارد و مورچه را به نزد او آورند.
2ـ از اين آيات معلوم مى شود كه سليمان علاوه بر آن كه زبان پرندگان را مى فهميد، زبـان حـيـوانات ديگر و حشرات را نيز درك مى كرد. اگرچه برخى مى گويند: مورچگان مـزبـور از مورچگان بالدار بوده اند، ازاين رو پرندگان محسوب شده اند و سليمان به جز زبان پرندگان زبان حيوانات ديگر را نمى فهميد.
3ـ در اين كه وادى نمل كجا بوده است ، اختلاف كرده اند: برخى گفته اند كه در شام بوده ، قـول ديـگـر آن اسـت كـه در انـتهاى يمن بود، در روايت ديگرى آمده كه در سرزمين هند يا تـبـّت بـوده اسـت . از يـاقـوت حـمـوى و ابـن بـطـوله نـقـل شـده كـه گـفته اند: وادى نمل در سرزمين عقلان كه نام شهر زيبايى از شهرهاى شام اسـت ، بـوده و عـبـدالوهـاب نـجـّار و بـرخـى از نـويـسـنـدگـان ديـگـر هـمـيـن قـول را اخـتـيار كرده اند. على بن ابراهيم در تفسير خود از امام صادق (ع ) روايت كرده كه خداى تعالى را سرزمينى است كه در آن طلا و نقره مى رويد و خداوند آن وادى را به وسيله ناتوان ترين مخلوق خود ـ كه مورچگان هستند - محافظت فرموده است .
4ـ بـيـشـتـر گـفته اند: تبسمى كه از گفتار مورچه به سليمان دست داد، به سبب تعجبى بـود كـه از اين سخن مورچه كرد. به دنبال آن در روايات آمده كه سليمان ايستاد و مورچه را خواست و با او به گفت وگو پرداخت و مورچه از آن حضرت سؤ الاتى كرد. از آن جمله سليمان به مورچه فرمود: اى مورچه ! مگر نمى دانى كه من بپيغمبر خدا هستم و به كسى ظلم و ستم نمى كنم ؟ مورچه در جواب گفت : آرى . سليمان فرمود: پس چرا مورچگان را از سـتـم مـن بـيـم دادى و گـفتى كه به خانه هايتان درآييد كه سليمان و لشكريانش شما را پايمال نكنند؟ مورچه گفت : ترسيدم آن ها به عضمت تو نظر كنند و مفتون گردند، پس از ذكر خدا دور شوند.
د رنـقـل فـخـر رازى است كه گفت : به آن ها گفتم كه به خانه هاشان بروند تا اين همه نعمتى را كه خدا به تو داده نبينند و به كفران نعمت هاى الهى مبتلا نشوند.
بـه هـر صـورت ايـن تـلطـف و دل جـويـى سـليـمـان و نـظـر داشتن او با موران در ادبيات فارسى نيز منعكس شده و شاعران پارسى زبان درباره آن شعرها سروده اند.
سعدى گويد:

خواهى كه بر از ملك سليمان بخورى

آزار به اندرون مورى مرسان

خواجهئ شيراز گويد:

نـظـر كـردن به درويشان منافى بزرگى نيست

سليمان با چنان حشمت نظرها بود با مورش

شـيـخ صـدوق در كـتـاب من لا يحضره الفقيه و مسعودى در اثبات الوصيه داستان ديگرى نـيـز از سـليـمـان و مورچه روايت كرده اند كه اجمالش اين است : در زمان سليمان مردم به خشك سالى دچار شدند و از آن حضرت خواستند براى طلب باران به درگاه خداى تعالى دعـا كـنـد. سـليـمـان بـا اصحاب خود از شهر خارج شدند تا به مكانى رفته و درخواست باران كنند. در هنگام عبور نظر سليمان به مورچه لى افتاد و ديد كه آن مورچه دست هاى خـود را بـه سـوى آسـمـان بـلنـد كرده و مى گويد: پروردگارا! ما هم مخلوق تو هستيم و نيازمند روزى تو مى باشيم ، پس ما را به گناهان آدم هلاك مكن .
سـليـمـان رو بـه هـمـراهان خود كرد و فرمود: برگرديد كه از بركت ديگران ، شما نيز سـيـراب شـديـد(1054) و در آن سـال بـيـش از هـر سال ديگر باران آمد.
در ادبـيـات فـارسـى داسـتـان سـليـمان و مور به صورت ديگرى نيز ذكر شده و ضرب المـثـل قـرار گـرفـتـه ك هـر هـديـه و ارمـغانى كه از طرف شخص كوچك و بى قدرى به پيشگاه شخصيت بزرگ و ارجمندى مى برند، آن را به ران ملخ كه مور به درگاه سليمان برده تشبيه نموده و مى گويند ارمغان موران ملخ است ، شاعر مى گويد:

ران ملخى نزد سليمان بردن

عيب است و ليكن هنر است از مورى

و آن ديگرى گفته :

حديث ثناى من و حضرتت

چو ران ملخ باشد و خوان جم

و گفته اند: اصل داستان اين بوده كه هنگام تحويل هدايا، مورى بيامد و ران ملخى به پيش گاه سليمان به ارمغان آورد.
در روايـات و ادبـيات عرب داستان شبيه بدان درباره قبَّره ـ كه به فارسى آن را چـكاوك مى گويند ـ (1055) آمده و هديه او نيز به پيش گاه سليمان ملخ بوده و نه ران او و اين سه بيت را نيز در اين باره نقل كرده اند كه شاعر عرب گفته است :

اتَت سليمانَ يَومَ العَرْض قُبُّرةٌ

تَهْدى اِليهِ جَراداًكانَ فى فيها

لَو اءنْشدَتْ بِلِسانِ الْحالِ قائِلَةً

انَّ الهَدايا على مِقدار مُعْطيه ا

لو كان يُهدى الَى الانسان قيمَتُهُ

لَكُنتُ اُهدِى لكَ الدُّنيا و ما فيها

ولى پـيـش از تـاءليف اين كتاب در جايى ديده بودم كه دو بيت نخست را اين گونه ضبط كرده بودند:

آهَدتْ سليمانَ يَومَ العَرْض نَمْلَةَ

رِجْلَ الجِرادِ اَلَتى قَد كانَ فى فيها

فَاصلَحَت بِفَصيحِ القوْل و اعْتَذَرتْ

انَّ الهَدايا على مِقدار مُهديه ا

طـبـق ايـن ضـبـط، بـازگـشـت داسـتـان بـه هـمـان ضـرب المـثـل فـارسـى اسـت و شـاعر عرب نيز همان قصه ران ملخ و مور را به شعر درآورده ، اما بعيد نيست روايت اول صحيح تر باشد.
بـه هـر صـورت خـلاصه داستان چكاوك و هديه او به پيش گاه سليمان ، طبق حديثى كه مـرحـوم كـليـنى از امام سجاد(ع ) روايت كرده اين گونه است كه چكاوك نر با جفت خود جمع شـدنـد و چـون وقت تخم گذارى شد، به جفت خود گفت : در كجا مى خواهى تخم بگذارى ؟ چكاوك ماده گفت : نمى دانم ! بايد از جاده عبور مردم دور باشد. چكاوك نر گفت : اما نظر من آن اسـت كـه هـمـان نـزديـك جـاده تـخـم گـذارى ، زرا اگـر دور از جـاده بـاشـد، از پـايـمـال شـدن آن هـا بـه وسـيـله رهـگـذران ايـمن نخواهى بود، اما در كنار جاده كه باشد رهگذران خيال مى كنند براى برچيدن دانه بدان جا آمده اى .
چـكـاوك ماده پذيرفت و در كنار جاده تخم گزارى كرد و همين كه نزديك شكافتن تخم ها و بـيـرون آمـدن جوجه شد، روزى ديد كه سليمان بى داود با لشكريانش از راه مى رسند و پـرنـدگـان نـيـز بـالاى سـر آن هـا سـايـه افـكـنـده انـد. چـكـاوك فـرياد زد: سليمان با لشـكـريـانـش از راه مـى رسـنـد و مـى تـرسـم مـرا بـا ايـن تـخـم هـا زيـر پـاى خـود پايمال كننئ. چكاوك نر گفت : سليمان مرد مهربانى است ، اكنون بگو آيا براى جوجه هـاى خـود چـيـزى ذهيره كرده اى ؟ گفت : آرى ملخى را ذخيره كرده ام براى وقتى كه آن ها از تـخـم بـيرون آمدند. آياتو هم چيزى براى آنها ذخيره كرده اى ؟ گفت : آرى من نيز خرمايى براى آن ها اندوخته ام .
چكاوك ماده گفت : پس تو خرما را بردار و من نيز ملخ را برمى گيرم و براى سلسمان مى بريم ، زيرا او مردى است كه هديه را دوست داد.
چـكـاوك نـر خـرمـا را بـه مـنـقار گرفت و در سمت راست جاده ايستاد و چكاوك ماده ملخ را به چـنـگـال خـود گرفت و سمت چپ جاده ايستاد. سليمان پيش آن ها رسيد و متوجه آن ها گرديد. دسـتـور تـوقـف داد و دسـت دراز كرده هديه ايشان را پذيرفت و از حالشان پرسيد و چون وضـع خـود رابدان حضرت گفتند، سليمان دستور داد لشكريانش از كنارى عبور كنند كه آن هـا را پـايمال نكنند و سپس ‍ دستى بر سر آن دو كشيد و دعاى خير درباره شان كرد. از بـركـت دسـتـى كه سليمان بر سرشان كشيد، كاكلى كه اكنون دادند در سرشان پديدار شد.(1056)
سليمان و داستان رژه اسبان
د رسوره ص داستانى از عرضه كردن اسبان باد پا و تندرو در نزد سليمان ذكر شده و موجب تفسيرهاى گوناگونى گرديده است . متن آيات اين است :
وَ وَهَبْن ا لِد اوُدَ سُلَيْ مانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوّ ابٌ إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصّ افِن اتُ الْجـِي ادُ فـَق الَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتّ ى تَو ارَتْ بِالْحِج ابِ رُدُّوه ا عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحاً بِالسُّوقِ وَ الْأَعْن اقِ (1057)؛
مـا بـه داود سـليـمـان رابـخـشـيـديم ، نيكو بنده اى بود، و بسيار توبه كننده بود. چون نزديكى غروب اسبان تيزرو بر وى عرضه شد، پس ‍ سليمان گفت : من اين اسبان را به خـاطـر پروردگارم دوست دارم (و مى خواهيم از آن ها در جهاد استفاده كنم . او هم چنان به آن هـا نـگـاه مى كرد) تا از ديدگانش پنهان شدند. (آن ها به قدرى جالب بودند كه گفت :) بـار ديـگر آنها را نزد من بازگردانيد و به پاها و گردن هاى آن ها دست كشيد (و نوازش كرد).
نـخـسـتـيـن مطلبى كه دانستن آن در تفسير اين آيات لازم است ، اين است كه سليمان پيغمبر بـراى سـركـوبـى دشـمـنـان و كـشـور گـشايى هايى كه كرد، بيشتر وقت خود را صرف كـارهـاى جـنگى مى كررد و به همين دليل عنايتى به پرورش اسبان و تهيه ساز و برگ جنگ و سربازان كار آزموده داشت و خداى تعالى نيز به آن حضرت كمك كرد و گذشته از سـربـازان مـجـهـزى كـه داشـت ، جـنّيان و شياطين و پرندگان و حتى باد را نيز در اختيار سـليـمـان قـرار داد. در مـيان همه وسايل جنگى در آن زمان ، اسب تيزرو و تربيت شده اهميت بـيـشترى براى پيروزى بر دشمن و شكست آن ها داشت ، ازاين رو سليمان به خاطر عشق و عـلاقه اى كه به جنگ در راه خدا و پيش ‍ برد مرام مقدس توحيد و ترويج دين الهى داشت ، بـه رژه اسـبـان و نـوازش آن هـا اهـمـيـت بـيـشـتـرى مـى داد و آيـات فـوق نـيـز قـبـل از هـر گـونـه تفسير و توضيحى به اين مطلب اشاره كرده و علاقه سليمان را به نوازش و تربيت اسبان جنگى و سان ديدن از سواركاران و سربازان تذكر مى دهد.
دربـاره تـفـسـيـر قـسـمت هاى ديگر اين آيات و مرجع ضميرهاى آن اختلاف است و بعضى از وجوهى كه ذكر كرده اند، با مقام نبوت سليمان سازگار نيست و به آن حضرت نيبت ظلم و ستم داده اند كه ائمه بزرگوار ما آن ها را مردود دانسته و تكذيب كرده اند؛ مانند آن چه از كـعـب نقل شده كه گفته است : سليمان سرگرم ديدن اسبان گرديد تا وقتى كه خورشيد غـروب كـرد و نـمـاز عصر از وى قضا شد. سليمان خشمناك شد و دستور داد اسبان را باز گـردانـدنـد و بـه بـلافـى اين كار دستور داد همه آن اسبان را كه به نقلى هزار است يا بـيـشـتـر بـوده انـد پـى كـرده و سـر بـريـدنـد و بـه دنـبـال آن داسـتـان هـاى ديـگرى هم نقل كرده كه همگى آن ها با مقام نبوت سازگار نبوده و قابل قبول نيست .(1058)
مـا آن چـه در روايـات مـعـتـبـر از اهـل بيت روايت شده آن است كه گفته اند: سليمان به رژه اسـبـان سـرگـرم شـد تـا ايـن كه نماز عصر از وى فوت شد، آن گاه دستور خداوند به فـرشـتگان موكل بر خورشيد فرمان داد تا براى اداى فريضه عصر، خورشيد را براى او بازگردانند و وقتى خورشيد را برگرداندند، سليمان و همراهانش كه فريضه عصر را نـخـوانـده بودند، به عنوان وضو دست به گردن و پاهاى اسبان كشيدند و نماز عصر را خواندند.
ايـن تـفـسير ائمه ، مرجع ضمير توارت و ردُّوها را خورشيد دانسته اند و تـفـسـيـر مذكور با توجه به صدر و ذيل آيه و رعايت تناسب جملات آن بهترين تفسيرى اسـت كـه بـر آيـه شـده اسـت ، و مـسئله برگشت خورشيد نيز براى سليمان پس از اثبات مـعـجـزات انـبـيـاى الهـى و اوصياى آن ها(صلوات اللّه عليهم اجمعين ) مسئله ساده اى است مه قابل گفت وگو و بحث نيست و در روايات ما نظير آن براى يوشع بن نون و على بن ابى طالب نيز ذكر شده است .(1059)
تـفـسـيـرهـاى ديـگـرى نـيـز از مـفـسـران نـقـل شـده كـه بـرخـى از آن هـا در خـور دقـّت و قـابل توجه است . مانند آن كه گفته اند مرجع ضمير در توارت و ردّوها اسبان هستند و معناى آيه چنين است :
سـليـمـان هـنـگـام عـرضـه اسـبـان دسـتور تاختن آن ها را داد تا سرعت آن ها را در راه رفتن بيازمايد. سواران به فرمان سليمان اسب ها را به تاختن واداشتند و هم چنان رفتند تا از ديـدگـان سـليـمـان پـنهان شدند، پس از آن سليمان دستور داد آن ها را بازگردانند و آن گاه برخاست و گردن و ساق هايشان را با دست نوازش كرد.(1060)
تـنـهـا مـطـلبـى كـه طـبق اين تفسير باقى مى ماند اين جمله است كه سليمان گفت : إِنِّي أَحـْبـَبـْتُ حـُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي و آن را نيز چنين معنا كرده اند: سليمان گفت : اين كـه مـن بـه تـماشاى رژه اسبان آمدم و آزمايش و تربيت آن ها را دوست دارم ، به خاطر ذكر خـدا و بـراى پـيـش رفـت ديـن اوسـت ، نـه ايـن كـه طـبـق خـواهـش دل و هواى نفسانى باشد.
طـبـق ايـن تـفـسـيـر مـمـكـن اسـت مـرجـع ضمير را در توارت خورشيد بگيريم و در ردُّوهـا هـمـان اسـبـان بـدانـيـم و اشـكـالى هـم پـيـش نـمـى آيـد، چـنـن كـه بـر اهل فن پوشيده نيست .
سليمان و بلقيس
در سـوره نـمـل داسـتـان سـليـمـان و مـلكـه سـبـا بـه تـفصيل ذكر شده و چنان كه تاريخ ‌نگاران و مفسران گفته اند: نام ملكه سبا بلقيس دختر شـراحـيـل يـا شـرحـبيل بوده است .(1061) داستان آن حضرت با بلقيس را از روى آيات قـرآنـى بـا تـوجـه بـه بـرخـى از تـوضـيـحت و تفاسيرى كه در اخبار، احاديث و گفتار مـورخان و مفسران رسيده ذكر مى كنيم و از نفل اختلافات و افسانه هايى كه در پاره اى از كتاب ها آمده خوددارى مى نماييم .
سليمان پس از آن كه از بناى بيت المقدس فراغت يافت ، عازم حج گرديد و همره گروهى به مكه رفت و خانه كعبه را زيارت كرد و پرده اى قيمتى از پارچه هاى قباطى مـصـر بـر آن پـوشـانـد و پـس از ايـن كـه مـدتـى در آن سـرزمين توقف كرد، تصميم به بازگشت گرفت .